ماسوله در معرض تخریب است

به گزارش مهر ، هرجا که تنوع طبیعی و انسانی، تحت سیطره زمان و تاریخ درهم می‌ آمیزد، نوعی از الگوهای زیستی شکل می‌ گیرد که به نوبه خود می ‌تواند استثنایی و منحصر به فرد باشد.

ماسوله ، نمونه بارزی از این نوع زیستگاه تاریخی بشر است ، که به عنوان یک اثر ملی در سال 1354 شمسی به شماره 1090 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

آمیزه ‌ای از فرهنگ های سه ‌گانه تالش ، ‌ترکی و گیلکی از یکسو و طبیعت های سه ‌گانه جنگلی ، مرتعی و کوهستانی از سوی دیگر فرهنگ و تمدن خاصی را به وجود آورده که اولین نمایه کالبدی آن ، شهرسازی و معماری خاص ماسوله است.

شهر تاریخی ماسوله در استان گیلان و در فاصله 60 کیلومتری غرب شهرستان رشت با وسعتی برابر 61 هکتار واقع شده است ، حدود 800 تا 1000 سال پیش مردمانی از نقاط مختلف ایران به دلایل نامعلوم به این نقطه کوچ کرده و این زیستگاه شگفت را بنا نهاده اند.

شهر ماسوله یکی از قدیمی ترین بافت های تاریخی کشور است که ویژگی بارز آن حضور مردم و جاری بودن زندگی روزمره در آن است.

شکل پلکانی و مطبق شهر که در امتداد کوه رو به جنوب و در طول خطوط توپوگرافی زمین کشیده شده است، پاسخگوی فعالیت های روزمره شهر ماسوله است و چشم اندازی بدیع و به یاد ماندنی را در دل کوهستان پدید آورده است.

واحدهای ساختمانی تشکیل دهنده بافت تاریخی شهر به گونه‌ ای ساخته شده ‌اند که باعث می ‌شود تمام خانه ‌ها زنجیروار به هم پیوسته باشند ، هر واحد مسکونی معمولا بین یک تا چهار طبقه دارد و پائین ترین طبقه آن به عنوان انبار یا طویله مورد استفاده قرار می ‌گیرد ، طبقه پائین از مصالح سنگی و طبقات فوقانی از خشت بنا شده است و کلاف‌ های چوبی بین مصالح سنگ و خشت باعث پیوستگی بنا شده است، بیشترین هنر ساختمانی استادکاران در پنجره ها، درها و گنجه‌ های چوبی خانه‌ ها خلاصه می‌ شود.

بعد از زلزله سال 1369 بخش عمده‌ ای از بافت قدیمی ماسوله تخریب شد و به علت نبود نظارت سازمان های ذیصلاح ، ساخت و سازهای جدید بدون توجه به سبک معماری سنتی ماسوله انجام گرفت.

گسترش ساخت و سازهای غیرمجاز

در مهرماه سال 1380 دفتر پروژه بزرگ شهر تاریخی ماسوله به مدیریت دکتر نیکروز مبرهن شفیعی تاسیس  و مدتی بعد به پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری شهر تاریخی ماسوله تبدیل شد. متاسفانه طی چند سال اخیر ساخت وسازهای غیرمجاز در حریم ماسوله روبه گسترش است و با تمام کوشش‌های انجام گرفته این روند همچنان ادامه دارد.

ماسوله به دلیل برخورداری از بافتی ویژه و معماری فاخر و مناظر طبیعی بدیع پیرامون آن کانون مهمی در عرصه گردشگری در سطح ملی و حتی جهانی است و این خود تنها منبع امرار معاش برای تعداد اندک مردمی است که تن به مهاجرت نداده اند و همچنان با حضور در این شهر از تبدیل ماسوله به یک موزه جلوگیری می‌ کنند و همین امر لزوم نگرشی ویژه به ماسوله را بیش از پیش افزایش می‌ دهد.

در حال حاضر در ماسوله 350 واحد مسکونی وجود دارد که در گذشته این تعداد به بیش از 600 واحد می رسید، وجود 120 واحد تجاری در محدوده بازار، شش کاروان سرا، دو حمام قدیمی، 33 چشمه عمومی، 10 مسجد و پنج امامزاده حاکی از رونق و شکوفایی این شهر در دوره های متاخر است.

جمعیت ماسوله طی 60 سال گذشته از سه هزار و 500 نفر به 900 نفر کاهش یافته است که این امر نشانه سیر نزولی تاریخ این شهر کهن است.

