حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
2 نگاه به «معما» قاتل کیست، مقتول کدام است؛
هرکدام از گونه های مختلف فیلمسازی و بالطبع مجموعه سازی تلویزیونی، علاوه بر روند کلی ساخت اثر، روشهای تکنیکی خاص خود را دارند.
این روشها شامل ظرایف
ازجمله ژانرهای متفاوتی که اگر درست کار شود، بیشترین مخاطب را به خود اختصاص می دهد، ژانر پلیسی - جنایی است که سیما نیز وقت و بودجه و امکانات خود را در حد امکان به آن اختصاص داده است.
مجموعه های پلیسی - معمایی معمولا به دلیل فرم کار دارای کارگردانی و تدوین خاصی است و پیچیدگی ها و ظرافت هایی را در بر دارد که اگر درست استفاده نشود، مخاطب را سردرگم می کند.
مجموعه تلویزیونی «معما» نیز از این موضوع مستثنا نیست . داستان مجموعه در هر 2قسمت تغییر می کند و سرگرد آذین و دستیارش سروان صبوری که شخصیت های ثابت قصه هستند، هربار درگیر یک پرونده جنایی پیچیده می شوند. آثار پلیسی - معمایی معمولا قصه ای ظریف و پیچیده دارد و مخاطب از دایره های درهم تنیده قصه از سطح به زیرساخت می رود و حلقه های متصل به هم را با تکیه بر اطلاعات موجود در قصه و کنکاش ذهنی خود در پس زمینه ماجرا به هم می بافد و قصه را تکمیل می کند.
گاهی پیش بینی های مخاطب درست از آب درنمی آید؛ اما این موضوع که بیننده توانسته با داستان و روایت تصویری اش ارتباط برقرار کند، از اهدافی است که اگر برنامه ساز به آن دست یابد، دست کم به نیمی از خواسته ای خود در ارضای حس مخاطب و درگیر ساختن او با ماجرا رسیده است.
معما در این مساله تا حدودی موفق است. ازجمله مسائلی که در «معما» مشهودتر است ، تدوین مجموعه است.
تدوین همواره با دیگر اجزای فیلم ازجمله کارگردانی و فیلمنامه ارتباط تنگاتنگ دارد.
در ابتدای مجموعه فضا و افرادی معرفی می شوند و معمولا پس از 10 دقیقه جنایت آشکار شده و پلیس درگیر ماجرا می شود و کم کم پرونده قتلی گشوده می شود، به نوعی که مخاطب همواره از نظر اطلاعات از پلیس و کارآگاهان جلوتر است.
به نظر می رسد این روند اصولی در مجموعه معما رعایت شده است. کارآگاه جنایی و دستیارش به همراه کارآگاهان حرفه ای و همیاری پزشکی قانونی به اسرار جنایات پی می برند و معما را حل می کنند.
در عین حال ، شخصیت های مجموعه به عنوان افراد جامعه درگیری های شخصی و خانوادگی دارند که به آنها نیز پرداخته می شود. هرکدام از این ماجراهای فرعی پرده در پرده با ماجرای اصلی درگیر می شود و در خدمت آن قرار می گیرد.
در این مجموعه راههای مختلف جرم شناسی تخصصی باتوجه به موضوعات از طریق علمی و فنی به زبان ساده برای خانواده ها و نسل جوان آموزش داده می شود. از این رو کل اثر متفاوت با آثار مشابه داخلی دیگر است.
در «معما» دیالوگ ها حساب شده و کوتاه و گاهی در قالب طنز است و با استفاده از این روند هدف کلی مجموعه که آشنایی با خطرات اجتماعی ، نحوه کار پلیس و کارآگاهان جنایی و جنبه آموزشی آن است ، کاملا در طول مجموعه مشهود است.
هرچند باید اذعان داشت که در عین حال دیالوگ ها گاهی بسیار شعاری است و بازیها نیز هر چند حرفه ای از کار درآمده؛ اما تئاتری تراز آثار مشابه است و گاهی مواقع تصنعی جلوه می کند.
انسیه نجفی
این ژانر، چقدر پربیننده است«معما» عنوان مجموعه ای داستانی در ژانر پلیسی است که می کوشد با بازنمایی داستان های گوناگون در این حیطه، با مخاطبان جوان، ارتباط برقرار کند.
