دریا با ما دوست نیست‌

البته، از نکات قابل تأمل در این زمینه توجه‌نکردن به توصیه‌های مکرر مسوولان و دست‌اندرکاران نسبت به رعایت اصول و مقررات شنا در دریا علی‌رغم آشنایی احتمالی به فنون آن است. به طوری که این مساله باعث شده است همه ساله شاهد تلفات جانی متعددی در این فصل و غرق شدن تعداد زیادی از هموطنانمان در آب‌های دریای خزر باشیم.

براستی مقصر اصلی در بروز این تلفات انسانی کیست؟ آیا غرق شدن یک فرد در آب‌های ساحلی دریای خزر، ناشی از فقدان امکانات لازم در زمینه شنا و بهره‌مندی از این نعمت خدادادی است یا این که خود انسان‌ها به دلیل عدم رعایت اصول و ضوابط لازم، با دست خود شرایط محرومیت از نعمت زندگی را برای خویش فراهم می‌سازند؟
در این میان با توجه به اینکه هرکدام از ما ممکن است روزی با یک غریق مواجه شویم بهتر است اصول احیاء در این شرایط را بدانیم .

چه زیباست آبی این دریا که دل هر جنبنده‌ای را می‌لرزاند و چه زیباتر آن که در این گرمای تابستان تن خسته خود را به آبی دریا بسپاری و آرام گیری؛ اما این آبی زیبا در پس ظاهر فریبنده‌اش به نقطه‌ای خطرناک تبدیل شده که همه ساله جان بسیاری از هموطنانمان را می‌گیرد و بسیاری از خانواده‌ها را داغدار می‌کند.

یکهزار و 220 عزیز از دست رفته، آماری است که در پایان سال 1386 سازمان پزشکی قانونی کشور از قربانیان ناشی از غرق‌شدگی در آب‌های آزاد کشور منتشر کرد که از این تعداد یکهزار و 47 نفر از قربانیان مرد و 173 نفر زن بودند. در واقع می‌توان گفت تقریبا به ازای هر یک میلیون نفر حدود 19 نفر قربانی غرق‌شدگی شدند که البته این آمار در نوع خود بالاست و با وجود تلاش‌های بسیار همه ارگان‌های دولتی از جمله جمعیت هلال احمر ایران، این آمار تفاوت چندانی با سال‌های گذشته نکرده است.

سواحل مرگ

آمارها در کشور حاکی از آن است که بیشترین قربانیان غرق‌شدگی عموما مربوط به دو استان مازندران و گیلان بودند و سواحل دریای خزر در این دو استان به مناطقی تبدیل شده که بخش اعظم قربانیان همه ساله در این نواحی دچار سانحه می‌شوند. در این بین شهرستان‌های نور، نوشهر، چالوس، بابلسر، محمودآباد و ساری پرخطرترین مناطق به شمار می‌‌روند.

هم‌اکنون سواحل شمال حدود 500 نقطه کور دارد. این در حالی است که همه ساله علی‌رغم هشدارهای جدی جمعیت هلال احمر، گردشگران گمان می‌کنند شنا کردن در این سواحل بی‌خطر است و بی‌محابا اقدام به این عمل خطرناک می‌کنند.

نکته فاجعه‌آمیزتر این است که به غیر از سواحل دریای کشورمان همه ساله بسیاری از رودخانه‌های کشور نیز پذیرای افرادی می‌شوند که به شنا علاقه‌مندند. رودخانه زاینده‌رود یکی از این مناطق تفریحی بسیار خطرناک است.
به‌رغم ممنوعیت شنا در این رودخانه پرخروش، آمارها حاکی از آن است که از سال 1380 تاکنون حدود 125 نفر در اصفهان جان خود را در این رودخانه از دست داده‌اند.در کنار زاینده‌رود، هم‌اکنون بسیاری از رودخانه‌های دیگر کشور همچون کارون و سپیدرود نیز از این قاعده مستثنا نیستند و آنها هم جان بسیاری از هموطنانمان را گرفته‌اند.

علت فاجعه را کجا جستجوکنیم؟

طرح سالم‌سازی دریا که از چندین سال پیش به طور جدی توسط دولت اجرا شد؛ توانست بسیاری از مناطق خطر را در سواحل کشور شناسایی کند و با ایمن ساختن آن مناطق، بستری مناسب را برای تفریح گردشگران پدید آورد. اما صادقانه قضاوت کنیم، چند درصد از مردم به هشدارهای ناجیان غریق جمعیت‌هلال احمر ایران توجه می‌کنند؟ وقتی نیم‌نگاهی به قربانیان می‌اندازیم، به این واقعیت تلخ می‌رسیم که تمامی قربانیان به دلیل توجه نکردن به این گونه هشدارها و از همه مهم‌تر شنا در مناطق ممنوع دچار سانحه و مرگ می‌شوند.

