سقانفار؛ بناهای زیبای منحصر به فرد مازندران

از قدیم در ناحیه مازندران اساس زندگی بر پایه کشاورزی بوده و خانه های ثابت مردم این دیار نیز به سبب رطوبت هوا از محصولات طبیعی موجود در محل زندگی مردم ساخته می شدند.

کد خبر: ۳۱۰۶۸

دیوارهای خانه ها گلی بودند که چینه گلی یا خشت خام ساخته شده و می شوند و سقف آنها نیز پوششی از چوب دارد. دیوارهای خانه ها نیز چوبی هستند ؛ اما همین خانه ها و مکانهای زیستی با وجود استفاده از مواد ثابتی مانند چوب و خاک از تنوع ، تعدد و زیبایی های منحصربه فردی برخوردار هستند. نوعی از این بناها، سقانفارها هستند که از جمله یادمان های تاریخی و خاص منطقه مازندران اند. بیشتر خانه ها در مازندران روی پایه های چوبی در 2 یا 3طبقه ساخته شده اند. سقانفارها نیز که با تاسی از فرم معماری اصیل مازندران شکل گرفته اند، معمولا 2طبقه هستند. طبقه زیرین آنها گاهی بنا و ساختمان و زمانی پایه های قطور چوبین است که طبقه دوم بر آن استوار شده و دسترسی به طبقه بالا معمولا با استفاده از پلکان چوبی امکانپذیر است . سقانفارها که به آن «سقاتالار» نیز می گویند با توجه به قداست و حرمت خاصی که نزد مردم دارد در محوطه های مساجد و تکایا قد برافراشته و از بناهای آیینی مذهبی این سامان است و آرایه های تزیینی آن اعم از کنده کاری روی چوب و یا نقاشی ملهم از اعتقادات مذهبی مردم این سامان است . تقریبا می توان گفت که سقانفارها نذر حضرت ابوالفضل العباس (ع) و نام سقا نیز یادآور سقای کربلا در حماسه عاشوراست . از این رو در تزیین سقانفارها به جای مقرنس های تزیینی از الوارهای چوبی مزین به طرحها و نقشهای زیبا به جای گچبری ها از کنده کاری روی چوب سود برده اند. نکته مهمتر این که درودگران ، منبت کاران ، خطاطان و نقاشان هنر خود را در خدمت مذهب گرفته و با کمال تواضع و در نهایت خلوص و ایمان ، آثاری به یادماندنی به جا نهاده اند. گونه ای از این بنا که در گویش محلی به ساق نفار معروف است ، در دل کشتزارها بخصوص شالیزارها ساخته می شود و محل پاسداری روستاییان از محصولات کشاورزی شان است این نوع سقانفارها ساده و فاقد آثار تزیینی است . در گوشه و کنار استان مازندران سقانفارها مشاهده می شوند که هر یک از آنها حکایت جداگانه ای دارند که در این گزارش به معرفی برخی از آنها پرداخته می شود.

سقانفار زرین کلا

بر سر راه فریدون کنار به محمودآباد بعد از روستاهای «حاجی کلا»ی سفلی و علیا، روستای زرین کلا قرار دارد. در مرکز روستا سقانفاری در 2طبقه وجود دارد. از طبقه زیرین آن هم اکنون به عنوان انبار استفاده می شود. طبقه بالا 12ستون با سرستون هایی با نقش اژدهای دهان گشوده دارد و در فواصل میان سر اژدها با نقش خورشید خانم تزیین شده است . عمده ترین تزیینات این سقانفار شامل نقوش انسانی ، مبین جلوه های گوناگون زندگی از جمله کشاورزی ، دامپروری ، نخ ریسی ، نبرد ، شکار ، مجالس میهمانی و نقوش حیوانی شامل مرغ ، مار ، گاو ، گوساله ، شیر ، گربه ، فیل ، شتر، مرغ ، مرغ ماهیخوار ، آهو و بز کوهی است . نقوش گیاهی با پیچش های اسلیمی که صرفا نقش پرکننده و مکمل دارد در فواصل نقشهای دیگر آمده است . نقوش خیالی مانند اژدها ، دیو شاخدار ، پرنده با سر شیر و نقش مار با سر زن ، نقش زنی کماندار با بدن اسب و دم اژدهای دهان گشوده با نوشته کلمه «قوس» که نام برج نهم از 12برج فلکی است . نقش زن با بدن ماهی که باز هم در تجسم صور فلکی متعلق به برج دوازدهم حوت است . در عمده ترین کتیبه این سقانفار نام بانی آن و تاریخ و اشعاری از محتشم کاشانی در ارتباط با واقعه عاشورا دیده می شود.

سقانفار شیاده

روستای شیاده در 30کیلومتری جنوب بابل در جاده خوش رود پی و در کنار روستای «دیوا» واقع است . در سادات محله این روستا، 3سقانفار چوبی 2طبقه وجود دارد. سقانفارها روی یک صفحه آجری (یک متر بلندتر از سطح زمین) بنا شده و طبقه زیرین آنها را چوب بست کرده اند. در میان این 3سقانفار یکی از آنها از نظر نقاشی و کارهای چوب بری بسیار زیبا و درخور توجه است . این سقانفارها 12ستون دارد که به طرز زیبایی کنده کاری و نقاشی شده اند. سقف بنا پلورریزی و تخته کوبی شده و کارهای چوب بری آن مشتمل بر تزیینات شیرسر و اژدهای دهان گشوده است . نقاشی ها نیز ملهم از اشعار حماسی و داستان هایی از شاهکارهای ادبیات فارسی و نقوش نمادین از زندگی و معاد است . تخته کوبی های سقف این سقانفار مملو از تصاویری چون سیمرغ ، اژدها ، انسان در حال نبرد با گرز و تیر و کمان ، زنی که در کجاوه نشسته ، ساربان در راه و در فواصل آن آرایه های تزیینی از گل و بوته و میوه است . روی برخی از تخته های سقف نیز اشعاری از محتشم کاشانی در رثای امام حسین و روز عاشورا به چشم می خورد. تاریخ این سقانفار سال 1316 قمری و بانی آن حاجی سید رزاق جعفری است .

