دکتر محمد پورکاظمی از نابودی ذخایر ژنتیکی ماهیان خاویاری میگوید
خاموشی آهنگ حیات خزر
طی یکی دو دهه گذشته با اندوه، شاهد از دست رفتن جایگاه فرش ایرانی در بازارهای جهانی بودهایم و امروز به دنبال یک روند تخریبی تدریجی، از دست رفتن منابع بینظیر ژنتیکی تاسماهیان خزر را انتظار میکشیم؛ انتظار مرگ آبزیانی که با تولید خاویار منحصر به فرد دریای خزر، محصول استراتژیک دیگری از کشورمان را پرآوازه ساخته بودند. مرگ اکوسیستم طبیعی بزرگترین دریاچه دنیا بیش از آن که از ابعاد اقتصادی و اجتماعی تکاندهنده باشد، از ابعاد زیست محیطی به نوبه خود فاجعهای جبران نشدنی محسوب میشود.
دکتر محمد پورکاظمی، رئیس انستیتو تحقیقات بینالمللی تاسماهیان دریای خزر وابسته به مرکز تحقیقات شیلات، جزییات بیشتری را در این زمینه در اختیارمان گذاشت.
مدتی است که صحبت از انقراض نسل ماهیان خاویاری خزر میشود، عمدهترین عوامل موثر در بروز این فاجعه زیست محیطی چیست؟
پس از فروپاشی شوروی سابق در سال 1991 و از بین رفتن نظام و مدیریت یکپارچه منابع زنده دریای خزر از یک سو و مشکلات اجتماعی اقتصادی جوامع صیادی از سوی دیگر سبب شد تا صیادان غیرمجاز کشورهای تازه به استقلال رسیده به دریا هجوم ببرند و ماهیان خاویاری را بیش از ظرفیت تولید آنها و قبل از رسیدن به سن بلوغ جنسی از چرخه حیات خارج کنند. موضوع دیگر این که طی همین مدت، میزان رهاسازی بچه ماهیان خاویاری برای احیای ذخایر هم کاهش یافت که میزان صدمه به ذخایر را تشدید کرد.
از نکات مهم دیگر دستکاری بشر در محیط طبیعی و زیستگاه این گونههای با ارزش بود. بویژه با ایجاد سدهای بزرگ و مسدود کردن مسیر مهاجرت برای تخمریزی طبیعی تاسماهیان در اغلب رودخانههای اصلی حاشیه دریای خزر، تخریب بسترها و محلهای تخمریزی طبیعی، ورود انواع آلودگیهای صنعتی، نفتی و شهری و کشاورزی به رودخانهها و اکوسیستم طبیعی که همه اینها سبب کاهش شدید ذخایر شد.
آیا این روند انقراض تحت تغییر شرایط اکوسیستم منطقه صورت گرفته است؟ در این صورت چه عواملی به تغییر این شرایط کمک کردهاند؟
یکی از عوامل موثر در کاهش ذخایر، تغییر شرایط اکوسیستم منطقهای بوده که میتوان به کاهش تخمریزی طبیعی تاسماهیان ناشی از احداث پل و سد، برداشت آب برای مصارف صنعتی و کشاورزی، تغییر کیفیت آب از طریق ورود پسابهای صنعتی، کشاورزی و شهری و همچنین رسوبات ناشی از فرسایش، تخریب اراضی و ورود انواع آلایندهها اشاره کرد.
گفته میشود که عمدهترین دلیل انقراض ماهیان خاویاری، صید غیرمجاز یا به عبارتی عدم مدیریت برداشت ذخایر دریای خزر است، با این مساله چگونه میتوان برخورد کرد؟
طبق آمار و مستندات علمی، مهمترین عامل کاهش ذخایر تاسماهیان دریای خزر طی 2 دهه اخیر صید بیرویه و غیرمجاز است. به عبارت دیگر نبود مدیریت شیلاتی قوی بویژه در کشورهای تازه به استقلال رسیده حاشیه خزر و همچنین نبود ساختار اداری و تشکیلاتی مناسب شیلاتی که حتی در صورت وجود، بسیار ابتدایی و ناکارآمد است و از سوی دیگر به علت فشارهای اقتصادی و اجتماعی، میزان درآمد آنها پایین بوده و فساد مالی در سطوح مختلف مشاهده میشود و از همه مهمتر عزم جدی برای مقابله با پدیده صید غیرمجاز وجود ندارد.
