جوانان در دام تارهای عنکبوتی

به نظر می‌رسد غیر از مسوولان که باید تدابیر ویژه‌ای برای حل این معضل کهنه اجتماعی بیندیشند، لازم است خانواده‌ها نیز سطح آگاهی خود درباره انواع مواد مخدر و چگونگی کنترل فرزندانشان ارتقا دهند و پیش از این‌که دلبندشان در قعر مرداب مواد مخدر غرق شود، به یاری او بشتابند. این گزارش خانواده‌ها را در کسب شناخت اولیه از مواد مخدر و انواع آن یاری می‌کند.

اعتیاد برای همه ما واژه آشنایی است. در رسانه‌های مختلف راجع به این واژه بحث‌های زیادی صورت گرفته و هدف هر کدام از این بحث‌ها آگاهی دادن به همه مردم برای دوری از اعتیاد بوده است. آنچه همه ما می‌دانیم، این است که اعتیاد زندگی را تباه و ما را به یک ماده خاص وابسته می‌‌کند. تصویری که از یک معتاد داریم، کسی است که با ظاهری بد و از ریخت افتاده در گوشه‌ای از خیابان خمار یا نشئه است. اما امروزه اعتیاد هم مثل بقیه چیز‌ها در اثر مرور زمان شکل‌های دیگری هم به خود گرفته که ممکن است افراد را به اشتباه بیندازد. امروزه در بازار قاچاق مواد مخدر ده‌ها نوع ماده وجود دارد که در اشکال و قیمت‌های مختلف و با اثرگذاری‌های متفاوت موجود است؛ از قرص‌های روانگردان و آدامس‌های مخدر گرفته تا همان موادی که در گذشته مثل تریاک و هروئین می‌شناختیم. آنچه در تمام این مواد مشترک است، آسیبی است که به جسم و روح انسان وارد می‌‌کنند. بعضی‌ها جسم و روح را با هم نشانه می‌گیرند و بعضی‌ها اول روح را مورد ضربات خود قرار می‌دهند. همه ما با آسیب‌های جسمی اعتیاد کم و بیش آشناییم، اما ضربات روحی و اتفاقی که بر اثر اعتیاد برای روح و روان ما می‌افتد چطور؟ راجع به عوارض روحی اعتیاد چه می‌دانیم؟

درباره اعتیاد و عوارض بعد از آن، آنچه بیشتر شنیده شده، اثراتی است که در جسم انسان می‌گذارد؛ از دندان‌ها گرفته تا مغز و قلب و... . شاید به خاطر همین است که خیلی‌ها نشانه‌های اعتیاد را تنها در جسمشان دنبال و فکر می‌کنند تا وقتی بدن آنها تغییر فاحشی نکرده است آنها معتاد نشده‌اند. مواد جدیدی که امروزه وارد بازار قاچاق مواد مخدر شده است، با وجود ضررهایی که برای بدن دارند، نشانه‌های ظاهری کمتری از خود نشان می‌دهند، اما این مواد بیشتر از جسم، روح و روان انسان را نشانه می‌روند.

آنچه در محافل علمی و فرهنگی کمتر به آن توجه شده و کمتر برای آحاد جامعه توضیح داده شده است، اثرات اعتیاد بر روح و روان انسان است؛ اثراتی که به مراتب بدتر و غیرقابل جبران‌تر از عوارض جسمی است. برای توضیح بیشتر این عوارض روحی به سراغ دکتر رضا محقق، روانپزشک و مشاور رفتیم تا دراینباره با او به گفتگو بنشینیم و عوارض روانی اعتیاد را بیشتر بشناسیم.

