به گزارش جام جم آنلاین؛ در فیلمهای سامورایی، معمولاً قهرمان کسی است که شمشیر میکشد و در نبردی سرنوشتساز پیروز میشود؛ اما باورپذیری این نبردها به بازیگرانی هم وابسته است که باید ضربه بخورند، نقش مقتول را ایفا کنند و مرگ را بارها مقابل دوربین بازسازی کنند. «سامورایی در زمان» سراغ همین چهرههای کمتر دیدهشده سینمای ژاپن میرود. جونایچی یاسودا در این فیلم، جنگجویی از اواخر دوره ادو را به زمان حال میآورد؛ جایی که میدان نبرد جای خود را به صحنه فیلمبرداری داده و مهارت شمشیرزنی، این بار باید در خدمت بازسازی یک مبارزه سینمایی قرار بگیرد. این فیلم جمعه ۲۹ آبان ساعت ۱۳:۳۰ از شبکه تهران پخش میشود. در ادامه، نگاهی به ویژگیهای داستانی و سینمایی آن داریم تا تماشای فیلم با شناخت بیشتری از ایده و جزئیاتش همراه باشد.

ساموراییای که باید شکست خوردن را یاد بگیرد
کوساکا شینزائمون در جریان نبردی میان نیروهای آیزو و چوشو، بر اثر برخورد صاعقه از زمان خودش جدا میشود و در کیوتوی سال ۲۰۰۷ به هوش میآید؛ جایی که گروهی مشغول ساخت یک فیلم تاریخی هستند. او ابتدا تصور میکند همچنان در میانه یک درگیری واقعی قرار دارد، اما بهتدریج میفهمد شمشیرها، لباسها و مبارزههایی که میبیند، بخشی از یک نمایش سینماییاند. این سوءتفاهم، نقطه شروع کمدی فیلم است؛ با این تفاوت که یاسودا به شوخی با ناآشنایی یک مرد قدیمی با وسایل و عادتهای جدید بسنده نمیکند.
کوساکا در دنیای خودش برای زنده ماندن و شکست دادن حریف آموزش دیده است. در استودیوی فیلمسازی اما مهارت او بهتنهایی کافی نیست؛ اینجا باید ضربه را درست دریافت کند، زمان افتادن را بشناسد و مرگش را طوری اجرا کند که تماشاگر باور کند. برای مردی که شکست را در میدان نبرد تجربهای واقعی و تلخ میداند، تبدیل شدن به بازیگری که وظیفهاش مردن مقابل دوربین است، تناقضی خندهدار و در عین حال دشوار به وجود میآورد.
یکی از جذابیتهای فیلم در همین جابهجایی تعریف قهرمانی است. کوساکا در ابتدا گمان میکند مهارت شمشیرزنیاش همه مشکلات را حل میکند؛ اما در محیط تازه باید به جای نمایش قدرت، به قواعد یک حرفه گروهی تن بدهد. او بهتدریج درمییابد که در سینما، حتی شکست خوردن هم به تمرین، دقت و مهارت نیاز دارد. این موقعیت، هم موتور کمدی داستان است و هم راهی برای ورود به موضوعی که فیلم بیش از هر چیز به آن علاقه دارد: آدمهایی که پشت قهرمانان سینمای سامورایی ایستادهاند.

ادای دین به مردی که پنجاه هزار بار مقابل دوربین ضربه خورد
در سینمای سامورایی ژاپن، بازیگرانی که نقش کشتهشدگان صحنههای شمشیرزنی را اجرا میکنند، «کیاریاکو» نام دارند؛ هنرمندانی که با وجود نقش مهمشان در باورپذیری مبارزهها، معمولاً زیر سایه قهرمانان اصلی میمانند. «سامورایی در زمان» این حرفه کمتر دیدهشده را به مرکز داستان میآورد و به زندگی سئیزو فوکوموتو، بازیگری که به «مردی که پنجاه هزار بار ضربه شمشیر خورد» شهرت داشت، ادای دین میکند. فوکوموتو دههها نقش ساموراییهایی را بازی کرد که در جریان نبرد کشته میشدند و مهارتش در زمانبندی دریافت ضربه و سقوط، به واقعی جلوه کردن صحنههای مبارزه کمک میکرد.
جونایچی یاسودا ایده فیلم را با الهام از همین بازیگر شکل داد: ساموراییای که به زمان حال میآید و ناچار میشود حرفهای را تجربه کند که در آن، به جای پیروزی در میدان نبرد، باید مرگ را باورپذیر اجرا کند. به این ترتیب، موقعیت کمیک کوساکا بهانهای برای بازشناسی هنرمندانی میشود که شکست خوردنشان، بخشی از هنر سینمای سامورایی است.

