آیین‌های سوگواری

در آیین زرتشتی، خرد و اندیشه‌ راستین اجازه نمی‌داد برای کسی که از این دنیا گذشته، به نیکی زندگی کرده و به فروغ جاودانی پیوسته، سوگواری و شیون و مویه کند. همچنین گریه برای کسی که در گذشته راه اهریمن (بدترین راه‌ها) را برگزیده و جز در تباهی زندگی و پیکار با نیکی نکوشیده نیز گریه و شیون و مویه کار خرد راستین نیست.

اما از آنجا که غمناک‌ شدن در پی مرگ نزدیکان یا کسی امری بدیهی به نظر می‌رسد، در قوانین آیین زرتشتی مدت سوگواری برای منسوبان و خویشاوندان دور و نزدیک بر حسب نیکوکار و بدکار متفاوت است.

مدت سوگواری برای گناهکاران در برابر پارسایان و نیکوکاران تعیین شده است. در این آیین پس از مرگ افراد، مرده را در خانه‌اش می‌گردانند تا برای آخرین بار محل زندگی‌اش را ببیند و بتواند آن را به‌خاطر بسپارد تا پس از مرگ، راه خانه را بیابد.

زرتشتیان مردگان خود را دفن نمی‌کردند. برای آنها عناصر چهارگانه (آب، آتش، خاک و باد) تقدس داشت و به باور آنها جسد فرد مرده پس از جدا شدن از روح، پلید و ناپاک است و هر چیز را آلوده می‌کند. به همین جهت مرده را نباید به خاک یا به آتش سپرد. زرتشتیان از زمان ساسانیان هر جا که بودند دخمه‌هایی می‌ساختند و مرده را به آنجا می‌بردند.

وقتی مرگ مسلمانی فرا رسید، پیکرش را رو به قبله می‌خوابانند و جزءهایی از قرآن کریم، بویژه سوره‌ «یس» برای آرامش و آمرزش او می‌خوانند. طبق مراسمی، پیکرش را غسل می‌دهند و سپس او را در پارچه سفید (کفن) می‌پوشانند. هیچ جای کفن دوخته نمی‌شود و متوفی را در آن می‌پیچند و دو سوی پارچه را گره می‌زنند.

طبق دستور اسلام، بر میت نماز گزارده می‌شود و هنگام حمل جنازه، کلمات شریفه «لا اله الا الله» را تکرار می‌کنند. جسد را در قبر به پهلوی راست به سوی قبله می‌خوابانند و دعای مخصوص اموات را بر او تلاوت می‌کنند. معمولا یک تا 3 روز پس از فوت، مجالس سوگواری مخصوص ختم قرآن دایر می‌شود.

در گوشه‌ مجلس، 2 یا 3 قاری پیوسته قرآن می‌خوانند و معمولا پذیرایی با قهوه، چای، میوه و حلواست. بیشتر مواقع، واعظی بر منبر می‌رود و درباره‌ معاد و اخلاق سخن می‌گوید و در میان شیعیان پس از ذکر خیری از متوفی، مجلس را با ذکر مصیبت امام حسین(ع) ختم می‌کند.

معمولا در اتاق متوفی، سفره‌ای از شال ترمه کشمیری می‌گسترند و بر آن گلدان و قدح‌های گل و لاله و شمعدان می‌گذارند. پس از یک هفته خانواده و خویشان و دوستان با حلوا و خرما به گورستان روی می‌آورند و بر فراز متوفی گرد می‌آیند.

سنگ لوح قبر که در همین ایام بر مزار متوفی نصب می‌شود، شامل نام و نسب و تاریخ وفات اوست. 40 روز پس از مرگ، دوباره بر سرِ قبر متوفی فراهم می‌آیند و مراسم مخصوص «چله» را بجای ‌آورند؛ و چون سال مرگ به پایان رسید، دوباره به گورستان می‌روند و از خویشاوندان مرده برای تبدیل جامه سیاه به لباس‌های عادی رخصت می‌گیرند. رسوم سوگواری از ابتدا، یعنی وفات کسی تا سال بعد همان روز شامل موارد خاکسپاری، شب سوم، شب هفت، چله، شب سال مرده و نخستین عید پس از مراسم سوگواری می‌شود.

در ایل بختیاری وقتی کسی فوت می‌کند، ایل یکپارچه غرق غم و ماتم می‌شود و لحظه‌ای صاحب عزا را رها نمی‌کنند و لباس سیاه می‌پوشند. بعد از غسل متوفی، سید همراهِ ایل، سید پیرشاه یا سید امامزاده‌های اطراف، مسیر و مکان کوچ و استقرار را خبر می‌کنند تا بر مرده نماز میت بگزارند و سپس مرده را به خاک می‌سپارند و خاک که گودی گور را پر کرد، مردها در فاصله‌ دور می‌ایستند و زن‌های ایل به دور گور حلقه می‌زنند و گریه سر می‌دهند و همراه با مرثیه‌ای که «گاگریو» گفته می‌شود به شرح حال زندگی مرده می‌پردازند. در این هنگام آهنگ غم‌انگیزی به نام «چپی» می‌نوازند.