با این همه شهرت و محبوبیت ماسوله در میان پنج شهر و روستای شگفت‌ انگیز «ابیانه» ، «کندوان» ، «میمند» و «سرسید آقا» زبانزد خاص و عام است و سالیانه هزاران نفر از این شهر تاریخی و مناظر تاریخی و طبیعی آن دیدن می‌ کنند.

کم توجهی در سالمتر و جذاب تر ماندن ماسوله

با تمام این اوصاف در چرخ زدن و گردشی چند ساعته حتی نه چند روزه، کم توجهی در سالمتر و جذابتر ماندن این شهر کاملا مشهود است، تصاویری از ساختمان های تخریب شده و ساختمان های از نو ساخته شده این شهر، تصویر اسکلت ها و فونداسیون های بتنی برای ساختمانهای تاریخی و سنتی که قرار است خشتی و گلی باشند ، تاسف هر بیننده ‌ای را برمی‌ انگیزد.

یک کارشناس ارشد میراث فرهنگی در این باره گفت: حفاظت، صیانت و مرمت و نگهداری آثار و اماکن تاریخی از مهمترین مسئولیتهایی است که به واسطه ثبت یک اثر تاریخی بر دوش متولیان این امر قرار می گیرد.

محمدرضا محمدی افزود: در حالی این وظایف بر عهده سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به عنوان متولی آثار تاریخی و فرهنگی است که سایر سازمانها، ارگانها و مجموعه ها اعم از دولتی و خصوصی نیز طبق قانون موظف به رعایت حریم بناها و آثار تاریخی هستند.

وی اظهار داشت: در شرایطی ضرورت حفاظت، صیانت، مرمت و نگهداری از آثار تاریخی در کشورهای مختلف مورد توجه قرار می گیرد که این امر به معنای پاسداری و حفاظت از هویت تاریخی و فرهنگی آن ملت محسوب می شود و ماندگاری نام اجداد و جایگاه هر کشور در مهد تمدنی و نیز آگاهی و آشنایی نسل های آینده با این جایگاه به انجام هرچه مطلوبتر این وظایف بستگی دارد.

این کارشناس مسائل آثار تاریخی و باستانی گفت: تمدنهای فراوانی در دنیا بوده اند که به فراموشی سپرده شدند و امروز تنها نام آنان در کتب تاریخی دیده می شود، برای آنکه تمدن و فرهنگ شهر تاریخی ماسوله به ورق کتابهای تاریخی محدود نشود و برای ادامه نقش خود در پیشرفت فرهنگ و تمدن جهانی، حفاظت از آثار و بناهای تاریخی بعنوان نمادی از هویت و تاریخ گذشته ضرورتی انکارناپذیر است.

وی اضافه کرد: تخریب یا نابودی میراث فرهنگی و طبیعی ضایعه ای جبران ناپذیر است و با توجه به ابعاد و میزان خطرات جدیدی که میراث فرهنگی را تهدید می کند، حفظ و احیای آن و معرفی به نسلهای بعد امری اجتناب ناپذیر است.

با این وجود ماسوله به‌ دلیل معماری یگانه ‌ای که دارد، مورد توجه بسیاری از گردشگران و علاقه ‌مندان به تاریخ ایران قرار گرفته اما به ‌علت بارندگی‌ های زیاد منطقه گیلان، همیشه در معرض سیل بوده است، طی 10 سال اخیر که مسئولان اجرایی و فرهنگی منطقه‌ متوجه آثار مخرب سیلابها در ماسوله شده‌ اند ، تلاش های زیادی برای کاهش تعداد یا کاستن از شدت آنها صورت گرفته است.

سه رودخانه در مناطق «دولی ‌چال» و «خلیل‌ دشت» در مناطق بالادستی ماسوله قرار گرفته ‌اند که به هم می ‌پیوندند و از درون ماسوله عبور می ‌کنند، هنگامی که سیل در ماسوله جاری می ‌شود ، خانه ‌ها و مناطق تاریخی ماسوله چندان در معرض آسیب قرار ندارند اما خیابان اصلی شهر ماسوله را آب می ‌گیرد و برای گردشگران مشکلات بسیاری پیش می ‌آید.

شهرک تاریخی و شهر جدید ماسوله تنها در خطر سیل قرار ندارد ، در این منطقه خانه ‌ها با مصالحی ساخته شده است که بر اثر گذشت زمان بسیار آسیب‌ پذیرند. در حفظ بافت های تاریخی ماسوله‌، نیروی انسانی نقش بسیار مهمی دارد ، اگر این شهر تاریخی خالی از سکنه باشد در یکی دو سال از بین خواهد رفت ، در حقیقت ماسوله را ساکنان این شهر حفظ می ‌کنند.

