عاشورا‌پژوهی در شبکه 4 سیما

از گذشته‌تان شروع کنیم. ظاهرا شما سابقه طولانی در تهیه‌کنندگی برنامه‌های معارفی بخصوص در شبکه 4 دارید؟

از سال 74 به عنوان دستیار تهیه شروع کردم، بعد از 5 سال به تهیه‌کنندگی پرداختم و حوزه فعالیتم بیشتر در گروه فرهنگ و اندیشه دینی شبکه 4 سیما بود، اگرچه در شبکه‌های 2 و 3 نیز در همین زمینه فعال بودم. از برنامه‌های مناسبتی که داشتم، «جاودانه‌ها» در شبکه 2 یا مجموعه «نیستان» در شبکه 3 بود که ساختاری ترکیبی ـ نمایشی داشت و به طرح داستان‌های مولوی می‌پرداخت. از آخرین برنامه‌هایی که در همین شبکه در حال پخش دارم، بررسی عرفان‌های کاذب و فرقه‌های نوظهور در 26 قسمت است که قرار است سری دوم آن نیز ساخته شود. در شبکه 4 نیز به جرات می‌توانم بگویم تهیه غالب برنامه‌های مناسبتی دینی از سال 83 به عهده من بوده که می‌توانم به پرتو ولایت، مرثیه خورشید و همای رحمت اشاره کنم.

تحصیلات من مهندسی کشاورزی است، با وجود آن که امکان فعالیت در این زمینه یا شغل‌های دیگر برایم فراهم بود، به جهت علاقه‌ام به ارتباطات و فعالیت‌های فرهنگی به این حرفه گرایش پیدا کردم. دینی بودن مضامین و موضوعاتی که به دنبال آن بوده و هستم نیز دلیل دیگری است که عزمم را برای این حرفه بیشتر جزم کرد.

آنچه یادم می‌آید این است که حس غریب و در عین حال خوبی داشتم. احساس خلق کردن و خالق بودن یکی از ویژگی‌هایی است که هر انسانی با رسیدن به آن به یکجور تعالی روحی و فکری در خودش می‌رسد، این که بتوانم همراه کاروان فرهنگ و اندیشه دینی به گونه‌ای و شکلی هرچند کوچک موثر باشم و زمینه‌ای را برای بالندگی معارف اسلامی فراهم کنم، زیباترین تجربه درونی‌ بود که برایم به وقوع پیوست.

یکی از پیشنهادهای من برای اولین برنامه‌ام «اخلاق در ادب فارسی» مورد تایید شبکه بود. این مساله از نظر مناسبات مالی که معمولا در کار تهیه‌کنندگی وجود دارد، برایم جالب و امیدبخش بود.

همان‌گونه که شما هم اشاره کردید ساخت چنین برنامه‌هایی لازم است، اما واقعیت این است که در ایام مصادف شدن با مناسبت‌‌های مذهبی مخصوصا محرم و رمضان تولیدات پخش شده کمتر دیده می‌شوند، البته این وضعیت دلایل خاص خودش را دارد که یکی از آنها می‌تواند تعدد بیش از حد برنامه‌ها باشد دیگر حضور مردم در حسینیه‌ها یا مساجد یا تکراری بودن مضامین و ساختارهاست، از این‌رو به نظر من باید بکوشیم این ضرورت را با توجه به طرح مسائل روز و با در نظر گرفتن نیازهای مخاطبان تعریف کنیم.

از سوی دیگر باید کوشید در همه ایام و فصول سال، فضای دینی و معنوی را در جامعه زنده نگاه داریم. به نظر من مناسبت‌‌های دینی می‌‌توانند زمینه و مجال مناسب و موثری برای ایجاد چنین شرایطی باشد.

ایده و سرفصل‌های اصلی برنامه توسط گروه فرهنگ و اندیشه دینی شبکه 4 طراحی و ارائه شد سپس با توجه به سابقه و تخصص دکتر محمود واسعی، وی به عنوان محقق انتخاب و از این مرحله به بعد بود که از من برای تولید و تهیه برنامه دعوت شد.

درباره محرم و عاشورا کارها و تولیدات گوناگونی تاکنون داشته‌ایم اما تا آنجا که می‌دانم، با این دید و رویکرد و این‌گونه طبقه‌بندی، تولیدی انجام نگرفته است.