البته اگرچه در میان تمام بومیان سواحل ایران این واقعیت جا افتاده است که شب‌ها وقت
شنا کردن در دریا  هر چند که دریا آرام آرام باشد  نیست، اما متاسفانه برخی گردشگران با غروب آفتاب ساحل را ترک نکرده و همچنان شنا کردن را ادامه می‌دهند.

در واقع آمارها می‌گویند اکثر قربانیان همزمان با تاریک شدن هوا و غروب آفتاب جان خود را از دست داده‌اند. علت این موضوع را اول باید در تغییرات ایجاد شده در جریانات آب دریا جست که با غروب آفتاب آغاز می‌شود و جریانات گردابی در ساحل دریا شکل می‌گیرد که می‌تواند شناگر را در کمتر از چند ثانیه به داخل خود بکشد و جان وی را بگیرد. از بین رفتن قدرت دید در تاریکی هم مزید بر علت است که می‌تواند زمینه غرق شدن را ایجاد کند.
علاوه بر این، با غروب آفتاب ناجیان غریق در سواحل محافظت شده حضور ندارند و ازاین‌رو در صورت بروز هر نوع حادثه‌ای امکان کمک‌رسانی وجود نخواهد داشت.

توجه نکردن به هشدارها در سواحل حفاظت شده از دیگر معضلات مرتبط با غرق‌شدگی افراد است. تعیین محدوده حفاظت شده سواحل اساسا به 2 فاکتور اصلی مرتبط است؛ یکی عمق ساحل و دیگری شروع جریان‌های شکافنده در ساحل. زیرا بدون توجه به عمق در صورت بروز هر گونه جریان‌های مذکور احتمال کشیده شدن فرد به زیر آب وجود دارد و فرد هرچقدر که تبحر در فن شنا داشته باشد، نمی‌تواند با این گونه جریانات مقابله کند و در نهایت غرق می‌شود. ناجیان غریق جمعیت هلال احمر سواحل مجاز دریا را بر اساس این دو فاکتور تعیین می‌کنند و وظیفه گردشگران این است که با رعایت علائم هشداردهنده و احترام به قوانین صادر شده از سوی ناجیان غریق، در عمق‌ بیشتر شنا نکنند؛ اما با وجود همه این تلاش‌ها برخی افراد باز هم با سرپیچی از قوانین جان خود را به خطر می‌اندازند.

یک نکته مهم در آمارها حاکی از تلفات نشان می‌دهد که آشنا نبودن به فنون شنا اگرچه به عنوان یک عامل مهم غرق‌شدگی محسوب می‌شود، اما تلفات ناشی از غرق‌شدگی بیشتر در کسانی مشاهده شده که از نظر آشنایی به فنون شنا در سطح قابل قبولی قرار داشتند و شاید این باور غلط سبب شده که شناگر به خود مغرور شود و شرایطی را تجربه کند که آخرین تجربه او باشد.

بهترین شناگر، عاقل‌ترین آنهاست و هر شناگری در هر درجه‌ای از مهارت که باشد، باید بپذیرد دریا هرگز رحم و مروت نداشته است.

اصول احیاء در فرد حادثه دیده‌

اصول احیاء به اقداماتی گفته می‌شود که شخص را از مرگ حتمی نجات می‌دهد و اگر قدم به قدم اجرا شود، نویدبخش زندگی دوباره خواهد بود.

قدم اول:اولین قدم در برخورد با فردی که مشکوک به غرق‌شدگی است، این است که در کوتاه‌ترین زمان به کمک ابزارهایی همچون حلقه نجات، تکه الوار یا طناب، وی را از آب خارج کرده، توجه داشته باشید که احساسی شدن در این لحظات نه‌تنها سودی ندارد؛ بلکه جان شما را نیز تهدید می‌کند. از این رو اگر در شنا کردن تبحر کافی ندارید، به‌تنهایی سراغ مصدوم نروید؛ چراکه شما هم در این ورطه خواهید افتاد و غرق خواهید شد. پس با کمک چند نفر در کوتاه‌ترین زمان، مصدوم را از‌ آب خارج کنید.

