حقایقی ‌‌از لا‌مپ‌های ‌کم‌مصرف

استفاده از لامپ‌های مهتابی بخصوص نسل جدیدشان که به لامپ‌های مهتابی فشرده معروفند، نزدیک به دو سوم کاهش در مصرف انرژی روشنایی را به همراه دارد و این مساله‌ای است که بخصوص خانوارها از آن چشمپوشی نمی‌کنند. با همه این اوصاف، لامپ‌های فلوئورسنت بی‌خطر هم نیستند. البته این موضوع با توجه به محاسن آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. جالب اینجاست که خطرزایی یا عیب لامپ‌های مهتابی به واسطه یکی از مزیت‌هایش است که به ساختار آن مربوط می‌شود!

حباب لامپ‌های فلوئورسنت فشرده یا همان مهتابی‌های کم مصرف خودمان حاوی مقادیر اندکی جیوه است. در نتیجه نمی‌توانیم بدون خطر بالقوه از تماس با آنها چشمپوشی کنیم.لامپ‌ها همواره می‌شکنند اما چرا  شکستن یک لامپ فشرده در برخی کشورهای پیشرفته در خانه باعث می‌شود اداره حفاظت محیط زیست صاحبخانه را به یک مامور رفع آلودگی ارجاع کند؟ جواب در نوع لامپ شکسته شده ‌ مهتابی  و محتویات حباب قرار دارد. لامپ‌های مهتابی فشرده همانند لامپ‌های مهتابی لوله‌ای شکل اولیه، حاوی مقادیر کمی جیوه در حدود 5 میلی‌گرم هستند و جیوه برای قابلیت ساطع کردن و تشعشع نور در یک لامپ مهتابی ضروری است. هر چند جیوه به سیماب و رنگ نقره‌ای معروف است ولی تاثیرش در لامپ‌های مهتابی در بروز نور سفید است. این فلز سنگین که در دمای متعارف به حالت مایع است، بسیار لغزنده بوده و در اثر ریختن به شکل گوی‌های بسیار ریز پخش شده و به سختی جمع‌آوری می‌شود و علاوه بر این، به واسطه داشتن بخارات سمی از موادی به شمار می‌رود که حتی در محیط‌های آزمایشگاهی با احتیاط به کار برده می‌شود. سمیت بالای جیوه یکی از دغدغه‌های سلامت عمومی و محیط زیست به شمار می‌رود و بویژه برای مغز جنین و کودکان مضر است. به همین دلیل مقامات رسمی استفاده از آن را در کاربردهایی نظیر دماسنج‌ها گرفته تا خودرو و کلیدهای ترموستات مختصر یا مردود کرده‌اند (مثلا یک کلید ترموستات که هنوز در بسیاری منازل معمول است، حاوی 3 هزار میلی‌گرم جیوه معادل 600 لامپ مهتابی است.)
مشکل با شکستن لامپ شروع می‌شود. جیوه به صورت بخار رها شده و می‌تواند استنشاق شود یا به صورت پودر ریز داخل فرش و سایر منسوجات جای بگیرد. در ژورنال سالانه پزشکی آمریکا در سال 1990 به یک مورد سمیت جیوه‌ای ناشی از لامپ‌های مهتابی استناد شده که طی مقاله مزبور کودک 23 ماهه‌ای پس از شکستن یک کارتن محتوی لامپ‌های مهتابی در محوطه بازی دچار کاهش وزن و جوش پوست و  خارش شدید شد.

وقتی لامپ مهتابی می‌شکند

اما اگر یکی از همین لامپ‌های مهتابی فشرده در منزل یا اتاق کارمان بشکند، چه اقدامی می‌توانیم بکنیم؟
کارشناسان مدیریت و حداقل‌رسانی زائدات پرخطر سازمان حفاظت محیط زیست توصیه می‌کنند: اول پنجره‌ها را باز کنید و بعد از منزل خارج شوید. تهویه سریع اتاق در اکثر مواقع چاره‌ساز است. همه افراد و حیوانات خانگی را از اتاق به مدت 15 دقیقه بیرون کنید و بگذارید هوای اتاق خارج شود. اگر در منزل از سیستم گرمایش مرکزی یا سیستم مرکب گرمایش و تهویه مطبوع استفاده می‌کنید و نمی‌خواهید این بخارات سمی مکیده شوند، حتما آن را خاموش کنید.