از آنجا که ماهیان خاویاری دیر به سن بلوغ میرسند و حداقل 8 و حداکثر 20 سال زمان بلوغ جنسی آنها طول میکشد، از این رو ضروری است بچه ماهیان تولید شده از طریق تکثیر طبیعی و مصنوعی شرایط امن و سالمی را داشته باشند، ولی آنچه امروزه اتفاق میافتد، بخشی از مولدان در خارج از سهمیههای ملی و توافق شده صید میشوند و بخش وسیعتری از طریق صید ماهیان نابالغ و صرفا برای مصارف گوشت آنها از چرخه حیات خارج میشوند.
با این که ذخایر تاسماهیان به عنوان ذخایر مشترک و گونههای مهاجر در دریای خزر پراکنش دارند، نیاز به مدیریت مشترک و 5 جانبه از سوی همه کشورهای منطقه احساس میشود و یک یا دو کشور به تنهایی قادر به حفظ ذخایر نیستند و باید عزم جدی منطقهای برای حفظ آنها صورت بگیرد.
بحث آلودگیهای نفتی خزر تا چه اندازه جدی است؟
آلودگیها از انواع مختلف آن (نفتی، صنعتی، شهری، کشاورزی و...) به عنوان عامل تهدیدکننده نه تنها برای ماهیان خاویاری بلکه برای تمامی آبزیان و کل اکوسیستم خزر به شمار میرود. نکته مهم اینجاست که دریای خزر، دریاچه بستهای است و راه خروجی ندارد و دیگر این که ورود آلودگی از هر نوع که باشد به سایر مناطق خزر اثر منفی خواهد گذاشت. بعضی از انواع آلایندهها تجزیهناپذیر یا طول عمر طولانی برای تجزیه آنها نیاز است که اگر اقدام جدی و هماهنگ از سوی 5 کشور صورت نپذیرد، چهبسا کل اکوسیستم خزر در خطر تهدید قرار بگیرد که این به منزله تخریب و نابودی کل ذخایر زنده و بتدریج تبدیل دریای خزر به اکوسیستم مرده است.
این روند فرسایش چه مدتی است که در خزر آغاز شده و در این مدت چه اقدامات کنترلی صورت گرفته است؟
اقدامات کشورهای حاشیه خزر برای حفظ ذخایر ژنتیکی تاسماهیان بسیار اندک بوده ، زیرا مهمترین فاکتور شناخته شده در نابودی ذخایر این دریا صید غیرمجاز و قاچاق خاویار است
روند فرسایشی کاهش ذخایر از سال 1991 آغاز شد. زیرا در سال 1985 کل دریای خزر با تولید 28 هزار و 500 تن گوشت تاسماهیان و 3000 تن خاویار بزرگترین زیستگاه و ذخایر خاویاری جهان به شمار میرفت، اما به دلیل سوءمدیریت، میزان صید قانونی تاسماهیان در 5 کشور حاشیه خزر به کمتر از 1000 تن گوشت و 50 تن خاویار رسیده است.
از آنجا که اقدامات انجام گرفته در مقابله با شدت تخریب ذخایر ناچیز و اندک بود، موثر واقع نشد و از طرفی باید متناسب با چرخه زیست و روند تکاملی تاسماهیان حداقل 8 تا 20 سال مراقبت ویژه روی ذخایر و کل اکوسیستم صورت پذیرد تا آثار مثبت بهبود ذخایر تاسماهیان خزر خود را نمایان کند.
دیگر کشورهای ساحلی خزر چه اقداماتی را برای کنترل روند فرسایش ذخایر ژنتیکی خزر به کار گرفتهاند و تا چه اندازه موفق بودهاند؟
اقدامات کشورهای خزر برای حفظ ذخایر ژنتیکی تاسماهیان بسیار اندک بوده و بیشتر در حد شعار و حرف است، زیرا مهمترین فاکتور شناخته شده در نابودی ذخایر صید بیرویه و غیرمجاز و قاچاق خاویار است که هیچ گونه برنامه عملی و استراتژی برای مقابله با این پدیده وجود ندارد و تا زمانی که با این عامل بسیار مهم به صورت ریشهای و عملیاتی برخورد نشود، ذخایر ژنتیکی تاسماهیان همچنان در خطر انقراض هستند و روند رو به بهبود تحقق نخواهد یافت.
