ارمغان ناخوشایند فصل سرما

از دیدگاه پزشکی، سینوزیت یا همان عفونت سینوس‌ها زمانی ایجاد می‌شود که 2 اتفاق در فضای سینوس‌ها رخ دهد: مجموعه عللی که منجر به بسته شدن راه خروجی سینوس‌ها شوند و مجموعه عللی که حرکت رو به جلوی ترشحات سینوس‌ها را مختل کنند.

عواملی که با بسته شدن راه خروجی سینوس‌ها در ارتباطند به قرار زیرند:

1 - عفونت‌ها از جمله مهم‌ترین علت بسته شدن راه خروجی سینوس‌ها محسوب می‌شوند که شایع‌ترین این عفونت‌ها همان سرماخوردگی ساده است.

2 - بیماری آلرژیک به دلیل خاصیت ذاتی خود موجب التهاب آلرژیک و طبیعتا بسته شدن مجرای سینوس‌ها می‌شوند و زمینه سینوزیت را پدید می‌آورند.

3 - ناهنجاری‌های ساختاری در ساختمان بینی اعم از انحراف دیواره بینی، پولیپ‌ها، لوزه سوم و اجسام خارجی در بینی که با اعمال فشار در مجرای خروجی سینوس سبب بسته شدن آن می‌شود.

آشنایی با علام سینوزیت‌

آنچه در آشنایی با این بیماری بیشترین اهمیت را دارد، شناخت علائم بیماری و طبیعتا تشخیص بموقع آن است.
آنهایی که از این بیماری رنج می‌برند، اغلب بر این باورند که همه داستان از یک سرماخوردگی ساده شروع شده است. اما باید بدانیم چه وقت به سینوزیت شک کنیم؟ اگر به علائم سرماخوردگی دچار شدید، حتما به نکات زیر توجه ویژه داشته باشید چراکه علائم زیر نشانه‌هایی است واضح از عفونت سینوزیت:

 اگر مجموعه علائم سرماخوردگی بیش از 2 هفته به طول انجامد یا حال شما روز به روز بدتر شود.

 تب بیشتر از 38 درجه نیز یک علامت هشدار است که البته اگر بیش از 3 روز ادامه یابد حتما باید به سینوزیت شک کنید.

 اگر از دردهای نواحی سر و صورت شکایت داشته باشید یا به سر درد شدید ضربان‌دار توام با علائم سرماخوردگی دچار شوید.

 ترشحات بینی یک هفته بعد از شروع سرماخوردگی به رنگ زردچرکی یا سبز درآید و ترشحات پشت حلق فراوان داشته باشید.

 گوش‌ دردهای شدید معمولا یکطرفه که بیشتر از یک تا دو روز ادامه یابد.

مجموعه این علائم با هم در بیشتر موارد ابتلا به سینوزیت را هشدار می‌دهد، اما اگر به عنوان مثال تنها یک مورد از آن دیده شود، این نه به معنای ابتلا به سینوزیت است و نه رد کننده این موضوع، بلکه در این مواقع به بررسی‌های بیشتری نیازمند می‌شویم.

سینوزیت از نوع حاد

عمده مشکلی که بیماران با عفونت سینوزیت دارند، این است که این بیماری به دلیل ویژگی‌های خاص سینوس‌ها علاقه بسیار زیادی به مزمن شدن دارد؛ اما بیمار تا زمانی که مفهوم سینوزیت حاد را نداند، نمی‌تواند مزمن شدن آن را دریابد. همان‌طور که در بخش قبلی ذکر کردیم، از مهم‌ترین علائم سینوزیت حاد، درد در ناحیه سینوس‌هاست که محل درد بسته به محل سینوس درگیر متفاوت است. درد سینوس‌ها اصطلاحا پوزیشنال (موقعیتی)‌ است یعنی با تغییر وضعیت سر بیمار به وضوح متوجه تشدید یافتن درد می‌شود. در موارد فوق حاد بیمار دقیقا به پزشک خود می‌گوید که احساس ‌می‌کنم مایعی در سرم جابه‌جا می‌شود. درد سینوس‌ها علاوه بر التهاب آنها به دلیل این است که سینوس‌ها از چرک پر می‌شوند و به دلیل بسته شدن مجرای خروجی این چرک‌ها تخلیه نمی‌شود. در این مرحله بیمار می‌تواند دچار تب شدید، ضعف، بی‌حالی مفرط، ترشحات چرکی فراوان از بینی و پشت حلق باشد که قطع شدنی نیست.

