همراهی دوبلاژ با سلول‌های خاکستری مغز

این سریال‌های انگلیسی با نمایش مجموعه خانم مارپل آغاز شد، با پوآرو ادامه پیدا کرد و باید حسن ختام آنان را سری مجموعه‌های شرلوک هولمز دانست، طوری که از دیدگاه اجتماعی نیز نام این شخصیت‌ها با خصایل اخلاقی و تکه کلام‌هایشان به فرهنگ عامه هم رسوخ کردند. چندی قبل شبکه چهار، سریال پوآرو را با زبان اصلی و زیرنویس‌فارسی به نمایش درآورد که تجربه دلپذیری بود برای آشنایی با نوع ساختار دیالوگ‌ها و نحوه گفتار انگلیسی زبانان در دهه 1930 میلادی، اما برای بینندگانی که حدود 12 سال پیش از این، پوآرو را با دوبله به یاد ماندنی‌اش دیده بودند، کمی دافعه برانگیز بود. هنگام تماشای نسخه اصلی سریال به شخصه این تجربه را داشتم که آن صدا‌های ماندگار در دوبله پوآرو در ذهنم تداعی می‌شود و ارزش کار دوبلورها را در نظرم دو چندان کرد؛ این مهم را می‌توان به پخش مجدد سریال خانم مارپل نیز تعمیم داد. دوبله مجموعه خانم مارپل (محصول 1984)‌ حاصل کار یکی از شاخص‌ترین مدیران دوبلاژ است. احمد رسول‌زاده (چهره ماندگار دوبلاژ در سال 1385)‌ که سال‌هاست صدای باوقار و مهربانش را در آثار مختلفی چون عمرمختار (به جای آنتونی کوئین)‌، کتاب آفرینش (به‌جای شخصیت نوح‌‌ع‌ با بازی جان هیوستن)‌، پیرمر و دریا (اسپنسر تریسی)‌، محمد‌رسول‌الله ص‌ (به جای شخصیت ابوطالب‌‌ع ) ‌و ... را شنیده‌ایم در امر مدیریت دوبلاژ نیز از سرآمدان این عرصه می‌باشند که می‌‌توان این گفته را در دوبله فیلم‌‌هایی مانند پدرخوانده (دوبله نسخه سینمایی قسمت اول)‌، بن هور، دکتر ژیواگو، تابستان گرم و طولانی، فرار بزرگ، وداع با اسلحه و... جستجو کرد. صدای وی را که هم‌اکنون در برخی از آثار مستند می‌شنویم (مانند مستند مسلمانان)‌ دوبله سریال خانم مارپل در واقع جزو آخرین آثاری است که با سرپرستی رسول‌زاده در تلویزیون دوبله شد. رسول‌زاده با اشرافی مثال زدنی که درباره کلیت کار دارد،‌ گویندگان شاخصی را برای نقش‌گویی در خانم مارپل در نظر گرفت که باید از انتخاب برتر وی،‌ یعنی صدای فهیمه راستکار به جای شخصیت جین مارپل (با بازی جووان هیکسن)‌ نام برد. صدای راستکار و نحوه نقش‌گویی‌اش توانست گویای آداب‌دانی، ‌کنجکاوی و حتی فضولی‌های شخصیت خانم مارپل (با آن «اوه» گفتن‌‌های معروفش)‌ باشد و در کارنامه‌‌اش،‌کنار نقش‌گویی‌های ماندگاری به جای جنت لی در فیلم روانی (اثر آلفرد هیچکاک)‌ و کاترین هپبورن (در فیلم شیر در زمستان)‌ قرار گیرد.

آگاتا‌کریستی در مقام نویسنده رمان خانم مارپل، شخصیت‌های زن بسیاری را در اثرش گنجانده که در سریال نیز شاهد حضور تعداد بالایی از هنرپیشگان زن هستیم. نکته مثبت در دوبله خانم مارپل، حضور صدای گویندگانی است که برای این هنرپیشگان، از سوی رسول‌زاده به کار گرفته شد. ژاله علو، پری هاشمی، مهین بزرگی، آزیتا لاچینی، ناهد شعشعانی،‌ رزیتا یاراحمدی، مهین برزویی و... از آن جمله‌اند که به طور کامل نقش‌گویی‌هایشان مطابق با فضای زنانه اثر است. این یکدست بودن صداهایی که ذکر شد با صدای گویندگانی چون تورج مهرزادیان، امیر قطعه‌ای، عباس نباتی (که تقریبا حضور ثابتی در هر قسمت خانم مارپل داشتند)‌ ترکیبی دلپذیر از دوبله این سریال به وجود آورد. هنگامی که صحبت از دوبله خانم مارپل می‌شود باید یادی از ترجمه روان و شکیل آن نیز کرد. مترجم نام آشنای فیلم، حسین شایگان با ظرافتی موشکافانه لایه‌های فرهنگ بریتانیایی با آن آداب و القاب خاص را در ترجمه خانم مارپل انعکاس داده و سهم بسزایی در ماندگاری دوبله خانم مارپل داشته است.

