نقدی بر فیلم آبی بیکران ساخته لوک بسون

« آبی بیکران » با نام اصلی « آبی بزرگ » ( Le grande Blue ) یکی از ساخته های پرارزش لوک بسون ، کارگردان موفق سینمای جهان است که در سال 1988و به مدت 119دقیقه توسط کمپانی فوکس قرن بیستم تهیه شد و هفته گذشته از شبکه دوم سیما به مدت 83دقیقه پخش شد.

کد خبر: ۱۸۷۱۲

انگاره های مورد علاقه لوک بسون نظیر تمرکز به آیتمهای رفتار شناختی و کنشها و واکنش های شخصیت های داستان ، در زیرساخت و حتی در سطحی ترین رویداد، در آبی بزرگ ( آبی بیکران ) بخوبی مشاهده می شود. هرچند در حال حاضر دیگر لوک بسون خود یکی از قدرترین سینماگران جهان به حساب می آید؛ لیکن فیلم مورد بحث ما که دستپخت 15سال پیش وی است ، به هر حال دچار کاستی های خاصی نیز هست که اگر بسون در حال و هوای کنونی و پس از کسب تجربه های سینمایی اش به خصوص در اواسط دهه 90می خواست این فیلم را بسازد، قطعا آن کاستی ها از او مشاهده نمی شد که در ذیل و در ادامه نوشتار بدان خواهیم پرداخت . فیلم با روایت داستان کودکی و گذران زندگی متفاوت 2پسربچه که بشدت به غواصی عشق می ورزند، آغاز می شود. پسر بزرگتر (انزو) بسیار اهل تظاهر است و زندگی اجتماعی را می پسندد؛ به نحوی که در همه احوال چندین نفر دوروبر او قرار دارند و مدام او را تشویق می کنند. کودک دیگر (ژاک) خصوصیات بسیار متفاوتی با انزو دارد. او همیشه تنهاست و انزوا را بیشتر از هر چیز بجز غواصی دوست دارد و آرامش خاصی بر رفتارش مستولی است . پس از این که ژاک پدرش را که او نیز یک غواص تجربی و فقیر است از دست می دهد و به همراه انزو شاهد مرگ و غرق شدن اوست ، فیلم شروع مجدد خود را در وضعیت کنونی آن زمان (1988) و حال و هوای خاص انزو و ژاک در بزرگسالی پی می گیرد. انزو دیگر یک غواص شناخته شده و بسیار متبحر است که از زادگاهش نیز نامش فراتر رفته و ژاک اهل فرانسه ، در کشور پرو در قسمت کوهستانی آن با یک گروه تحقیقاتی به عنوان غواص حرفه ای به فعالیت مشغول است . ژاک پس از پایان موفقیت آمیز ماموریت خود که آشنایی با دختری جوان و شاغل در شرکت بیمه به نام جوآنا (با بازی رزآنا آرکت) را نیز درپی دارد به فرانسه برمی گردد و در استخر محل تمرین خود که مجاور استخر مخصوص دلفین هاست پس از سالها با انزو روبه رو می شود که دیگر در حال حاضر عنوان غواص قهرمان جهان را یدک می کشد. انزو از ژاک می خواهد که در مسابقات قهرمانی جهان در «تئومینو»ی سیسیل شرکت کند و از اینجا به بعد است که حال و هوای درونی هر دو کاراکتر (انزو و ژاک ) بیشتر مشخص می شود. انزو درپی به دست آوردن رکوردی عالی (معادل 115متر در زیر دریا) دچار حمله می شود و جان می بازد و در آخرین لحظات به ژاک می گوید که در زیر دریا رهایش کند تا آنجا مدفن همیشگی اش باشد. ژاک نیز پس از به دست آوردن رکورد 120متری ، ضمن این که دیگر طاقتش از زندگی زمینی تمام شده به زیر آب می رود و در همان عمق آخرین و رکورد به دست آمده تبسم کنان به سمت دلفین ها می رود و با مرگ خود به انزو و دلفین ها می پیوندد. داستان آبی بیکران (آبی بزرگ) بر روی کاغذ ظاهرا آنچنان جذاب نمی نمود. لوک بسون وقتی طرح این فیلمنامه را که رابرت گارلند نوشته بود خواند، از چندین فیلمنامه نویس حرفه ای و 3مشاور در امور غواصی و شنا یاری جست و سرانجام آنچه به دست آمد، توسط 5نفر به عنوان فیلمنامه نویسان آبی بیکران (لوک بسون ، رابرت گارلند، مریلین گولدین ، ژاک مایول و مارک پریه) نگاشته شد و پس از آن گزینش و بازنمایی فیلمنامه توسط بسون ، او را وادار کرد به جای تغییر بیشتر در فیلمنامه ، تمهیدات خاصی را در هنگام فیلمبرداری و ساخت فیلم لحاظ کند تا آنجا که خودش به عنوان یکی از فیلمبرداران