ماسوله به جز سیل با مخاطراتی از جمله ریزش سنگ، رانش زمین، زمین ‌لرزه، تصرف برای توسعه عمرانی و تخریب های انسانی نیز روبرو است.

در حفظ شهر ماسوله از خطرات سیل ، بسیاری از دستگاه های اجرایی نقش دارند که مهمترین آنها اداره منابع طبیعی گیلان است ، دستگاه های اجرایی تلاش می ‌کنند با آبخیزداری ، کاشت درخت در مسیر جریان سیل و جلوگیری از ورود دامداران به مناطق سیل ‌خیز، سیل ها را مهار کنند و خسارت های آن را به کمترین میزان ممکن برسانند.

سرپرست اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان در این رابطه گفت: برای حل مشکل حوزه آبخیز ماسوله، اداره کل منابع طبیعی فعالیت بسیاری انجام داده است.

رحمت الله رحمانی افزود: در مناطق میلرزان، اشکلیت، صفاگشته و دولی‌ چال با اجرای طرح های ساماندهی و خروج دام از منطقه ، طرح های آبخیزداری با هدف کنترل آبهای سطحی و طرحهای جنگلکاری در سطح وسیعی از منطقه با استفاده از گونه ‌های بومی منطقه به اجرا در آمده است.

وی همچنین حضور بیش از ظرفیت مجاز دام در مراتع و عرصه‌ های منابع طبیعی در مناطق مرتفع حوزه ماسوله را موجب تخریب و کاهش شدید پوشش گیاهی و سخت شدن خاک این مناطق ارزیابی کرد و اظهار داشت: با انجام طرح های ساماندهی و خروج دام از حوزه های بالادستی، ضمن آزادسازی مناطق بسیاری از عرصه‌ های ملی با ایجاد پوشش گیاهی مناسب و حفظ خاک در تلاش هستیم که از نعمت بی‌ کران خداوندی که به‌ صورت بارش در منطقه داریم بهره‌ برداری بهینه کنیم و این تهدید را به یک فرصت شایسته برای احیای هرچه بیشتر منابع طبیعی و جنگلهای استان تبدیل کنیم.

به هر حال طرح هایی که برای کاهش سیلاب ها در ماسوله‌ اجرا شده است ، نتایج بسیار خوبی داشته اما همچنان مسئولان معتقدند، انجام طرح مطالعاتی برای کاهش خطراتی که خانه‌های تاریخی ماسوله را تهدید می‌ کنند، امری ضروری است.

معاون آبخیزداری سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور نیز در این باره گفت: با توجه به ویژگی شهر تاریخی ماسوله و اهمیت آن در سطح ملی و منطقه ‌ای، ضرورت کنترل سیل در حوزه های بالادست این شهر اهمیت ویژه ‌ای دارد.

محمد رضا شجاعی افزود: با تهیه یک طرح جامع مطالعاتی، شرح خدمات علمی و اصولی و اجزای آن را به ‌وسیله تمام دستگاههای ذیربط با نظارت عالیترین مقام اجرایی استان تدوین تا چارچوب و خط‌ مشی مشخص فعالیتها و طرحها در تمام ادارات و نهادهای دخیل در این امر تعیین شود و شاهد رشد و شکوفایی هرچه بیشتر این منطقه باشیم.

2.5 میلیارد ریال برای مرمت 50 بنای تاریخی ماسوله

امید عزیزی رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان هم گفت: برای مرمت 50 بنای تاریخی ماسوله در سال گذشته دو میلیارد و 500 میلیون ریال اعتبار هزینه شده است.این تعداد بنا شامل 44 خانه، یک مسجد، چهار مغازه و دو انبار است که مرمت شدند.

وی همچنین با اشاره به ارزش و جایگاه ملی و بین المللی شهر تاریخی ماسوله تاکید کرد: برای بقای ماسوله همه باید مشارکت کنند و مردم، مدیریت کلان کشور، مدیریت شهری، رسانه ها، نهادهای اجتماعی و به ویژه سازمان میراث فرهنگی در این زمینه مسئول هستند.

به هرحال شهرک تاریخی ماسوله در معرض تخریب انواع حوادث طبیعی، محیطی و انسانی است از اینرو باید با برنامه ریزی اصولی و هوشمندانه ضمن مرمت و بازسازی بناهای تاریخی این شهرک، از روند تخریب و بازگرداندن حیات مجدد به آن تلاش مضاعف داشت.