چرا از سینوزیت می‌ترسیم؟

سوال مهم اینجاست که چرا نگرش ما به این بیماری همچون بسیاری از بیماری‌های عفونی دیگر نیست و چرا سینوزیت را اینقدر جدی می‌گیریم؟

پاسخ این سوال را این گونه باید داد که اولا سینوزیت یک بیماری بالقوه مزمن‌شونده است و هر بیماری‌ای که مزمن شود، مساوی است با تحلیل قوای جسمانی و عوارض سوء ناشی از بیماری‌. متاسفانه مهم‌ترین دغدغه پزشکان از سینوزیت، مجاورت سینوس‌ها با دستگاه‌های مختلف است. با یک نگاه آناتومیک به سینوس‌های صورت می‌توان به راحتی دریافت که مغز، پرده‌های مغزی، چشم‌ها و ریشه‌های دندان تنها گوشه کوچکی از این مجاورت‌های حیاتی است. این به آن معناست که اگر سینوسی دچار یک عفونت مزمن شود، دیواره استخوانی آن سینوس به مرور زمان خورده شده و عفونت به بافت مجاور انتقال می‌یابد. آبسه‌های مغزی، آبسه‌های ریشه دندان‌ها، آبسه کره چشم و کوری ازجمله عوارض خطرناک سینوزیت مزمن هستند.

تشخیص سینوزیت بر پایه اصول‌ رادیو گرافیک‌

تشخیص سینوزیت اولا بر پایه علائم بیماری و ثانیا براساس معاینات فیزیکی است که توسط پزشک صورت می‌گیرد. اما مواردی پیش می‌آید که پزشک احساس می‌کند برای تایید بیماری و بخصوص آگاهی از گسترش بیماری سینوس‌‌های مختلف، درخواست عکس‌های رادیولوژیک می‌کند. در این میان عکس رادیوگرافی ساده «واترز»  تا حدودی کمک کننده است؛ اما این روزها متخصصان از تکنیک سی‌تی اسکن در 2 نمای اگزیال و کرونال بدون تزریق ماده حاجب استفاده می‌کنند که طبیعتا دید دقیق‌تری را از وسعت بیماری به پزشک ارائه می‌کند. به عنوان مثال میزان خوردگی جدار سینوس‌ها بویژه در سینوزیت مزمن حالتی است که فقط در نمای سی‌تی‌اسکن سینوس‌ها می‌توان به آن پی برد. از این رو اگر پزشک متخصص براساس علم و تجربه خود صلاح بداند از همان ابتدا برای بیمار درخواست سی‌تی‌اسکن نماید، این نکته نباید برای بیمار سوال‌برانگیز باشد.

جراحی آندوسکوپیک سینوس‌ها؛ نسل جدید درمان‌های سینوزیت

جراحی‌های آندوسکوپیک سینوس‌ها که این روزها به سبب پیشرفت‌های قابل توجه در کشورمان بازار بسیار داغی دارد، پیشینه‌ای دارد که به 1960 تا 1970 میلادی برمی‌گردد. این روش‌ها بر این اصل پایه‌ریزی شد که اگر راهی سریع برای تخلیه ترشحات چرکی سینوس‌ها پیدا کرد می‌توان به درمان قطعی سینوزیت آسان‌تر دست یافت.

با آندوسکوپ آشنا شوید

در حوزه علوم راینولوژی، آندوسکوپ وسیله‌ای است که قطر آن حدود 4 میلی‌متر است و طولی معادل 20 سانتی‌متر دارد. سر این وسیله حاوی یک چشم الکترونیکی است که ناحیه مورد نظر را به‌وضوح روی یک تلویزیون برای متخصص نشان می‌دهد.  سر بسیار منعطف آندوسکوپ با زاویه‌ای که از صفر تا 120 درجه متغیر است، قابلیت حرکت دارد. علاوه بر آن سر این وسیله توانایی‌های بیشتری نیز دارد و می‌تواند عملکردهایی همچون باز کردن مجرا، تراشیدن جدار و بسیاری کارهای دیگر را انجام دهد. متخصص در روش‌های کنونی آندوسکوپیک بدون آن‌که یک قطره خون از بینی بیمار بیاید با وارد کردن آندوسکوپ از طریق بینی و عبور دادن آن از مجرای سینوس وارد سینوس شده و علاوه بر باز کردن کامل مجرا کلیه ترشحات چرکی را از سینوس تخلیه می‌کند و روند درمان سینوزیت را تسریع می‌بخشد و عفونت را ریشه‌کن می‌کند.

