درگیریهای یمن خاستگاهی فراتر از منازعات مذهبی دارد
عطش آب در یمن
هرچند نارآرامیهای اخیر یمن موجب شده دولت کنترل خود را بر بخشهایی از این کشور از دست داده و القاعده درصدد افزایش نفوذ خود بر این کشور برآید بحران دیگری که البته تمامی ملت یمن را تحتالشعاع قرار خواهد داد و از پتانسیل لازم برای سوق دادن کشور به سمت بیثباتی و خشونتهای فراگیر برخوردار است در حال شکل گرفتن است.
یمن با سرعت هرچه تمام به سمت از دست دادن منابع آبی خود حرکت میکند. با این حال به نظر میرسد برخلاف آنچه در ظاهر به نظر میرسد بحران کنونی یمن چندان هم با کاهش شدید منابع آبی کشور بیربط نیست و درگیری شورشیان شیعیمذهب حوثی با نیروهای دولت مرکزی را نمیتوان صرفا جنگی مذهب تلقی کرد.
یمن با بحران کمآبی دست و پنجه نرم میکند و چنانچه دولت این کشور نتواند راهی برای حل این مشکل پیدا کند دامنه بحران که البته به درگیریهای قومی- مذهبی منجر شده است، گستردهتر خواهد شد.
عبدالرحمن العریانی، وزیر آب و محیط زیست یمن با اشاره به این که افزایش نظامیگری و بحران آب در این کشور را نباید موضوعاتی کاملا منفک تلقی کرد، میگوید: بخش اعظم درگیریها در این کشور درواقع بر سر منابع است.
او میافزاید: این مساله به شکلهای مختلف از جمله منازعات قومی، برخوردهای مذهبی و رویارویی سیاسی نمود پیدا میکند.
عریانی معتقد است برخلاف تفاوتهای ظاهری همه درگیریهای این کشور به نوعی به موضوع چگونگی برخورداری از منابعی چون آب، نفت و زمینهای مزروعی ربط پیدا میکند. او در تایید اظهارات خود به یافتههای گروهی از محققان دانشگاه صنعا، پایتخت یمن اشاره میکند که براساس آن 70 تا 80 درصد همه درگیریهای روستایی در یمن بر سر منابع آبی است.
خالد الثور، استاد زمینشناسی دانشگاه یمن اخیرا در گزارشی تصریح کرده بود چنانچه نرخ برداشت از منابع آبی زیرزمینی یمن به همین منوال ادامه پیدا کند قبل از آن که سال 2015 از راه برسد تمامی سفرههای آبی زیرزمینی منطقه عمومی صنعا خشک میشود.
نشریه صاحبنام فارینپالیسی در «شاخص کشورهای در آستانه فروپاشی سال 2009» خود تحلیلی نگرانکننده از وضعیت یمن داشت و این کشور را در صدر این فهرست قرار داده بود.
به اعتقاد تحلیلگران این موسسه، یمن با محو شدن منابع نفت و ذخایر آبی خود به سرعت هرچه تمام به سمت تبدیل به کشوری ناکام و در آستانه فروپاشی پیش میرود.
از نقطه نظر بانک جهانی، یمن یکی از محرومترین کشورهای جهان در زمینه دسترسی به منابع آب شیرین است تا آنجا که سرانه آب شیرین موجود در این کشور 120 مترمکعب در سال است درحالی که این رقم در سطح جهانی 2500 مترمکعب است.
تنها 46 درصد روستانشینان یمن به آب شیرین کافی دسترسی دارند و وضع در مناطق شهری چندان بهتر نیست. شرایط در شهر طائز، سومین شهر بزرگ یمن به قدری بد است که ساکنان محلی هر 45 روز یک بار از طریق تانکرهای دولتی آب مورد نیاز خود را دریافت میکنند.
چنانچه خانوادهای زودتر از این موعد سهمیه خود را تمام کند، باید آب مصرفیاش را از شرکتهای خصوصی خریداری کند اما در یمن، کشوری که 45 درصد جمعیتش زیرخط فقر زندگی میکنند اکثر مردم برای حل این مشکل دست نیاز به سوی مساجد و مراکز خیریه مذهبی دراز میکنند که این مساله چندان مطلوب دولت نیست و پیوند عام مردم و بناهای مذهبی را افزایش میدهد.
پیوند جمعیت و قانونشکنی
جمعیت 23 میلیونی یمن درواقع ثمره 3 برابر شدن جمعیت از سال 1975 میلادی تاکنون است لیکن مساله این است که منابع آبی این کشور برای پاسخگویی به نیازهای چنین جمعیتی کفایت نمیکند.
رشد انفجارآمیز جمعیت بهعلاوه مدیریت ضعیف منابع آبی وضعیتی را به همراه آورده که دکتر ثور از آن تحت عنوان «شرایط فاجعهآمیز» یاد میکند.
همه درگیریهای یمن به نوعی به موضوع چگونگی برخورداری از منابعی چون آب و نفت ربط پیدا میکند
به گفته او حفر غیرمجاز چاه برای برداشت از سفرههای آب زیرزمینی که با نرخی غیرقابل باور در حال افزایش است و شبکه آبرسانی معیوب که تا 60درصد آبی که به آن پمپاژ میشود را هدر میدهد در زمره جدیترین مشکلات یمن برای مقابله با بحران کمآبی است.
هرچند قوانین متعددی برای ساماندهی و مدیریت منابع آبی تنظیم شده لیکن دولت فاقد توان کافی برای الزام جامعه به رعایت آنهاست. ثور یادآوری میکند «کشور در حال جنگ است و در چنین شرایطی دولت ترجیح میدهد خود را درگیر مسائلی چون جنگ آب نکند.»
شاید باورش سخت باشد اما تولید و مصرف «قط»، نوعی ماده مخدر ضعیف که استفاده از آن در بین جوانان و حتی میانسالان یمن باب است به نیرویی مهم در اقتصاد این کشور تبدیل شده و تاثیری عمیق بر بحران آبی این کشور دارد.
بر اساس آمارهای وزارت آب و محیط زیست یمن کشت قط طی سالهای اخیر به شکل قابل توجهی افزایش یافته تا آنجا که تنها در منطقه آبی صنعا نزدیک به 40 درصد منابع آبی صرف تولید این محصول غیرضروری میشود.
مشکلات دولت
دیرک اشلوتر، هماهنگکننده امور آب در سازمان خدمات توسعه دولتی آلمان (GDS) که در حال مساعدت به دولت یمن برای بهبود مدیریت آب در این کشور است، میگوید «چنانچه جلوی فعالیت چاههای غیرمجاز در منطقه عمومی صنعا گرفته شده و دولت مانع از مصرف منابع آبی برای کشت محصولاتی چون قط شود، آب کافی برای تامین نیازهای ساکنان صنعا که شهری با 2 میلیون نفر جمعیت است، وجود خواهد داشت.»
با این حال به نظر میرسد جامعه یمن بهرغم همه مشکلات رغبتی به پذیرش این راهکارها ندارد.
کارشناسان میگویند راههای مقابله با بحران کمآبی در یمن را مواردی چون انجام طرحهای آبخیزداری برای بهرهبرداری حداکثری از آب باران در مناطق روستایی، استفاده از شیوههای مدرن آبیاری که بهمراتب کمتر از شیوههای سنتی پرت آب دارند، مقابله با برداشتهای غیرقانونی از سفرههای زیرزمینی و منع کشت قط که محصولی غیرضروری است، تشکیل میدهند.
با وجود آن طبقه تحصیلکرده یمن اندکاندک به این استنتاج میرسد که شاید تنها راه عبور از بحران آب اجرای این توصیهها باشد اما متقاعد کردن عوام کار چندان آسانی نخواهد بود.
عریانی یادآوری میکند که دولت طی ماههای اخیر در تلاش بوده با تبلیغات جامعه را برای تن دادن به طرحهای جدید مقابله با بحران کمآبی آماده کند.
بزرگترین چالش ایجاد مشوقهایی است که مردم به ویژه کشاورزان را به سمت قبول راهکارهای پیشنهادی دولت از جمله تغییر محصولی که کشت میکنند، سوق دهد که این مساله با توجه به این که قط در یمن معادل وجه نقد است کار چندان آسانی نخواهد بود.
منبع:فارین پالیسی
مترجم:رضا سادات
گفت و گو