برنامه یک موضوع مشخص دارد و برای بررسی آن، 2 کارشناس و یک مجری ـ کارشناس حضور خواهند داشت. برخی سوژه‌های مورد بحث از این قرارند: نظریه‌های قیام امام حسین‌(ع)‌، عقلانیت قیام امام حسین‌(ع)‌،‌ جریان‌شناسی عاشورا، منابع موجود درباره عاشورا و مشکلات عاشورا پژوهی، زنان در عاشورا و عاشورا در نگاه دیگران. درباره کارشناسان هم علاوه بر دکتر واسعی که به عنوان مجری ـ کارشناس حضور داشته و دکترای تاریخ و تمدن اسلامی دارند، بقیه کارشناسان نیز به گونه‌‌ای انتخاب شده‌اند که هریک اثری مکتوب یا تحقیقی درباره موضوع برنامه دارند.

تلاش کردیم با تعدد کارشناسان و تنوع موضوعات ریتم مناسبی به برنامه بدهیم، از طریق دکور هم تلاش می‌کنیم امکان جلوه‌های بصری زیبا و چشم‌نوازتری را برای بیننده فراهم آوریم.

با توجه به نوع مخاطب شبکه 4 سیما که فرهیختگان و قشر تحصیلکرده هستند و از سوی دیگر موضوع‌های دینی مورد نظر آنها، کوشش خواهیم کرد پاسخگوی آن دسته از مخاطبانی باشیم که در زمینه منابع یا مسائل مربوط به پژوهش و تحقیق یا موارد دیگر سوالاتی دارند.

معمولا از سال 79 به بعد هر سال، ویژه‌برنامه‌‌هایی برای محرم ساخته‌‌‌ام و در بعضی سال‌ها نیز در دل برنامه‌های دیگر به این مقوله پرداخته‌ام. بهترین و سخت‌ترین برنامه‌ای که تاکنون در ارتباط با محرم داشته‌ام «مرثیه خورشید» در سال‌های 84 و 85 بوده که در آن مجموعه برنامه، به بررسی عزاداری‌های اصیل و بومی ایران پرداختم، از شمال ایران خراسان شمالی تا جنوب ایران نظیر بوشهر، بهبهان و از شرق سیستان و بلوچستان تا غرب ارومیه و...

ما در طول دهه اول محرم، تمام عزاداری‌ها و آداب و رسوم این شهرها را در این ارتباط به تصویر کشیدیم، جالب است بدانید که در برخی از روزها 8 اکیپ تصویربرداری در 8 نقطه از مناطق ایران را تحت پوشش قرار می‌دادیم.

فکر می‌کنم علت این گزینش‌ها بیشتر به جهت محتوایی بود. مثلا در «همای رحمت» در 30 قسمت تمام شعرایی را که در وصف حضرت علی‌(ع)‌ سروده‌هایی داشتند، معرفی کردیم، دوم این که آن آثار را از نظر کارشناسی مورد بررسی قرار دادیم و سوم آن که افزون بر شاعران متاخر، مجالی را به وجود آوردیم تا شعرای زبده معاصر نیز در این برنامه به شعرخوانی بپردازند. از دیگر جذابیت‌های این برنامه اگر بخواهم یاد کنم، باید از اجرای تاثیرگذار استاد امیر نوری نام برد. 2 برنامه دیگری را هم که نام بردید همچنان نیز همین ویژگی‌ها را داشت.

با توجه به تقسیم‌بندی شبکه‌ها از نظر گرایش مخاطب، باید ساختارهای محتوایی به‌گونه‌ای تعریف و ارائه شوند که ابتدا برای مخاطب هر شبکه جذاب باشد.‌ دوم، از مضامین و موضوعات کلیشه‌ای و تکراری دور باشد و با توجه به مقتضیات زمان و مکان برای طراحی آنها اقدام شود.

برنامه معرفت 2 مرحله داشت،‌ مرحله نخست بیشتر در قالب مناسبت‌های دینی بود و از محرم 87 با حضور دکتر دینانی و دکتر منصوری لاریجانی با موضوع حکمت الهی تداوم یافت. از تاثیرگذارترین عوامل پیشرفت و ماندگاری برنامه باید از دوام ارتباط مخاطبان فهیم و فرهنگی با این برنامه یاد کرد، همچنین نمی‌توان از حضور 2 استاد ارجمندی که نام بردیم در این برنامه بسادگی بگذریم.

در حال حاضر پخش معرفت همچنان ادامه دارد، برنامه «آب و سراب» با موضوع معرفی عرفان اسلامی و نقد عرفان‌های کاذب و نوظهور که روی آنتن شبکه 3 قرار دارد و مجموعه برنامه جاودانه‌ها را نیز در دست تولید دارم که در ایام مناسبتی از شبکه 2 پخش می‌شود.