شک نیست که داستان های پلیسی همواره جذابیت خاصی دارند؛ از این روست که مشاهده می شود در عرصه تلویزیون به تولید انبوه این گونه برنامه ها پرداخته می شود. دلیل چنین گرایشی را باید علاوه بر موضوع ، محتوا و ساختار پرکشش به ریتم تند و پرهیجان آن نیز مرتبط دانست.
ضمن این که اکثرا داستان های پلیسی از کلیشه و معیارهای تقریبا واحدی پیروی می کنند.
مثلا در جریان کشف یک قتل ، تیم زبده پلیس به رهبری یک کارآگاه و یا بازپرس به تلاش برای آگاهی از دلایل واقعه و یافتن قاتل می پردازند.
کارآگاهان و یا بازپرسان ، در مجموعه های داستانی پلیسی داخلی و خارجی در اغلب موارد مجردند و یا با مادر، دخترشان و حیوانی خانگی مثلا طوطی و نظایر آن زندگی می کنند، وجود و بهره گیری از چنین شخصیت های فرعی ، خلاقانه صورت گرفته به نحوی که در پیشبرد جذاب تر وقایع داستان ، تاثیرگذار نشان می دهند.
با در نظر گرفتن موارد یاد شده است که اهمیت و حساسیت ساخت چنین مجموعه هایی به منظور جذب مخاطب ، بیش از پیش نمودار می شود. شبکه های مختلف سیما نیز در مقاطع مختلف نسبت به تولید داستانهای پلیسی اقدام کرده اند. که در این میان «کارآگاه علوی »، «سرنخ » و همچنین «پلیس جوان » را می توان از جمله آنها برشمرد.
«خواب و بیدار» آخرین مجموعه داستانی است که چندی پیش از شبکه اول سیما پخش شد و توانست جایزه بهترین مجموعه داستانی را از نگاه تماشاگران بخود اختصاص دهد. واقعیت این است که آنچه می تواند بر جذابیت هر چه بیشتر داستان های پلیسی نقشی موثر ایفائ کند، چگونگی روایت در روند شکل گیری داستان است ، به گونه ای که هر قدر این امر از پیچیدگی و خلاقیت بیشتری برخوردار باشد به همان میزان می تواند مخاطب را با مجموعه درگیر کند.
به بیانی دیگر نحوه بازنمایی داستان باید به شکلی باشد که امکان کشف دلایل واقعه اصلی را نه فقط برای کارآگاه یا بازپرس ، بلکه برای مخاطب نیز فراهم آورد. با در نظر گرفتن موارد فوق ، مجموعه داستانی معما از برخی ویژگی های یاد شده بی بهره است.
موضوع و روایت ها، ساده و فاقد جذابیت لازم است ، همچنین مسیر وقایع بویژه در مراحل حساس متکی به کلام و کشف و شهودهایی است که تنها کارآگاه می تواند به آن دست یابد و مخاطب در ارتباط با فهم شاه کلید داستان نقشی خلاقه ندارد.
به عبارتی دیگر، این فرصت به او داده نمی شود و بازی شخصیت اول سریال به عنوان کاراکتر اصلی تخت بوده ، و عاری از عمق و تاثیرگذاری مطلوب است. در داستان قبلی این سریال نوع مواجهه «کاسبی » با مادر و یا همکارش و دیالوگ هایی که درخصوص صرف غذا و شام دارد، کمکی به جذابیت مجموعه نمی کند.
علاوه بر این سیر وقایع داستان از ریتم کندی برخوردار است که با در نظرگرفتن پخش آن از شبکه سوم سیما و مخاطبان جوانش، به نظر نمی آید به توفیقی در برقراری ارتباط مطلوب با آنان دست یافته باشد.
از این رو بیشتر، رویکردی سرگرم کننده برای سریال «معما» قابل دریافت است . معما پس از پخش چندین قسمت مجید مظفری را جایگزین کاسبی کرده است. لیکن ساختارهای مختص این ژانر با تغییر کاراکتر اصلی و کارگردان ممکن است به دست نیاید.
امیدواریم با پخش قسمتهای دیگر این سریال نتیجه گیری ها فاصله ای بسیار زیاد با آنچه قبلا دیده ایم، داشته باشد.
محمدرضا کریمی
گفت و گو