ایجاد بانک ژن با بهرهگیری از چه روشها و تکنیکهایی به احیای گونههای در حال انقراض کمک خواهد کرد؟
بانک ژن تاسماهیان با استفاده از جدیدترین فناوریهای نوین جهان در حال راهاندازی و مشتمل بر چند بخش است. این بخشها شامل راهاندازی بانک زنده انواع تاسماهیان مبتنی بر اصول ژنتیکی، ایجاد بانک اسپرم تاسماهیان با استفاده از دستگاههای تمام خودکار و در سرمای 196 درجه ازت مایع، بانک بافت وDNA با استفاده از اصول ژنتیک مولکولی، جداسازی ژنهای مهم اقتصادی و تاسماهیان و ایجاد لاینهای سلولی و کشت بافت میشوند.
تاسیس این بانک از چه زمانی صورت گرفته و طی این مدت به چه موفقیتهایی در احیای گونههای ژنتیکی دست یافته است؟
مطالعات اولیه و اقدامات ابتدایی از سال 1380 صورت گرفته بویژه تجهیزات انجماد اسپرم و دستیابی به روش کار آن، ولی طرح جامع بانک ژن در اسفند 1385 به تصویب هیات دولت در دور اول سفرهای استانی گیلان رسید که ساختمان بانک ژن آن با 60 درصد پیشرفت کار در حال تکمیل است، همچنین بخشی از تجهیزات آزمایشگاهی آن خریداری شده و بقیه آن امسال راهاندازی خواهد شد.
تاسیس بانک اسپرم ماهیان خاویاری چگونه به کاهش هزینههای تولید این گونهها کمک میکند؟
از آنجا که کل ذخایر تاسماهیان دریای خزر کاهش یافته به تناسب آن ذخایر ژنتیکی تاسماهیان بومی ایران تحت تاثیر قرار گرفته است. طبق تجربه و سوابق گذشته مواردی اتفاق افتاده که ماهی مولد ماده به مراکز تکثیر و بازسازی ذخایر تحویل شده، ولی با کمبود شدید مولد نر مواجه بودهاند و به رغم کمبود شدید مولد مناسب، ناچار ماهیان ماده تکثیر نشدند. بنابراین چنین روشی میتواند نقش بسزایی در تامین اسپرم تاسماهیان مورد نیاز مراکز تکثیر و بازسازی ذخایر، مراکز تولید و پرورش بچه ماهی و همچنین ذخیره ژنتیکی داشته باشد. ارزش اقتصادی بعضی از گونههای در خطر انقراض به حدی زیاد است که شاید نتوان قیمتی برای احیای آنها اعلام کرد.
برنامههای آینده موسسه تحقیقات شیلات برای احیای گونههای در معرض خطر چه خواهد بود؟
موسسه تحقیقات شیلات ایران از طریق تجهیز، تکمیل، توسعه، تصویب پروژههای تحقیقاتی کاربردی و تقویت مراکز تخصصی انستیتو تحقیقات بینالمللی ماهیان خاویاری دکتر دادمان سعی دارد، پروژههایی که نقش موثری در احیای ذخایر را دارند در زیربخشهای مختلف ارزیابی ذخایر، بازسازی ذخایر و ایجاد بانک ژن به منظور توسعه آبزیپروری و افزایش تولید در دریا و بخش پرورش در مناطق مستعد کشور توسعه دهد و به هر نحو ممکن جلوی انقراض گونهها را بگیرد.
از سوی دیگر همچنین میکوشد با حضور فعال و برقراری ارتباط با مجامع منطقهای (کمیسیون منابع زنده دریای خزر، برنامه محیط زیست خزر) و بینالمللی از قبیل کنوانسیون سایتس،FAO و... نقش بسزایی در بهرهگیری از تجارب دیگر کشورها در مدیریت علمی ذخایر مشترک و گونههای در خطر انقراض ایفا کند.
پونه شیرازی
گفت و گو