سقانفار کیجا تکیه

سقانفار کیجا تکیه بابل بنایی 2طبقه و آجری با بام سفال پوش است طبقه اول به طول 58/5 و عرض 70/4 متر با 10 ستون چوبی است . بدنه ستون ها دارای تزیینات کنده کاری مارپیچ و زیگزاگ و سرستون ها نیز به شکل دهان اژدری یا شیر سر است . طرفین سر ستون ها با نقاشی از تصاویر زن و مرد تزیین شده است . در اضلاع شمالی و جنوبی اشعار محتشم کاشانی درباره وقایع روز عاشورا نوشته شده و سقف تخته کوبی شده آن نقاشی هایی به رنگ قرمز ، سبز ، سیاه و قهوه ای و نقاشی از مرغ ، ماهی ، اژدها ، شیر ، گل و گیاه ، انسان در حال پرواز و نقوش تلفیقی زن با بدن مار و ماهی دارد. طبقه دوم در داخل به طول 60/5 و عرض 30/4 متر ، دارای 14ستون با نقوشی کنده کاری مارپیچی بسیار ظریف است که 10سرستون آن نقش دهان اژدری دارد. همچنین در 4سرستون کلمات یا قاضی الحاجات به 2صورت از راست به چپ و معکوس آن نوشته شده و نقش وسط ستونها نیز مزین به جمله یا اباعبدالله است . سقف بنا پلورکشی شده و فواصل آن تخته کوبی شده است روی این تخته ها نیز مانند طبقه اول نقوشی از صحنه های کار و زندگی ، نقوش حیوانات ، نقوش نمادین روز رستاخیز ، نقوش اساطیری و نقوشی از داستان های ادبی و حماسی فرشته ای با نامه اعمال خود که بر آن نوشته شده «مشهدی محمدعلی خان و کربلایی یوسف و کربلایی تقی» به چشم می خورد. روی یکی از تخته ها با خط نستعلیق نوشته شده : پیشکار و باعث و بانی این سقا تالار مشهدی محمدعلی خان عمل نجاری از مشهدی داداشی نوایی سنه 1306.

سقانفار هندو کلا

این سقانفار در روستای هندو کلا در شرق شهرستان آمل و در مسیر جاده بابل به آمل قرار دارد. در گوشه ای از میدان کوچک روستا 2سقانفار به چشم می خورد که یکی از آنها ساده و فاقد نقش و دیگری با نقوشی بیشمار است . گستردگی خط و نوشته ، موجب تمایز این سقانفار با نمونه های همسان خود شده است . به گونه ای که از تمام اشعار مرثیه دوازده بند محتشم کاشانی به صورت گزیده استفاده شده است . در پایان نام خادم ، نقاش ، کاتب و تاریخ و حدیث لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار آمده است . براساس تاریخ موجود این سقانفار در سال 1288 قمری ساخته شده است .

سقانفار و تکیه کبریا کلا

در روستای کبریا کلا در جنوب شهرستان بابل ، سقانفار و تکیه ای از دوره قاجار باقی مانده است . از سقانفار کبریا کلا ، در شرایط فعلی تقریبا یک سوم باقی مانده ، بقیه بنا نوسازی شده است . سقف بنا تخته کوبی شده و تمام سطوح آن نقاشی های مختلفی چون زن در حال دوشیدن گاو ، صحنه شکار ، چوپان ، نقوش حیواناتی مانند فیل ، شتر ، ماهی ، بز ، گاو ، نقوشی نمادین از روز رستاخیز همچون حوض کوثر ، فرشتگان با نامه اعمال و نقوشی ملهم از داستان های ادب فارسی چون شیرین و فرهاد دارد. علاوه بر این نقوشی در وسط سقف ، کتیبه ای به خط خوش نستعلیق مشتمل بر 2بیت شعر و نام بانی سقاتالار نوشته شده نجار بنا کربلایی نجف قلی و نقاشی آن آقاجان نوایی بوده و سقانفار در سال 1330 قمری ساخته شده است تکیه کبریا کلا در فاصله 10متری سقانفار و مقابل آن قرار دارد. طول این بنا 58/10 و عرض آن 4متر است . سقف داخلی تکیه بر 24عدد پلور چوبی تراش دار و نقاشی شده استوار است که بالای آن تخته کوبی شده و زیر آن شیر سرهای ظریف تراش دار قرار دارد. در فاصله اینها اشعاری از محتشم کاشانی به چشم می خورد. تقریبا نیمی از سقف سالم باقی مانده و بقیه آن بازسازی شده است . نقاشی های سقف در 14ردیف از موضوع های گوناگون است که در وسط آن کتیبه ای با خط نستعلیق ، تاریخ ساخت و شفاعت از ائمه معصومین برای نقاش و بانیان و باقیان این تکیه درج شده است . در مجموع با توجه به خطوط و نقوش و ساختمان بنا، سقانفارها از جمله ساختمان های قابل توجه و جالب با زمینه مذهبی در استان مازندران به شمار می آید که در کنار طبیعت زیبای این خطه از جذابیت های گردشگری منحصر به فرد کشورمان به شمار می آید.