فواید جراحی‌های آندوسکوپیک

همان‌طور که گفته شد، هدف از جراحی آندوسکوپیک سینوس، باز کردن مجرای سینوس است. در روش‌های قدیمی مجرای سینوس توسط تیغ برش داده می‌شد و ترشحات تخلیه می‌شد که هم اقدامی تهاجمی بود و هم عوارضی ناخوشایند همچون تنگی مجدد مجرا، دردهای شدید، خونریزی‌های مکرر و عود سینوزیت به همراه داشت. اما این روزها در روش آندوسکوپیک بدون آن‌که مخاط یا بافت‌ خاصی در سینوس آسیب‌ ببیند و همچنین بدون خونریزی با آندوسکوپ مجرا باز وسینوس تخلیه می‌شود.

چه وقت پزشک تصمیم به جراحی می‌گیرد؟

شاید برای بیمار مبتلا به سینوزیت این سوال مطرح باشد که در چه زمانی پزشک تصمیم می‌گیرد برای سینوزیت او عمل جراحی انجام دهد. اساسا پزشکان بر این عقیده‌‌اند که سینوزیت‌های حاد را تنها به روش‌های طبی و دارویی درمان کنند و در این موارد سراغ جراحی‌های آندوسکوپیک نمی‌روند.

اما زمانی که سینوزیت مزمن می‌شود و به هیچ درمان طبی خاصی پاسخ قابل قبول نمی‌دهد، در حقیقت این همان لحظه‌ای است که پزشک تصمیم می‌گیرد سراغ جراحی آندوسکوپی سینوس برود. آمارها نشان می‌دهند بین 85 تا 90 درصد سینوزیت‌ها با درمان طبی بهبودی کامل می‌یابند. اما این بدان معنا نیست که برای یک بیمار مبتلا به سینوزیت مزمن نتوان کاری کرد. هم‌اکنون اثرات جراحی‌های آندوسکوپیک در کشور ما بسیار قابل قبول است و بیشتر بیماران پس از مداخلات جراحی و صد البته رعایت دقیق توصیه‌های پزشک متخصص، بهبودی کامل را تجربه می‌کنند.

نمونه‌ای از یک جراحی آندوسکوپیک‌

اگر پیش زمینه‌ای از یک جراحی آندوسکوپیک ندارید، بهتر است بدانید پس از بررسی‌های کامل بالینی از سوی متخصص فرد بنا به صلاحدید پزشک نامزد عمل جراحی آندوسکوپیک می‌شود. این عمل هم به صورت نیمه بیهوشی و هم با بیهوشی کامل انجام می‌گیرد که انتخاب این مساله نیز با پزشک است. چند ساعت پیش از این جراحی به بیمار گفته می‌شود ناشتا باشد و سپس عمل شروع می‌شود. طی عمل، پزشک مجرای سینوس را روی صفحه تلویزیون می‌بیند، آن را باز می‌کند، ترشحات چرکی را خارج می‌نماید، سینوس را با محلو‌ل‌های استریل و حاوی آنتی‌بیوتیک شستشو می‌دهد و سپس آندوسکوپ را خارج می‌کند.

این عمل 2 تا 4 ساعت طول می‌کشد و بدون کوچک‌ترین خونریزی و ایجاد درد و تورم در ناحیه مذکور انجام می‌شود. چند ساعت پس از عمل، بیمار می‌تواند کلینیک را ترک کرده و به منزل برود. معمولا یک تا 2 روز داخل بینی تامپون گذاشته می‌شود و بیمار باید هر چند ساعت یکبار با استفاده از اسپری کلرورسدیم تامپون را خیس نماید تا مخاط خشک نشود. پس از 2 روز تامپون را خارج می‌کنند و باز هم تا 10 روز بیمار نباید فین کند و ثانیا با اسپری کلرورسدیم مخاط بینی را مرطوب نماید. هنگام خواب توصیه می‌شود فرد مراقب بینی خود باشد و سر را مختصری بلندتر از سطح زمین قرار دهد تا در خواب احیانا دچار خونریزی نشود.

و اما گام‌های موثر در درمان سینوزیت‌صرف‌نظر از جایگاه بسیار ویژه پزشک در درمان سینوزیت یک بیمار باید اصول خاصی را رعایت کند تا درمان بیماری‌ هر چه زودتر صورت گیرد.

گام اول: سینوزیت بدون شک همراه با درد است که به صورت سردرد و درد در ناحیه سینوس‌ها پدیدار می‌شود از این رو برای این که توان اجرای اقدامات درمانی را داشته باشید، به منظور تسکین درد از مسکن‌های کم‌ضرر همچون ایبوپروفن و استامینوفن با رعایت توصیه‌های پزشکی استفاده کنید.