جایی که فیلم از شوخی فاصله میگیرد
اگر بخش مهمی از فیلم بر موقعیتهای کمیک استوار است، دوئل پایانی نشان میدهد یاسودا قصد ندارد سینمای سامورایی را فقط دستمایه شوخی قرار دهد. در این صحنه، ریتم و لحن فیلم تغییر میکند و مبارزهای شکل میگیرد که برخلاف بسیاری از موقعیتهای پیشین، باید جدی و واقعی احساس شود. این تغییر لحن زمانی اثرگذارتر است که بدانیم تماشاگر در طول فیلم به شخصیتهایی نزدیک شده که حالا در برابر یکدیگر قرار گرفتهاند.
کارگردان در گفتوگویی درباره طراحی این سکانس توضیح داده که برای ساختن حس واقعی مبارزه، از «ماتریکس» الهام گرفته، اما سکوت طولانی پیش از رویارویی را با توجه به «سانجوروی» آکیرا کوروساوا طراحی کرده است. این مکث حدود ۴۰ ثانیهای، به جای آنکه صرفاً فاصلهای میان دو حرکت باشد، تعلیق صحنه را میسازد. دوربین نیز برخلاف شیوه رایج نماهای متحرک و نزدیکشونده، روی سهپایه ثابت نگه داشته شده تا وزن حرکت و فاصله میان دو مبارز دیده شود.
اهمیت این انتخاب در آن است که فیلم برای هیجانانگیز کردن مبارزه به تدوین شتابزده یا جلوههای تصویری متکی نمیشود. سکوت، قاب ثابت و صدای برخورد شمشیرها به تماشاگر فرصت میدهد خطر را در خود صحنه احساس کند. در نتیجه، دوئل پایانی فقط نقطه اوج داستان نیست؛ لحظهای است که فیلم احترامش را به سنت سینمای سامورایی با زبان خود سینما نشان میدهد.

یک تکه کیک توتفرنگی و پرسشی درباره جهان جدید
برخورد کوساکا با زندگی معاصر در نگاه نخست میتواند منبع شوخی باشد؛ مردی از قرن نوزدهم که با تلویزیون، وسایل روزمره و عادتهای مردم امروز آشنا نیست. اما یاسودا در بعضی از این موقعیتها لایهای فراتر از تفاوت فناوری و سبک زندگی قرار میدهد. نمونه روشن آن صحنهای است که کوساکا با شگفتی کیک توتفرنگی میخورد.
این صحنه فقط واکنش بامزه مردی نیست که برای نخستین بار با خوراکیای تازه روبهرو شده است. کارگردان در توضیح این موقعیت گفته که میخواسته در کنار شگفتی شخصیت، معنای دیگری هم وجود داشته باشد: در گذشته، چنین خوراکیای برای همه مردم در دسترس نبود، اما در زمان جدید حتی آدمهای عادی هم میتوانند آن را تجربه کنند. از این زاویه، لذت ساده خوردن کیک به نشانهای از تغییر مناسبات طبقاتی و فاصله گرفتن از جامعه سلسلهمراتبی گذشته تبدیل میشود.
البته فیلم در ستایش بیچونوچرای جهان جدید متوقف نمیماند. یاسودا در همان گفتوگو به پرسشی اشاره میکند که پشت این صحنه قرار داده است: آیا دنیایی که امروز ساختهایم، واقعاً همان جهانی است که آرزویش را داشتیم؟ این پرسش به فیلم عمق بیشتری میدهد. گذشته برای کوساکا فقط مجموعهای از خاطرات و آدمهای ازدسترفته نیست و زمان حال هم صرفاً جهانی بهتر و آسودهتر به شمار نمیرود. هر دوره امتیازها و محدودیتهای خودش را دارد و فیلم از تقابل این دو زمان برای طرح چنین پرسشی استفاد میکند.
در همین زمینه بخوانید:

از یک سالن سینما تا جایزه بهترین فیلم ژاپن
داستان ساخته شدن «سامورایی در زمان» نیز به اندازه ایده آن غیرمنتظره است. جونایچی یاسودا فیلم را با بودجهای محدود و گروهی کوچک ساخت و بخش مهمی از کارهای تولید، از نویسندگی و کارگردانی تا فیلمبرداری و تدوین، بر عهده خودش بود. او برای تأمین هزینهها از پسانداز شخصیاش استفاده کرد و حتی خودروی خود را فروخت. فیلم در اوت ۲۰۲۴ ابتدا در یک سالن سینما در توکیو اکران شد، اما استقبال مخاطبان و توصیه دهانبهدهان باعث شد دامنه نمایش آن گسترش پیدا کند و به بیش از ۳۰۰ سالن در سراسر ژاپن برسد.
این مسیر فقط یک داستان موفقیت اقتصادی نیست؛ با مضمون خود فیلم هم ارتباط دارد. اثری که درباره حفظ یک سنت سینمایی و اهمیت آدمهای کمتر دیدهشده ساخته شده، با اتکا به گروهی کوچک و حمایت حرفهایهای سینمای تاریخی ژاپن توانست به مخاطبان گستردهتری برسد. در چهلوهشتمین دوره جوایز آکادمی فیلم ژاپن نیز جایزه بهترین فیلم و تدوین را به دست آورد؛ اتفاقی مهم برای اثری مستقل که نمایش خود را از یک سالن آغاز کرده بود.
استقبال منتقدان هم عمدتاً بر ترکیب کمدی، احساس و علاقه فیلم به ژانر سامورایی تأکید داشته است. در عین حال، همه نقدها بیاشکال بودن فیلم را تأیید نمیکنند. زمان ۱۳۱ دقیقهای اثر در برخی نقدها طولانی ارزیابی شده و به افت ریتم در بخشهایی از آن اشاره شده است. این نکته را میتوان در تماشای فیلم هم در نظر داشت: یاسودا برای گسترش جهان شخصیتها و پرداختن به مناسبات پشت صحنه زمان زیادی صرف میکند و همه این موقعیتها به یک اندازه فشرده و پرکشش نیستند. با این حال، همین فرصت دادن به شخصیتهاست که باعث میشود فیلم در پایان صرفاً به یک کمدی موقعیت درباره سفر در زمان محدود نماند.
چرا «سامورایی در زمان» ارزش تماشا دارد؟
تماشای یک سامورایی که قواعد دنیای امروز را نمیشناسد، بهخودیخود موقعیت کمیکی جذابی میسازد؛ اما امتیاز فیلم یاسودا این است که از این موقعیت برای ساختن شوخیهایی فراتر از تفاوتهای فرهنگی و زمانی استفاده میکند. فیلم بهتدریج تماشاگر را با فضای پشت صحنه سینمای تاریخی ژاپن آشنا میکند؛ فضایی که در آن رقابت، همکاری و حتی شکست خوردن، قواعد خاص خودش را دارد. از سوی دیگر، ترکیب کمدی با لحظات جدی و ارجاعهای سینمایی، فیلم را از یک کمدی معمولی درباره سفر در زمان متمایز میکند. البته مدتزمان ۱۳۱ دقیقهای و افت ریتم در برخی بخشها ممکن است برای همه تماشاگران خوشایند نباشد؛ با این حال، اگر به کمدیهای شخصیتمحور و آثاری علاقه دارید که از یک ایده نامتعارف به دنیایی تازه وارد میشوند، «سامورایی در زمان» میتواند انتخاب متفاوتی برای تماشا باشد.
اولین واکنشها به تازهترین انیمیشن دیزنی: