گنجینه‌ای از بهترین ارقام زیتون

بدون شک این اقدام گام بزرگی در کشت و گسترش زیتون در منطقه خواهد بود چرا که ارتقای ارزش ژنتیکی گیاهان یا به نوعی افزایش تنوع ژنتیکی هر گیاه در بقای آن تاثیر بسزایی خواهد داشت وگیاه زیتون در کشور بشدت نیاز به چنین بررسی‌هایی برای کشت بهینه و افزایش کیفی و کمی محصول خود دارد.

کما این‌که کارشناسان مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی زنجان به عنوان مجریان این پروژه معتقدند نه‌تنها ایجاد این کلکسیون باعث می‌شود تحقیقات در زمینه زیتون در یک نقطه متمرکز شود، بلکه این کلکسیون کمک می‌کند در زمان بروز یک آفت در باغات، عملکرد و سازگاری گونه‌های مختلف شناسایی شده و رقم مناسب برای کاشت انتخاب شود.

احتمالا می‌دانید که شهرستان طارم، به لحاظ وسعت باغات بارور و تولید محصول زیتون، جایگاه برتری در کشور دارد. در واقع منطقه طارم یکی از قطب‌های اصلی زیتون‌کاری کشور محسوب می‌شود که با وجود درختان کهنسال از قدمتی چندصد ساله نیز برخوردار است. در حال حاضر پس از گذشت 13 سال از شروع طرح توسعه کشت زیتون در کشور، سطح زیرکشت این محصول در این منطقه 5/12 هزار هکتار است و پیش‌بینی می‌شود به 20 هزار هکتار نیز برسد. با توجه به استراتژیک بودن این منطقه برای کاشت زیتون، به منظور توسعه و گسترش علمی باغات این محصول، اصلاح باغات قدیمی و افزایش کمی و کیفی روغن زیتون در منطقه، ایستگاه تحقیقات زیتون طارم بر اساس سیاست‌های راهبردی وزارت کشاورزی سابق و با مساعدت و همکاری مقامات استان در سال 1374 در منطقه طارم احداث شد.

تنوع ژنتیکی، رمز بقای یک محصول

یکی از مهم‌ترین فاکتورها که در کشت و گسترش زیتون اهمیت بسیاری دارد، ارقام یا غنای ژنتیکی محصول مورد نظر در منطقه است.

مهندس غلامرضا داورپناه، سرپرست مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان در این‌باره به «جام‌جم» می‌گوید: افزایش غنای ژنتیکی گیاهان یا به عبارت بهتر افزایش تنوع ژنتیکی هر گیاه در بقای آن تاثیر بسزایی دارد، زیرا این تنوع موجب یافتن گیاهان مقاوم به آفات و بیماری‌ها از یک سو همچنین ظهور ارقام متحمل به استرس‌های محیطی همانند سرما، شوری و خشکی از سوی دیگر می‌شود. در حال حاضر در منطقه طارم و بیشتر مناطق زیتون کاری ایران، تعداد اندکی رقم تجاری وجود دارد. لذا یکی از ضروری‌ترین کارهای لازم، جمع‌آوری و ارزیابی ژرم پلاسم بومی کشور و ارزیابی سازگاری ارقام وارداتی از کشورهای دیگر و معرفی ارقام و ژنوتیپ‌های سازگار با مناطق زیتون‌کاری‌های ایران است.

جمع‌آوری ژنوتیپ‌های داخلی و خارجی

برای رسیدن به این هدف از سال 1375 جمع‌آوری ارقام و ژنوتیپ‌های زیتون از مناطق مختلف کشور شروع شد و با همکاری دفتر طرح گسترش زیتون در وزارت کشاورزی وقت از سال 1376 واردات ارقام خارجی از کشورهای مختلف نظیر اسپانیا، یونان، سوریه، فرانسه و چند کشور دیگر گسترش یافت. در ضمن، در حال حاضر بزرگ‌ترین بانک ژن زیتون دنیا در کشور اسپانیا و در شهر کوردوبا احداث شده است که بیش از 1000 رقم و ژنوتیپ زیتون در آن وجود دارد.

مهندس داورپناه با اشاره به اقدامات انجام شده در راستای تاسیس یک مجموعه بین‌المللی از ژنوتیپ‌های زیتون در منطقه طارم می‌گوید: در سال 1379 با تدوین و تصویب طرح ملی شناسایی، جمع‌آوری و ارزیابی ارقام و ژنوتیپ‌های زیتون در موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر و تایید سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی این طرح به مدت 5 سال در استان‌های مختلف کشور همانند گلستان، گیلان، زنجان، قزوین، کرمانشاه، خوزستان، فارس، کرمان و چند استان دیگر به اجرا در آمد و بیش از 120 ژنوتیپ بومی از این استان‌ها جمع آوری و پس از تکثیر در بانک ژن ایستگاه تحقیقات زیتون طارم، کاشته شده و آماده ارزیابی است. علاوه بر این ارقام خارجی نیز همان‌طور که در بالا اشاره شد از کشورهای مختلف وارد شده و در بانک ژن طارم کاشته شده‌اند. در حال حاضر بیش از 200 رقم و ژنوتیپ در این ایستگاه موجود است که طی 5 سال گذشته حدود 35 رقم زیتون مورد ارزیابی قرار گرفته و ارقام امیدبخش از نظر عملکرد انتخاب شده‌اند.

غربال گونه‌های مقاوم به سرما

درجه حرارت هوا در ماه‌های دی و بهمن سال 1385 و 1386 در منطقه طارم به کمتر از 5 درجه سانتی‌گراد و گاهی به 11 درجه هم رسید که باعث بروز سرمازدگی شدید در درختان زیتون منطقه شد. با بروز این پدیده، فرصت مناسبی برای ارزیابی و غربال این ارقام به سرما به وجود آمد. با اجرای این پروژه حدود 10 رقم مقاوم در برابر سرما انتخاب و به موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر گزارش شد. برای حفاظت مناسب و بهتر این ارقام و ژنوتیپ‌ها با همکاری ایستگاه طارم، ارقام و ژنوتیپ‌های مذکور تکثیر و در اختیار ایستگاه تحقیقات کازرون قرار گرفت.

چرا خودکفا نباشیم؟

بر اساس آمار صندوق بین‌المللی روغن زیتون در سال‌های 9 2008 میزان تولید روغن زیتون ایران 3 هزار تن برآورد شده که تقریباً 1/0 درصد تولید روغن زیتون دنیا را در بردارد. در همین سال میزان روغن زیتون وارداتی نیز حدود 4 هزار تن برآورد شده است. همچنین در همین سال ایران با تولید 25 هزار تن کنسرو زیتون تنها 4/1 درصد از تولید دنیا را در اختیار داشته است و برآورد شده که در این سال ایران حدود 75 تن کنسرو زیتون از کشورهای تولیدکننده وارد نماید. با عنایت به این آمار کاملا واضح است که کشور ما در هر دو مورد واردکننده است و برای تولید بیشتر و رسیدن به خودکفایی نیازمند برنامه‌ریزی‌های دقیقی است.

مهندس داور پناه اضافه می‌کند: آمار ارائه شده توسط وزارت جهاد کشاورزی نشان می‌دهد میزان سطح زیر کشت این محصول در پایان سال 1387 به بیش از 100 هزار هکتار رسیده است. پیش‌بینی می‌شود این ارقام طی 10 سال آینده به دو برابر اعداد و ارقام فعلی برسد. بی‌شک توسعه باغات جدید نیازمند ارقام پرمحصول و امیدبخش زیتون اعم از روغنی، کنسروی و دو منظوره (روغنی و کنسروی) است.‌

چشم‌انداز توسعه بانک ژن زیتون

چشم‌انداز آتی فعالیت‌های این محصول نیز به توسعه بانک ژن این محصول معطوف خواهد شد؛ به طوری که در کنار انجام طرح‌های به‌گزینی نظیر برنامه‌های تعیین نیاز کودی و آبی ارقام جدید و بررسی آفات و بیماری‌های این ارقام و کیفیت روغن ارقام جدید در دست معرفی و تعیین زمان‌های مناسب برداشت آنها، با برنامه‌ریزی موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و همکاری دفتر طرح زیتون وزارت جهاد کشاورزی، ارقام و ژنوتیپ‌های جدید از دیگر کشورها وارد شده و بانک ژن مذکور غنی‌تر خواهد شد.

سرپرست مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان با ابراز امیدواری نسبت به تکمیل مجموعه ایجاد شده می‌گوید: با هماهنگی‌های انجام یافته از طریق دفتر طرح توسعه زیتون وزارت جهاد کشاورزی و موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر با مجامع بین‌المللی، وزارت جهاد کشاورزی تصمیم دارد مجموعه‌ای از ژنوتیپ‌های جمع‌آوری شده در اسپانیا (بزرگ‌ترین بانک ژن زیتون دنیا در کشور اسپانیا شهر کوردوبا) را در ایستگاه تحقیقات زیتون طارم کشت کند. کما این‌که در حال حاضر ایستگاه تحقیقات زیتون طارم، با در نظر گرفتن ژنوتیپ‌ها و ارقام موجود خود بین ایستگاه‌های زیتون کشور، مقام اول را دارد. امید است با تکمیل و تجهیز این مجموعه، بتوانیم این گنجینه عظیم را به جهانیان بیشتر بشناسانیم.

پونه شیرازی