اعتیاد روانی

بیشتر کسانی که معتاد می‌شوند، بعد از مدتی دیگر از مصرف مواد لذت نمی‌برند. آنها از اثرات جسمی و روحی آن خسته می‌شوند، اما نمی‌توانند از مصرف مواد دست بکشند. بسیاری از این افراد با مراجعه به مراکز سم‌زدایی جسم خود را از اثرات آن ماده پاک می‌کنند، اما دوباره به مواد رو می‌آورند و نمی‌توانند آن را کنار بگذارند. فکر می‌کنید دلیل میل شدید به بازگشت و ناتوانی در کنار گذاشتن مواد چه می‌تواند باشد؟ با کمی تامل متوجه می‌شوید میل شدید به ادامه مصرف و ناتوانی در برابر آن، یک میل روانی است و اگر روح فرد معتاد بیشتر از جسمش در این موضوع دخیل نباشد کمتر از آن هم نیست.

دکتر محقق می‌گوید: «اعتیاد که در جوامع علمی از آن به عنوان وابستگی به مواد یاد می‌شود، 2 جنبه دارد؛ وابستگی روانی رفتاری و وابستگی جسمی.

در وابستگی روانی رفتاری فعالیت‌های موادجویی و مصرف بیمارگونه مواد مطرح است. در حالی‌که وابستگی جسمی به آثار فیزیولوژیک دوره‌های متعدد مصرف مواد اطلاق می‌شود. در وابستگی جسمی، شخص با تاخیر در مصرف مواد دچار علائم محرومیت می‌شود (عواملی مثل بدن‌درد و خارش و....) مشخصه وابستگی روانی رفتاری را خوگیری می‌نامند که میل شدید مداوم یا متناوب برای سوءمصرف مواد برای اجتناب از حالت ملال است. این خوگیری در واقع همان حسی است که افراد را به دوباره و دوباره مصرف کردن مواد تشویق می‌کند و آنچه بیشتر از هر چیز باعث می‌شود که فرد نتواند بعد از مدتی مواد را کنار بگذارد، (حتی پس از این‌که جسمش را از سم پاک می‌کند)‌؛ همین حس است.

بنابراین اعتیاد به مصرف مکرر و افزایش‌یابنده یک ماده اطلاق می‌شود که محرومیت از آن ماده می‌تواند سبب ناراحتی و میل غیرقابل کنترل برای مصرف مجدد آن ماده شود و این روند به تباهی روانی تقریبی فرد منجر شود.

دکتر محقق اضافه می‌کند که اعتیاد به طور کلی بین مردان، افراد بیکار، در حوالی 21 سالگی و در نواحی شهری بیشتر دیده می‌شود که البته با گذشت زمان و تغییر فرهنگ‌ها و آمدن مواد جدید به بازار قاچاق مواد مخدر تعداد زن‌های معتاد رو به افزایش است و سن اعتیاد نیز در حال کم شدن است. عوامل انگیزشی مصرف مواد در افراد متفاوت است، ولی عواملی که نقش مهمی در شکل‌گیری اعتیاد دارند عبارتند از:

میزان سهولت دسترسی به مواد: هر چه فرد بتواند راحت‌تر به مواد دسترسی پیدا کند انگیزه‌اش برای مصرف آن بیشتر می‌شود. برای همین در شهر‌ها که براحتی می‌توان مواد را با هر قیمتی پیدا کرد، اعتیاد نیز بیشتر است.

مقبولیت اجتماعی: فردی که در جامعه هیچ اعتبار و مقبولیتی ندارد یا حداقل خودش این‌طور فکر می‌کند و افرادی که در جمع همسالان خود جایگاهی ندارند و نمی‌توانند با همسالان خود رابطه دوستی برقرار کنند، بیشتر انگیزه اعتیاد دارند.