بعد از این مراسم خیرات شروع می‌شود. صاحب عزا چادر سیاهی بر پا می‌کند. مردم ایل تیره به تیره، طایفه به طایفه، برای دلداری صاحب عزا می‌آیند. این مراسم تا یک سال طول می‌کشد؛ چرا که شاید تیره یا طایفه‌ای در مسافت‌های دور باشد یا امکان حضور بموقع پیدا نکرده باشد.

در چین، هیچ جنازه‌ای آتش زده نمی‌شود. مراسم خاکسپاری در این سرزمین پهناور، 3 مرحله دارد که عبارتند از: بلند کردن تابوت، مراسم اصلی و در نهایت، به خاک سپردن متوفی. چینی‌ها برای برگزاری آبرومندانه این مراسم وسواس خاصی دارند؛ چون معتقدند اگر این کار را درست انجام ندهند، نه‌تنها مرده در امان نخواهد بود، بلکه زندگی بازماندگان هم برای همیشه تحت تاثیر قرار می‌گیرد و به قول خودمان، برکت زندگی‌شان بر باد می‌رود. این تنها نشانه‌های باورهای باستانی یک میلیارد و 600 میلیون نفر چینی نیست.

این چینی‌ها معتقدند قبرستان را باید بالای تپه بنا کنند تا اثرات مثبت فنگ‌شویی به زندگی خودشان و به ارواح مرده‌شان روان باشد. علاوه بر اینها، برای شادی روح درگذشته‌هایشان، درست 49 روز عزاداری می‌کنند و دعا می‌خوانند و سعی می‌کنند گریه نکنند چون معتقدند مرده به‌جایی بازگشته که به آن تعلق داشته است. این اما تمام ماجرا نیست. آواهایی که بازماندگان برای متوفی می‌خوانند را عواملی از قبیل سن، علت مرگ، طبقه اجتماعی و تاهل یا تجرد مشخص می‌کند.

زمان عزاداری هندی‌ها برای فرد متوفی از صبح اول فوت او شروع می‌شود. هندوها معتقدند که مرگ مرحله‌‌ دیگری از حیات است و باید مرده را در رسانیدن به این مرحله یاری رسانند. مراسم عزاداری آنها 13 روز به طول می‌انجامد و روز سوم، پنجم، هفتم و نهم بعد از مرگ فرد از اهمیت بسیاری برخوردار است.

در این مراسم، بخصوص در روز اول، هندی‌ها لباس نو به تن می‌کنند. این لباس سفیدرنگ است و نشان‌دهنده‌ لباس مذهبی هندی‌هاست. جسد متوفی را با چوبی به نام «سندل» تزبین می‌کنند و دور تا دور آن را با گل می‌پوشانند. متنی از کتاب مقدس «وداها» در آن روز خوانده می‌شود. خانواده‌ درگذشته دور تا دور جسد او جمع می‌شوند ولی اجازه‌ دست‌زدن به او را ندارند. پس از آن، فرد مذکر خانواده، پسر یا همسر فرد متوفی با آتش چوبه‌های سندل را شعله‌ور می‌سازد. اگر زن پیش از شوهرش دار فانی را وداع گوید، او را پیش از سوزاندن با لباس قرمز می‌پوشانند. در پایان مراسم، همه به خانه‌ شخص متوفی می‌آیند. برخی معتقدند که خاکستر مرده خود را روی آب بریزند تا به خدا برسد و برخی آن را برای خود نگه می‌دارند.

مراسم خاکسپاری در ژاپن، شامل سوزاندن مرده، مراسم عزاداری بسیار آرام و دوستانه از جانب خانواده و بازدیدهای سالیانه است.

طبق آماری که در سال 2007 منتشر شده، بیش از 81/99درصد از درگذشتگان ژاپنی سوزانده می‌شوند. مرحله‌ بعد از سوزاندن اجساد، دفن ‌کردن بقایا در مقبره‌های خانوادگی است. البته در چند سال اخیر، پراکندن خاکسترها در هوا یا سپردن آنها به دست آب هم به بخشی از مراسم تبدیل شده است. بعضی حتی از این فراتر رفته‌اند و حاضر شده‌اند برای آرامش ابدی درگذشتگان، خاکستر آنها به دست فضانوردان بسپارند تا آنها هنگام درنوردیدن فضای بی‌انتها، خاکستر را در فضا رها ‌کنند؛ به این امید که روح او نیز از بندهای زمینی برای همیشه آزاد شود. مراسم خاکسپاری در ژاپن، حدود 3/2 میلیون ین آن هم صرفاً به خاطر گران‌ بودن ظرف‌هایی که خاکستر را در آن می‌ریزند هزینه دارد، یعنی یکی از گران‌ترین مراسم خاکسپاری در سراسر کره‌ زمین.

در تبت، هرگاه زنان باردار و جذامیان می‌مردند، جنازه‌ آنان را به رود می‌سپردند. وایکینگ‌ها نعش مردگان را سوار قایق کوچکی می‌کردند و به آب می‌سپردند. در آلمان اخیرا تدفین در آب مرسوم شده است. در این نوع تدفین، جنازه را ابتدا می‌سوزانند، سپس خاکستر آن‌ را در ظرفی قرار می‌دهند و آن را به آب می‌سپارند تا در آن حل ‌شود.