گام دوم: هم‌اکنون یکی از بهترین اقدامات در درمان سینوزیت شستشوی بینی حداقل 3 تا 4 بار در روز با محلول نرمال سالین است که این روش با رقیق کردن ترشحات چرکی سینوس‌ها تخلیه آنها را ساده‌تر می‌کند.

گام سوم: بخور با محلول‌های گرم و محلول‌های گیاهی مثل عصاره اکالیپتوس نقش موثری در تخلیه ترشحات دارد. فراموش نکنید با تخلیه هر چه زودتر ترشحات چرکی، حال عمومی بیمار بهتر خواهد شد.

گام چهارم: نواحی دردناک باید کاملا پوشانده شوند. کلاه، هدبند و شال‌گردن برای پوشاندن صورت کمک شایانی در بهبود سریع‌تر سینوزیت می‌کند.

گام پنجم: بنا به توصیه‌های افراد ناآگاه بیماران بعضا از قطره‌های دکونژستان بینی استفاده می‌کنند. متخصصان قویا تاکید دارند بیمار بیش از 2 تا 3 روز از این قطره‌ها استفاده نکند چراکه «رینیت مدیکا منتوزا» عنوان عارضه‌ای است که در اثر مصرف بیش از چند روز این قطره‌ها ایجاد می‌شود. در این حالت آبریزش بینی فرد قطع نمی‌شود و به هیچ درمان طبی نیز پاسخ نمی‌دهد.

گام ششم: بیمار نباید خودسرانه از داروهای آنتی‌هیستامین استفاده کند، زیرا این داروها ترشحات داخل سینوس‌ها را غلیظ می‌کنند و طبیعتا تخلیه چرک مشکل می‌شود.

گام هفتم: بیمار حداقل در فاز حاد بیماری باید 2‌هفته کامل مرتب طبق نظر پزشک متخصص آنتی‌بیوتیک مصرف کند که انتخاب نوع دارو فقط به عهده پزشک متخصص است. از این رو از خوددرمانی جدا پرهیز کنید.

گام هشتم: تهیه یک دستگاه بخور در منزل برای بیماران سینوزیتی بسیار مفید است. بهتر است که این دستگاه‌ ساعات طولانی در حالت کار باشد. رطوبت هوای محیط را تنظیم می‌کند و سبب رقیق شدن ترشحات بینی و سینوس و سهولت در خروج آنها می‌شود. باز هم تاکید می‌کنیم در بین محلول‌های بخور، اکالیپتوس اثرات معجزه‌آسایی بر درمان سینوزیت می‌گذارد. از این رو روزانه حداقل 2 تا 3 نوبت برای 10 دقیقه از بخور اکالیپتوس بهره بگیرید. بخور اکالیپتوس بوی خنک و تندی دارد و می‌تواند به اعماق سینوس‌ها نفوذ کند. به همین سبب استفاده از آن می‌تواند مخاطات را سریع مرطوب کند و تخلیه ترشحات چرکی را برقرار سازد. هم‌اکنون قرص‌های کوچک این عصاره نیز در بازار وجود دارد که به‌راحتی در یک لیوان آب خنک حل می‌شود و بخار اکالیپتوس را بسرعت متصاعد می‌نماید و حتی در محیط کارتان نیز می‌توانید از آن استفاده کنید.

همه چیز از سینوس‌ها آغاز می‌شود

همه فرآیندهایی که در بیماری سینوزیت اتفاق می‌‌افتد، از سینوس‌ها آغاز می‌شود؛ سینوس‌ها فضاهایی هستند که در داخل استخوان‌های سر و صورت طی دوران جنینی و بعد از تولد تشکیل می‌‌شوند.

به طور کلی 4 گروه سینوس وجود دارد:

1 - سینوس‌های استخوان پیشانی که در بالای چشم‌ها قرار دارند.

2 - سینوس‌های استخوان فک بالا که دقیقا در گونه‌ها (زیر چشم)‌ قرار دارند.

3 - سینوس‌های استخوان اتموئید که زیر ریشه بینی و عمق فضای بین دو چشم قرار دارند.

4 - سینوس‌های استخوان پروانه‌ای که در عمق و پشت هر دو چشم در داخل استخوان پروانه‌ای قرار دارند.

آنچه در شناخت سینوس‌ها اهمیت دارد، این است که جدار این فضاها توسط یک لایه نازک سلولی به نام غشای مخاطی پوشیده شده است.

این لایه مخاطی با ترشح نوع مایع رقیق، نقش یک صافی جذب‌کننده گرد و غبار را برای هوای تنفسی در فرد ایفا می‌کند که طبیعتا این مایع ترشحی از طریق مجرای هر سینوس وارد فضای بینی می‌شود.

 دکتر شیرین فرجی گودرزی‌