شخصیت و خصوصیات زیستی فرد و میزان تغییر در سیستم عصبی و مغزی در اثر مصرف مکرر مواد: بهعبارتدیگر، اعتیاد نوعی بیماری مغز محسوب می‌شود که در تغییرات شیمیایی و ساختاری مغز در اثر مصرف مکرر یک ماده ریشه دارد. بخصوص در نواحی مربوط به تقویت مثبت و مناطق پاداش‌دهنده مغز که مرکز اصلی وسوسه و سیستم انگیزشی نیز هستند. یعنی اعتیاد در برخی از مناطق مغز تغییراتی ایجاد می‌کند که این تغییرات باعث ایجاد میل شدید به مصرف مواد می‌شوند و همان‌طوری که بتدریج و بر اثر مصرف مکرر مواد این تغییرات شکل می‌گیرند، بتدریج نیز باید از بین بروند تا فرد بتواند مصرف مواد را کنار بگذارد.

همچنین گفته می‌شود اعتیاد به مواد افیونی به سبب تاثیر مثبت در کنترل خشم و مواد محرک به سبب تاثیر در کنترل افسردگی، فرد را به ادامه وابستگی ترغیب می‌کنند. اما کنترل خشم و افسردگی به گونه‌ای کاذب صورت می‌گیرد؛ به طوری که باعث بروز بیشتر عصبانیت و افسردگی در زمانی می‌شود که فرد نمی‌خواهد مواد را مصرف کند؛ مثل نوشیدن آب شور که به جای رفع تشنگی باعث بیشتر شدن تشنگی می‌شود. این عوامل در واقع مثل تقویت‌کننده‌ای است که فرد از آن برای رسیدن به لذت یا رضایتی درونی یا اجتناب یا رفع یک درد یا رنج روانی استفاده می‌کند. این آثار مواد با فعالیت بخش‌های هیجانی مغز مثل سیستم لیمبیک و سیستم پاداشی در ارتباط است و فرد پس از مدتی از مصرف مداوم نسبت به ادامه مصرف شرطی می‌شود و به محض احساس درد یا رنج روانی، به سوی مواد کشیده می‌شود.

به گفته دکتر محقق، با توجه به این توضیحات، بهطورخلاصه میتوان گفت که اعتیاد روانی به حالتی گفته می‌شود که فرد معتاد برای پیشگیری از بروز علائم آزاردهنده ترک یا رسیدن به حالت لذتبخش مصرف قبلی تجربه می‌کند و با وجود مشکلات فراوان برای تهیه و مصرف و عوارض بعد از آن، همچنان مصرف می‌‌کند و توانایی بیرون آمدن از این چرخه ویرانگر را از دست می‌دهد.

متاسفانه افرادی که در شرف اعتیاد هستند، فکر می‌کنند افراد دیگری که معتاد شده‌اند افرادی بی‌اراده و سست‌عنصر بوده‌اند، در حالی که اعتیاد از لحاظ روانی طوری در مغز و سیستم عصبی افراد تغییر ایجاد می‌کند که فرد دیگر نمی‌تواند از دست آن رهایی یابد و دائم به سوی مواد کشیده می‌شود.

روان، قبل و بعد از اعتیاد

آیا افرادی که معتاد می‌شوند خصوصیات خاصی دارند؟ آیا این افراد شخصیت متفاوتی با دیگران دارند؟ آنچه از لحاظ روانی انسان را آماده پذیرش اعتیاد می‌کند چیست؟ دکتر محقق در جواب این سوالات می‌گوید که براساس مطالعات، بین 35 تا 60 درصد معتادان دچار اختلالات شخصیت بخصوص اختلال شخصیت ضداجتماعی هستند. این افراد از زندگی خود رضایت کمتری دارند، ‌ تکانشی رفتار می‌کنند و تحریک‌پذیر، ‌منزوی و افسرده‌ترند. می‌توان این خصوصیات شخصیتی و اعتیاد را علت و معلول هم بدانیم، یعنی افرادی که مستعد این خصوصیات هستند، مستعد اعتیاد نیز هستند و افرادی هم که معتاد می‌شوند، به احتمال بیشتری این خصوصیات را دارند.

بروز افسردگی اساسی و اقدام به خودکشی نیز در بین معتادان بسیار بیشتر از افراد معمولی جامعه است. سابقه ابتلا به اختلالات بیش‌فعالی و اختلال سلوک (رفتاری که در آن فرد حقوق اساسی دیگران و هنجارهای اجتماعی متناسب با سنش را نقض می‌کند، پرخاشگری، ویرانی و تخریب اموال، سرقت و تقلب، دروغگویی و... در میان کودکان مبتلا به اختلال سلوک مشاهده می‌شود) نیز در کودکی معتادان بیشتر است. بیماری‌های دیگر مثل اختلالات اضطرابی، فوبیا (یا ترس مرضی، هراس از موقعیت‌ها یا چیزهایی است که خطرناک نیستند)، هراس و پانیک (حمله پانیک یک دوره احساس ترس شدید است که به طور موقت فعالیت‌های عادی فرد را مختل می‌کند) نیز بالاتر از جمعیت عمومی است.

این افراد، در کودکی سابقه فرار از مدرسه، فرار از منزل، ناسازگاری و رفتارهای پرخطر و شکست تحصیلی را دارند. از نظر خانوادگی نیز معمولا والدین آنها با هم در تعارض و درگیری مداوم بوده‌اند یا جدایی و سردی عاطفه و دوری پدر از محیط تربیت عاطفی خانه در زندگی‌شان وجود داشته است. دوران کودکی و روابط والد فرزندی، یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین دوران زندگی آدمی است که می‌تواند در انسان خصوصیات مثبت یا منفی را تقویت کند. همان‌طور که می‌بینید، در اعتیاد هم رد پای این دوران و این روابط وجود دارد. البته به یاد داشته باشید که خصوصیات گفته شده، به طور قطع باعث بروز اعتیاد در افراد نمی‌شوند و اینها جزئی از عوامل اعتیاد هستند.

حال که به خصوصیات افراد معتاد اشاره کردیم، خوب است بدانیم که اعتیاد در این افراد چه تاثیرات روانی دیگری ایجاد می‌کند. به گفته دکتر محقق، به جز عوامل سببی که در اعتیاد دخیلند، مصرف طولانی‌مدت مواد سبب بروز و شیوع بسیاری از بیماری‌ها نیز می‌شود که از آن جمله‌اند: ابتلا به بیماری‌های خلقی مثل افسردگی یا مانیا (حالتی خلاف جهت افسردگی است. در مانیا خلق و انرژی بیمار بسیار بالاست. تظاهرات اصلی مانیا عبارتند از: سرخوشی، تحریک‌پذیری، پرکاری) اختلالات اضطرابی مثل هراس، فوبیا، وسواس، حالت سرسام (از علائم آن سرگیجه، سفتی گردن، ناتوانی در نشستن بدون کمک، استفراغ و تب و... است)، ‌جنون، هذیان و توهم، ‌اختلالات جنسی و اختلالات خواب. این اختلالات در اعتیاد به مواد روانگردان و محرک بیشتر دیده می‌شود. متاسفانه بعضی از این بیماری‌ها پس از بروز در فرد باقی می‌مانند و باوجود درمان‌هایی که صورت می‌گیرد، به طور کامل از بین نمی‌روند و زمینه مستعدی برای عود در بدن و ذهن فرد باقی می‌گذارند.

اگر افرادی زمینه ژنتیکی برای ابتلا به بیماری روانی خاصی داشته باشند، با مصرف مواد مخدر احتمال بروز آن را بسیار بیشتر می‌کنند. به همین دلیل، افرادی که در خانواده خود افراد مبتلا به اختلالات روانی و عصبی دارند، باید از مصرف مواد مخدر و محرک بشدت خودداری کنند.