اما دوبله سریال پوآرو حکایت دیگری دارد. چند‌قسمت ابتدایی این سریال به صورت نسخه سینمایی در نوروز 1373 به مدیر دوبلاژی ایرج رضایی از شبکه اول به نمایش درآمد. ایرج رضایی علاوه بر مدیریت دوبلاژ؛ به جای شخصیت هر کول پوآرو (با بازی تحسین برانگیز دیوید ساچت)‌ نیز گویندگی کرد. در پی تغییر مدیر دوبلاژ پوآرو از سوی مسوولان شبکه، عطاءالله کاملی دوبله این سریال را به دست گرفت و از همان جا بود که آن را  به یکی از یادگارهای دوبله سریال‌های تلویزیونی تبدیل کرد. انتخاب گویندگان و نحوه دیالوگ‌نویسی عطا‌ءالله کاملی برای سریال پوآرو، کاملا هوشمندانه صورت گرفته بویژه درباره دیالوگ‌های شخص پوآرو که به دلیل بلژیکی بودن شخصیت، لابه‌لای گفتارش کلمات فرانسوی نیز ادا می‌شود، کمترین لطمه را دیده و کاملا با نسخه اصلی تطابق دارد. عطاءالله کاملی که به جای سربازرس جپ (فیلیپ جکسون)‌ در این سریال نقش‌گویی کرد از گویندگان زبده‌ای برای صدای شخصیت‌های اصلی سریال استفاده نمود. گویندگانی چون جلال مقامی (به جای شخصیت کاپیتان هستینز)‌، ایران بزرگمهر (خانم لمون)‌ و اکبر منانی به جای هرکول پوآرو که منانی با تبحر خاص خودش در تیپ‌گویی، صدای این شخصیت را در نزد دوستداران دوبلاژ درخشان کرد. چگونگی شکل‌گیری این تیپ صدایی برای پوآرو از زبان اکبر منانی شنیدنی است: «با این که در فیلم‌های زیادی نقش گفته‌ام، اما به نظرم ماندگارترینش همین پوآرو شد.

وقتی دوبله سریال را به عطاءالله کاملی سپردند، از چند گوینده تست گرفته بودند که نتیجه کار برای مسوولان تلویزیون رضایت‌بخش نبود. البته نمی‌دانستم که این نقش را قبلا آقای رضایی گفته‌اند ولی از تست دادن چند نفر خبردار بودم. به هر حال به خاطر دوستی با آقای کاملی، ایشان پیشنهاد کردند که این نقش را بگویم. معتقد بود که من می‌توانم. وقتی فیلم را دیدم، متوجه شدم که بازیگرش رفتار خاصی دارد؛ از شیوه حرف زدن بگیرید تا راه رفتنش.

در این مدت چند فصل از داستان‌های آگاتا کریستی را هم خواندم و همچنین زندگینامه دیوید ساچت را. پس از 2 هفته به آقای کاملی مراجعه کردم و گفتم که تیپ خاصی را برای صدای این نقش طراحی کرده‌ام، اما نمی‌دانم که مناسب‌اش هست یا نه. قسمت اول را ضبط کردیم و نظر مدیر تامین برنامه را جویا شدیم که معتقد بود خیلی خوب است و ما نیز به یاری خداوند کار را با قدرت ادامه دادیم. پوآرو کارآگاهی خارجی در انگلستان بود که انگلیسی را با ته‌لهجه فرانسوی صحبت می‌کرد که در دوبله‌اش نیز باید این نکته رعایت می‌شد. آقای کاملی به دلیل تسلط به زبان فرانسه، واژه‌ها را به خوبی تلفظ می‌کردند و من به فارسی می‌نوشتم و این جوری شیوه تلفظ اسامی و اصطلاحات فرانسوی را آموختم، به طوری که بعدها دوستانی می‌پرسیدندکه شما زبان فرانسه می‌دانید؟».

نیروان غنی‌پور