نیز در ساخت فیلم یاری رسانید. ساختاربندی ، شکل دهی و روایت تصویری آبی بیکران در پی این تهمیدات بازهم آنچنان به یکدست بودن فیلم کمک نکرد تا آنجایی که با تزریق انگاره ای طنز کلامی و موقعیت و رسانیدن و پرداخت نشانه شناختی های فیزیکی و مفهومی (خصوصا در صحنه های مربوط به معرفی خلق وخوی ژاک میور با بازی ژان مارک بار) به عمق رویداد و امتداد آن به تمامی زوایای زندگی دو کاراکتر اصلی (ژان رنو در نقش انزو و ژاک میور)، فیلم انگاره های بنیادین خود را هرچه بهتر در معرض دید تماشاگر گذارد. لوک بسون کارگردانی نیست که بخواهد با ارائه دیالوگ از سهم تصویر بکاهد. معروف است که او نسبت به کارکرد دیالوگ بسیار خسیس است ، اما در آبی بیکران که صحنه های اصلی به زیر آب ربط پیدا می کند و دیالوگی در کار نیست ، او کمی از خساست خود کاسته است و از دیالوگ ها برای پیوند و پرداخت و ربط همان نشانه شناختی های مورد بحث سود جسته است و پردازش این نشانه ها در قالب یک طنز پیشبرنده نیز کمک موثری برای خارج نشدن از مذمت خاص لوک بسون بوده است . دیالوگ های لوک بسون حتی در همان ابتدای گفتار، وزن عملی و پرداخت کنشی به همراه دارند. (صحنه ای را که ژاک کودک از پدرش می پرسد: «چرا باید هر روز به زیر آب بروی؛» و پدر در پاسخ اظهار می دارد: «تا تو بتوانی غذا بخوری» را بیاد بیاورید)و در گونه ای دیگر گفتارهای فیلم ، انگاره های بنیادین در زیرساخت اصلی روایت را به زیبایی و با پرداخت کامل به سطح می آورند تا آنچه تماشاگر از مفهوم فیلم تاکنون مستفاد کرده از ذهنیت به عینیت برسد. (صحنه ای را که پدر ژاک به او می گوید: «نگران من نباش ، اگر خسته بشوم پری های دریایی کمکم می کنند» را به خاطر بیاورید). طنز موجود در آبی بیکران نیز تا حدود زیادی موفق است و علت اصلی آن نیز وجود « ژان رنو » ( jean Reno ) است . او در آن سالها به مانند امروز از دوست داشتنی ترین بازیگران سینمای فرانسه و جهان به شمار می آمد، اما هنوز فیلمهای بعدی و تاثیرگذارش مانند لئون : حرفه ای (به کارگردانی لوک بسون) و سری فیلمهایش در نقش کمیسر نیمانس ساخته نشده بودند، اما به هر حال با توجه به فیزیک بدنی و حرکتی او در قاب سینما و قیافه و تیپیکال خاص او هنگامی که فیگور کمیک می گیرد. براستی طنز موجود در آبی بیکران را به همراه دیالوگ یا بدون آن زیبا می کند و طنز کلامی و طنز موقعیت در فیلم را قوت می بخشد. (صحنه های دلفین دزدی ژاک به همراه انزو و جوآنا و صحنه ای مربوط به حضور مادر انزو و ترس وی از مادرش را بیاد بیاورید). حتی هنگامی که حرکتی در کار نیست و کاراکترها به طور ثابت در قاب قرار می گیرند فیزیک حرکتی صورت خاص ژان رنو خود به تنهایی می تواند ادامه قصه را حتی بدون دیالوگ و یا با آن به خوبی پردازش نماید (صحنه ای که انزو و جوآنا در مورد کودکی ژاک میور صحبت می کنند). ژاک به عقیده پزشکان دارای مکانیسم گردش خونی شبیه دلفین هاست و بازتاب رفتارهایش بیش از هر چیز این نکته را به ذهن متبادر می کند که آیا او انسان است یا یک دلفین دو پا در خشکی ، به تنها چیزی که نمی اندیشید (با توجه به اصرار لوک بسون در انزوای این کاراکتر و هرچه بیشتر مشخص شدن این موضوع) وجود یک زن در زندگی اش بود. هم چنین در اولین نمایش حضور ژاک برای شکستن رکورد غواصی و پیروزی وی و کراس کاتینگ (تدوین موازی) ژاک و چند دلفین هنگامی که از عمق آب بیرون می جهند، بیشتر از آن که مفهومی درون گرا و بر مبنای حالات رفتاری درونی و دلفین مانند ژاک داشته باشد، به یک شوی مستند تلویزیونی نزدیک می گردد. آبی بیکران نمونه یک فیلم خوب از بازیگران و عوامل فنی اروپایی است هر چند که تهیه کننده اصلی یک کمپانی امریکایی است .