انواع مواد اعتیادآور

شاید برای شما سوال باشد که آیا مواد در میزان اثرگذاری روانی و جسمی با هم متفاوتند؟ دکتر محقق می‌گوید: «مواد مختلف اعتیادآور از نظر قابلیت ایجاد وابستگی روانی و جسمی با هم تفاوت‌هایی دارند. مثلا وابستگی جسمی در مواد مخدر و وابستگی روانی در مواد محرک بیشتر تجربه می‌شود. با وجود این، وابستگی روانی در تمام انواع اعتیاد دیده می‌شود. یعنی همه مواد اعتیادآور از لحاظ جسمی و روانی اعتیادآورند، اما از لحاظ عوارض روانی و جسمی فرق‌هایی با هم دارند.»

اگر بخواهیم یک تقسیم‌بندی کلی از مواد اعتیادآور بدهیم می‌توانیم آنها را در 3 دسته کلی طبقه‌بندی کنیم:

1 - مواد مخدر مثل هروئین، تریاک، مرفین و انواع داروهای کدئین‌دار.

2 - مواد محرک مثل شیشه، حشیش، کوکائین، کافئین، مواد توهم‌زا و داروهای انرژی‌زا.

3 - مواد حد وسط مثل الکل و سیگار که مخدر یا محرک خالص نیستند و آثار دیگری در بدن دارند.

با این حال، موادی مثل کراک، بخصوص از انواعی که در کشور ما یافت می‌شود، هر دو اثر تحریکی و تخریبی را دارند و بسیار خطرناکند. امروزه برخی افراد در آزمایشگاه‌های غیرتخصصی دست به ساخت مواد می‌زنند که گاهی اوقات با دستکاری در ترکیبات یا اشتباه در ساخت آنها، موادی تولید می‌کنند که ممکن است اثرات بسیار خطرناکی به بار بیاورد و حتی منجر به مرگ شود. متاسفانه تشخیص این‌که مواد موجود در بازار از این دسته هستند یا خیر، برای افراد معمولی غیرممکن است و با هر بار خرید این مواد احتمال بروز این خطرات مرگبار وجود دارد.

دکتر محقق می‌افزاید که برخی از این مواد معمولا پیش‌درآمد یا زمینه‌ساز ورود به اعتیاد‌های خطرناک‌ترند، مثل سیگار، حشیش یا الکل که جوانان با سوءمصرف آنها وارد محیط‌ سوءمصرف مواد دیگر می‌شوند. یادتان باشد که افراد سودجو و افرادی که منفعت‌های مالی گزافی از فروش مواد می‌برند، برنامه‌ریزی‌های دقیقی برای معتاد کردن مشتری‌های خود دارند و هر روز با دادن اطلاعات غلط و تحریک آنها مواد بیشتر و قوی‌تری به آنها می‌فروشند و آنها را به امتحان انواع مواد ترغیب می‌کنند.

امروزه به دلیل سهولت مصرف، نداشتن بو و آثار باقیمانده، ابزارهای مصرف ساده‌تر، ارزان‌تر بودن و قابلیت وصول بیشتر، جوانان تمایل و گرایش بیشتری به سوء‌مصرف مواد روانگردان و محرک جدید و داروهای انرژی‌زا دارند. این نوع اعتیاد متاسفانه آسیب‌های روانی بیشتر و بارزتر و خطرناک‌تری ایجاد می‌کند که گاه باوجود درمان نیز به طور کامل از بین نمی‌روند. مثلااز‌بین‌رفتن انگیزه، علاقه و توانایی تصمیم‌گیری و قدرت انتخاب و قضاوت صحیح و از دست دادن اعتماد به نفس، توانایی ابراز وجود و مسوولیت‌پذیری و تفکر مثبت از پیامد‌ها و اثرات بسیار منفی مواد روانگردان و محرک است که باوجود ترک ماده و درمان‌های قطع مصرف ممکن است باقیمانده و زندگی عادی فرد را مختل کنند. بیماری‌های روانی عمیق‌تر، مثل جنون و اختلالات خلقی نیز مشکلاتی هستند که گاه پس از درمان نیز ادامه می‌یابند.