بعد از خارج شدن هوای اتاق، تکه‌های بزرگ‌تر حباب لامپ را که روی سطوح سخت ریخته را به وسیله تکه‌ای مقوا برداشته و برای برداشتن تکه‌هایی که روی فرش‌ها و سطوح نرم افتاده‌اند از دستکش استفاده کنید تا از تماس مستقیم اجتناب شود. برای جمع کردن خرده‌های باقی‌مانده هم از نوار چسب استفاده کنید؛ سپس روی سطوح سخت را با دستمال یا حوله‌ای مرطوب پاک کنید. حال کلیه مواد و دستمال‌ها را در کیسه‌ای پلاستیکی مطمئن و بدون درز یا ظرف شیشه‌ای با سرپوش فلزی جای دهید. البته ظروف شیشه‌ای در این باره خیلی بهتر جواب می‌دهد چون مشخص شده که کیسه‌های پلاستیکی عملا نمی‌توانند بخارات جیوه را در خود نگه دارند و در صورت استفاده حتما باید خارج از خانه گذاشته شوند. در ضمن باید از به کاربردن جاروبرقی یا جاروی دستی اجتناب کنید، زیرا موجب پخش شدن جیوه به سایر قسمت‌های خانه می‌شوند.

بازیافت به شیوه‌ای متفاوت‌

لامپ‌های مهتابی سالم نیز از بابت جابه‌جایی و کنار گذاشتن می‌توانند مایه دردسر شوند. در بسیاری مناطق انداختن لامپ‌های مهتابی به داخل زباله دان‌های عادی شهری غیرقانونی است،

چراکه نزدیک‌ترین امکانات بازیافت یا جمع‌آوری ممکن است مایل‌ها دورتر باشد. البته با وجود رواج برنامه‌های بازیافت، شماری از بطری‌ها و ظروف از محل‌های دفن زباله سر درآورده‌اند و ممکن است موجب ارائه نرخ‌های نسبتا پایینی برای بازیافت شوند.

در سال 2004 موسسه بازیافت‌کنندگان جیوه و روشنایی نرخی 2 درصدی را برای بازیافت لامپ‌های جیوه‌ای مسکونی برآورد کرد. در این میان بسیاری از تاسیسات مربوط به زائدات و زباله‌های شهرداری و برخی فروشندگان دریافت لامپ‌های مهتابی را تقبل می‌کنند. آژانس حفظ محیط زیست و پلیس زمین راهنماهای آنلاینی از محل‌های جمع‌آوری را برقرار کرده و پشتیبانی می‌کنند. در میان خرده‌فروشان عمده نیز برخی شرکت‌ها پیشنهاد می‌کنند لامپ‌های مهتابی را در فروشگاه‌هایشان به طور رایگان پس می‌گیرند.

با وجود گسترش فراگیر لامپ‌های مهتابی فشرده، متخصصان برق و روشنایی راهکارهای جدیدی را برای جایگزینی با آنها جستجو می‌کنند. یک روشنایی جایگزین عاری از جیوه ممکن است دیودهای نوری‌ (LED) باشند که بسرعت هم در حال پیشرفت و توسعه است. این دیود‌های نیمه‌هادی که در اثر اعمال جریان نور منتشر می‌کنند، شاید امیدبخش‌ترین گزینه جایگزین فاقد جیوه به شمار روند؛ اما اگر بخواهیم از نظر اقتصادی سبک و سنگین کنیم، فعلا از بابت کارایی، رنگ و هزینه جایگاه مناسبی ندارند. با وجود حکمفرمایی درازمدت لامپ‌های مهتابی به نظر نمی‌رسد که کار یا تولید جیوه بتدریج متوقف شود. اتم‌ها و ملکول‌های فراوانی تحقیق و بررسی شده‌اند ولی هیچ چیزی همانند جیوه عملی و کارآمد پیدا نشده است.

اخطار جیوه: لامپ‌های فلوئورسنت (مهتابی)‌ فشرده حاوی مقادیر بسیار کمی جیوه هستند و به هنگام شکستن باید مراقبت و توجه لازم اعمال شود.

مهریار میرنیا