بحران آب در دشت‌های هرمزگان

سالانه حدود 54 میلیارد متر مکعب از منابع آب زیرزمینی به مصارف مختلف شرب، صنعت و کشاورزی می‌رسد و به دنبال استفاده غیر اصولی از آب‌های زیرزمینی، حدود 230 دشت از 609 دشت کشور، با کمبود آب زیرزمینی مواجه هستند. یعنی برداشت‌ها و مصارف آب بیش از توان سفره‌هاست. به همین دلیل در دشت‌های مذکور تراز آب زیرزمینی به شدت افت داشته و در برخی از موارد نیز منجر به فرونشست زمین شده است. بعلاوه در کناربرداشت سالانه 6 میلیارد متر مکعب برداشت آب، بیش از توان آبخوان‌ها، حفر چاه‌های غیر مجاز به‌ویژه در دوران خشکسالی نیز در دشت‌های سراسر کشور تشدید شده و مدیریت آب را بشدت با مشکل روبه‌رو ساخته است. این وضعیت در استان هرمزگان شکل حادتری به خود گرفته است. به طوریکه مدیر عامل آب منطقه‌ای هرمزگان در اولین مصاحبه مطبوعاتی بحران نشست دشت‌های آبی و افت سطح سفره‌های زیر زمینی در این استان را یک بحران و معضل جدی عنوان کرده است.

وضعیت مصرف آب کشاورزی در استان هرمزگان از روند مناسبی برخوردار نیست و متاسفانه برداشت غیراصولی از منابع آبی زیرزمینی، دشت‌های این استان را در آستانه فاجعه‌ای غیرقابل جبران قرار داده است.

حجم برداشت از منابع زیرزمینی در استان به دلیل وجود سیستم‌های سنتی آبیاری بسیار بالاست. آن هم در حالی که قریب به اتفاق دشت‌های استان مناطق ممنوعه حفر چاه و برداشت آب اعلام شده است.

مسلما شور شدن آب‌های زیر زمینی بخش عمده‌ای از دشت‌ها، نشست زمین و ایجاد کانون‌های گردوغبارهم از پیامدهای ناگوار همین برداشت‌هاست. در این میان مصوبه مجلس مبنی بر صدور مجوز برای چاه‌های غیرمجاز نیز با ایجاد عدم تعادل آبی تالاب‌ها به مشکلات موجود دامن زده است. به بیان دیگر مصوبه مجلس نه تنها روند پیگیری و تعطیلی چاه‌های غیرمجاز را تقویت نمی‌کند بلکه زمینه تشویق بهره‌برداران را به حفر چاه‌های غیرمجاز فراهم می‌سازد. در چنین شرایطی یعنی با کاهش بارش‌ها، افزایش تبخیر از سطح، برداشت‌های بی‌رویه از آب‌های زیر زمینی، مهار آب‌های جاری و مصرف غیر اصولی آب، بروز بحران آب در دشت‌ها و تالاب‌های کشور را امری کاملا قابل انتظار ساخته است.

جعفر زیرراهی، مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای هرمزگان در گفتگو با فارس اعلام کرده است وسعت حوزه‌های آبریز هرمزگان به 107 کیلومتر مکعب می‌رسد. در این وسعت حوزه آبریز، 82 دشت وجود دارد که عمده این دشت‌ها طی 10 سال اخیر با افت شدید سطح آب مواجه هستند.

به گفته وی ، طی 10 سال گذشته 10 دشت دیگر نیز به مناطق ممنوعه برداشت آب در استان اضافه شده که بدین ترتیب در حال حاضر تعداد دشت‌های ممنوعه به 26 مورد رسیده است. طبق آمار موجود میزان برداشت آب از منابع زیرزمینی استان در سال برابر با یک میلیارد و 400 میلیون متر مکعب است در حالی که میزان آب تجدید شونده در سفره‌های استان سالانه برابر با یک میلیارد و 335 میلیون متر مکعب است که مقایسه این دو رقم موید برداشتی معادل 65 میلیون متر مکعب بیشتر از حد مجاز است. به گفته زیرراهی، شرکت آب منطقه‌ای هرمزگان در همین راستا اقداماتی را با هدف و تعادل‌رسانی سفره‌های زیرزمینی در دست اجرا دارد.

خبرگزاری مهر به نقل از زیرراهی آورده است که در هرمزگان زمانی که شاهد هستیم از حجم آب 20 میلیارد متر مکعبی، 16 میلیارد مترمکعب تبخیر می‌شود باید به سمت استفاده از ظرفیت‌های مخازن زیرزمینی در جهت احداث سدهای زیرزمینی برویم. در واقع ساخت سد می‌تواند در به حداقل رساندن تبخیر آب موثر باشد. در حال حاضر، 20 میلیارد مترمکعب آب استان از نزولات جوی است که متاسفانه 14 میلیارد مترمکعب آن بر اثر شرایط آب و هوایی تبخیر می‌شود.

مصرفی که از آب‌های زیرزمینی در دشت‌های استان‌های کشور صورت می‌گیرد بسیار نگران‌کننده و جبران ناپذیر است، زیرا حجم برداشت بیشتر از ظرفیت تجدیدپذیری آب است. بر این اساس دشت‌های کهورستان، توریان قشم و دشت‌های غربی استان هرمزگان با این افت مواجه شده‌اند، حتی در برخی از مواقع شاهد افت 29 متری سطح آب‌های زیرزمینی شده‌ایم.

به اعتقاد کارشناسان حوزه آب به نظر می‌رسد ادامه این روند در آینده باعث نشست دشت‌های آبی استان خواهد شد و هرمزگان را با مشکل تامین آب از طریق سفره‌های زیرزمینی روبه‌رو خواهد کرد.

به گفته آنها ، برای بهره‌برداری عادلانه و مدبرانه از منابع آبی زیرزمینی چاره‌ای جز جلوگیری از برداشت‌های بی‌رویه از آب زیرزمینی نیست و باید با کمک و حمایت تمام مسوولان و حتی نمایندگان مجلس حفر چاه‌های غیر مجاز مسدود و از برداشت بی‌رویه آب جلوگیری شود. بعلاوه طرح‌های کاهش مصرف آب و اصلاح شبکه‌های آبیاری کشاورزی می‌تواند به عنوان قدمی مهم در راستای حمایت از سفره‌های زیرزمینی به حساب می آید.