ترک روانی اعتیاد

ترک اعتیاد دغدغه بزرگ‌ افرادی است که از اعتیاد خود خسته شده‌اند و میخواهند به زندگی عادی برگردند. اما در این بین عواملی وجود دارد که نمی‌گذارد همه چیز به خوبی پیش برود. عواملی نظیر اطلاعات غلط و راه‌های غیرعلمی که نه‌تنها فرد را از نتیجه کار مایوس می‌کند، بلکه او را به این باور می‌رساند که ترک برای او غیرممکن است. دکتر محقق می‌گوید: «چیز عجیبی که در بین مردم شایع شده و درست نیست این است که ترک اعتیاد می‌تواند باعث آسیب‌های روحی و جسمی شود. در واقع می‌توان گفت که سوءمصرف مداوم مواد علت بسیاری از اختلالات است و ترک تمام انواع مواد در صورتی که تحت نظر درمانگران متخصص و باتجربه انجام شود، خطر بسیاری از آسیب‌ها را به حداقل می‌رساند و امکان بهبودی و سلامت فرد را بالاتر می‌برد. ترک اعتیاد در‌هر‌زمان و شرایطی که باشد، به نفع فرد و خانواده و جامعه است و کمتر از ادامه اعتیاد عوارض دارد.»

این روانپزشک ادامه می‌دهد که متاسفانه بیشتر معتادان و خانواده‌ها برداشت درستی از ترک اعتیاد ندارند و آن را معادل ترک مصرف و سم‌زدایی می‌دانند؛ در حالی که سم‌زدایی و قطع مصرف ماده فقط آغاز و مرحله ابتدایی ترک اعتیاد است و پس از موفقیت در مقطع کامل مصرف، نوبت به درمان‌های روان‌شناختی، درمان‌های خانوادگی و زناشویی و بازتوانی‌های اجتماعی، آموزش مهارت‌های زندگی، تغییر سبک زندگی، بهبود شرایط شغلی و اصلاح شبکه ارتباطی و آموزش‌های مقابله با وسوسه و پیشگیری از عود می‌رسد. این بخش قسمت اصلی و مهم ترک اعتیاد است که متاسفانه مورد بی‌مهری و کم‌توجهی معتادان و خانواده‌ها و حتی درمانگران غیرحرفه‌ای و مسوولان قرار گرفته است. متاسفانه امروز مراکز ترک اعتیادی در شهر‌ها به وجود آمده که تنها افراد را از لحاظ جسمی ترک می‌دهند و او را با باری از مشکلات روحی و وسوسه‌های فکری و دید منفی جامعه رها می‌کنند و او به ناچار وقتی با این همه فشار روبه‌رو می‌شود، دوباره به مصرف مواد روی می‌آورد و این چرخه ممکن است چند بار تکرار شود.

از همین نکته روشن می‌شود که ترک اعتیاد، اقدام حیاتی و مهمی است که نیاز به تعاون و تعامل یک تیم کارآزموده متشکل از روانپزشک، روان‌شناس، کاردرمانگر، ‌مددکار اجتماعی، روان پرستار و پزشکان عمومی یا داخلی و همچنین امکانات اجتماعی برای شغل مناسب دارد. در این بین، بهتر است به کمک‌های ارزشمند و تاثیرگذار درمانگران معنوی و گروه‌های خودیار مثل انجمن معتادان گمنام نیز توجه و اشاره کرد.

برای این‌که برای درمان اعتیاد راه درستی را طی کنید، در ابتدای راه با یک روان‌شناس یا روانپزشک و مشاور مشورت کنید و از او کمک بخواهید تا او مراحل علمی و دقیقی را برای شما تهیه کند و شما را در این راه هدایتگر باشد. در ضمن برای این که نتیجه‌ای قطعی بگیرید، درمان خود را نیمه‌کاره رها نکنید و تا جایی که روانپزشک تشخیص می‌دهد به درمان ادامه دهید تا یکبار برای همیشه اعتیاد را کنار بگذارید.

حدیث‌السادات میرزایی