لرستان، سرزمین غارها، نقاشی‌ها، کتیبه‌ها، مفرغ و انسان

زاگرس بیشتر سطح لرستان را دربرگرفته، قسمت‌های شمال، شمالغربی و شرق استان (شهرستان‌های بروجرد، دورود، ازنا، الیگودرز و الشتر) دارای زمستان‌های پربرف و بسیار سرد و تابستان‌های معتدل است. اما قسمت‌های مرکزی استان (شهرستان خرم‌آباد) زمستان‌های معتدل و تابستان‌های نسبتا گرم دارد. قسمت‌های جنوبی استان (شهرستان پلدختر) هم دارای زمستان‌های معتدل و تابستان‌های گرم است.

قلعه فلک‌الافلاک در مرکز خرم‌آباد روی تپه‌ای قدیمی ‌به همین نام بنا شده، که در واقع مظهر فرهنگ و تاریخ لرستان به شمار می‌رود.

محوطه باستانی قلعه در حدود 120هزار مترمربع وسعت دارد و ارتفاع تپه با احتساب ارتفاع دیوارهای بنا، از سطح خیابان‌های مجاور حدود 40 متر است. محدوده داخلی قلعه 5300 مترمربع است.

چاه آب قلعه، 40 متر عمق دارد و بخش بزرگی از بدنه آن با برش صخره‌ها به چشمه گلسان که زیر قلعه جاری است راه یافته.

از این قلعه در منابع تاریخی مکتوب با نام‌های متفاوت دژ شاپور خواست، سابرخاست، دزبر، قلعه خرماباد و سرانجام قلعه فلک‌الافلاک یاد شده است. نامگذاری اخیر از دوره قاجاریه بر این بنا مانده و می‌توان گفت مناسب‌ترین عنوان قلعه است.

بنای نخستین فلک‌الافلاک ظاهرا مربوط به دوران ساسانی است؛ هرچند که برخی منابع، ساخت آن را به زمان «شجاع‌الدین خورشید» سرسلسله اتابکان لر در قرن چهارم هجری نسبت می‌دهند.

قلعه فلک‌الافلاک، پایداری و ماندگاری خود را طی دوره‌های مختلف تاریخی، مرهون موقعیت ممتاز سوق الجیشی‌اش در گلوگاه دره خرم‌آباد است. از این رو بنای قلعه، آثار و نشانه‌های زیادی را از تحولات معماری دوره‌های گوناگون با خود دارد.

بخش قابل توجه موزه فلک‌الافلاک، تالار باستان‌شناسی آن است.

پل شاپوری: این پل یکی از شاهکارهای معماری دوره ساسانیان محسوب می‌شود و در جنوب شهر خرم‌آباد است.

بازار میرزا سیدرضا : سال 1301 ه . ق. در خرم‌آباد ساخته شد که مرکز خرید و فروش طلا است.

مناره آجری : با قدمتی حدود 900 سال در جنوب خرم‌آباد و در کناره شهر قدیمی‌ شاپورخواست بر روی پایه سنگی برپا شده و 30 متر ارتفاع دارد.

مسجد جامع خرم‌آباد : در سال 970 ه . ق. ساخته و سال 1110 به دستور حسین صفوی تعمیر شد.

از دامنه‌های غار کنجی در 4 کیلومتری جنوب خرم‌آباد در فصل بهار، چشمه‌های آب جاری می‌شود و یکی از منظم‌ترین غار‌ها از لحاظ سطوح داخلی است. البته چند گور مربوط به پیش از تاریخ همراه با اسکلت‌های متعدد از آن به دست آمده است.

غار قمری : این غار در غرب دره خرم‌آباد است و تاکنون انتهای آن کشف نشده.

غار قاژه یا مغارکه: اقامتگاه موقت شکارچیان است و امکان دارد در گذشته، این راه را شکارچیان ساخته باشند. در هر حال بازدید از این غار و تماشای طبیعت مسیر اطراف آن دیدنی است.

غار کوگان: به دست انسان در دل کوهستان‌ها به وجود آمده است. غار کوگان جزو غار‌های چند طبقه است که دسترسی بسیار سختی دارد و رسیدن به آن بدون تجهیزات، وسایل کوهنوردی و غارنوردی دشوار است. این غار دژمانند که تماما با حجاری‌های طاقت‌فرسا به‌وجود آمده به استناد سکه‌هایی که در اطراف آن کشف شده به دوره اشکانیان تعلق دارد و طی قرون متمادی به عنوان محل سکونت دائمی ‌مورد استفاده قرار گرفته است.

از غارهای تاریخی استان غار دوشه است که دارای نقاشی‌ها و کتیبه‌های تاریخی متعددی است. بر دیواره‌های مسطح این غار، ‌در حدود یکصد و ده نقش با رنگ سیاه نقاشی شده است. بر دیواره غربی آن دو کتیبه وجود داشته که یکی به کلی از بین رفته و نیمی ‌از دیگری نیز محو شده. نقاشی‌های غار، رزم انسان‌ها را  به صورت گروهی، تن به تن و سوار و پیاده ترسیم کرده است.

حمام گپ یا آسیا که احتمال می‌رود با بنای پل گپ خرم‌آباد همدوره باشد و در دوران شاه سلطان حسین صفوی بنا شده.

سفال‌های به‌دست آمده تپه خانجان‌خانی به دوران ساسانیان و اسلامی‌ تعلق دارد.

تپه سراب در روستای غاره‌کش خرم‌آباد واقع است که قلعه‌ای از دوران ساسانی است و در فراز آن سفال شکسته وجود دارد.

طبقات زیرین تپه‌های باباخانی و تخته چراغ مربوط به دوران پیش از اسلام است.

در شرق خرم‌آباد و در مسیر جاده‌ای که به خوزستان منتهی می‌شود، سنگ مکعب مستطیل شکلی قرار دارد و در چهار طرف آن کتیبه‌هایی به خط کوفی نقر شده که حکایت از دو فرمان مبنی بر ممنوعیت ارتکاب برخی سنت‌های ناپسند و بخشش محدوده چرای دام منطقه است. این کتیبه‌ها متعلق به اوایل قرن 6 هجری قمری (سلجوقی) است.

همچنین در مسجد جامع خرم‌آباد سه سنگ‌نوشته از دوران صفویه وجود دارد.