قدم دوم:قدم بعدی، بررسی وضعیت هوشیاری مصدوم است. آیا قادر است صحبت کند؟ آیا به سوالات پاسخ می‌دهد؟ آیا به تحریکات دردناک پاسخ می‌دهد؟

قدم سوم:وضعیت تنفس فرد را بسرعت ارزیابی کنید. ابتدا از صورت و دهان وی گل و لای را پاک کنید و بدقت، در کمترین زمان با نگاه به قفسه سینه و گرفتن نبض مصدوم از وضعیت تنفس و گردش خون او اطلاع یابید. اگر مصدوم تنفس خودبه‌خود ندارد یا نبض وی لمس نمی‌شود، سریع به سراغ مراحل بعدی احیاء بروید.

قدم چهارم: فرد را به پشت بخوابانید. سر او را به عقب و چانه را به سمت بالا بکشید. این مرحله اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد؛ زیرا سبب باز شدن راه‌های هوایی مصدوم می‌شود. برای انجام این مرحله، یک دست را روی پیشانی قرار دهید و آن را به‌ آرامی به عقب فشار دهید. سپس با نوک انگشتان بخصوص نوک انگشت میانی زیر چانه را بگیرید و بدون این که قسمت عقب سر از زمین بلند شود، چانه را بالا بکشید.

قدم پنجم: دهان مصدوم را بررسی کنید و اگر هرگونه جسم خارجی اعم از جلبک و ماسه  در آن است، بسرعت آنها را با نوک انگشت از دهان خارج کنید. برای انجام این مرحله، ابتدا انگشت نشانه‌تان را کنار دهان فرد بگذارید و در مقابل دندان‌های فوقانی قرار دهید. سپس شست خود را در حالتی که از روی انگشت نشانه عبور می‌کند، روی دندان تحتانی مقابل قرار داده و فشار دهید تا دهان مصدوم باز شود. سپس با انگشت نشانه دست دیگر، دهان را وارسی کنید و در صورت وجود هرگونه جسم خارجی، آن را از دهان فرد خارج کنید.

قدم ششم: تا اینجای کار حداقل باید حدود 10 ثانیه طول کشیده باشد و نه بیشتر. سرعت عمل در کار احیاء حرف اول را می‌زند. در هر صورت تا اینجای کار شما با مصدومی مواجه هستید که نفس نمی‌کشد و ضربات قلب وی یا بسیار آهسته شده یا اصلا قلب کار نمی‌کند. در این مرحله بدون این‌که آرامش را از دست دهید، سراغ تنفس دهان به دهان بروید. موقعیت سر فرد را چک کنید و به همان حالت قبلی که گفته شد به سر حالت دهید. با همان دستی که روی پیشانی مصدوم گذاشته بودید، راه خروجی بینی او را ببندید و خود را آماده نفس دادن کنید. دهان مصدوم را قدری باز کرده و یک نفس عمیق بکشید و لب‌های خود را اطراف دهان وی قرار دهید و مطمئن شوید که لبهای شما کاملا دهان مصدوم را پوشانده است.

قدم هفتم: هوایی را که در ریه‌های خود محبوس کرده‌اید، با قدرت به دهان فرد بدمید و همزمان با این کار به باز‌شدن ریه‌های مصدوم هم دقت کنید و زمان دمیدن هوا باید حدود 5/11 ثانیه باشد. پس عمل دمیدن را متوقف کنید و دهان خود را کنار ببرید و بگذارید مصدوم به‌طور خود به خودی هوای دمیده‌شده را خارج کند. تقریبا
3 ثانیه به مصدوم فرصت دهید و خود را آماده کنید تا نفس بعدی را بدهید. نگران آب داخل شده به ریه‌ها نباشید. زیرا اگر نفس دادن عمیق و با قدرت باشد، باعث راندن آب به فضاهای خارج ریوی می‌شود و وضعیت تنفسی مصدوم اصلاح می‌شود. در این میان اگر خوش‌شانس باشید، مصدوم برگشته و استفراغ می‌کند. در این لحظه سریع مصدوم  را به پهلو برگردانده تا مواد وارد ریه‌ها نشود و با چند ضربه به پشت مصدوم، به خارج‌شدن آب از شکم و بعضا ریه‌ها کمک کنید.

هر3 تا 5 ثانیه یک نفس عمیق بدهید و بعد از 3 نفس عمیق نبض مصدوم را از روی نبض ناحیه گردن یا نبض کاروتید چک کنید، برای احساس نبض 5 تا 10 ثانیه وقت صرف کنید تا از ایست قلبی مطمئن شوید. اگر قلب به طور طبیعی کار کند و شما شروع به ماساژ دادن قلب کنید، خودتان سبب ایست قلبی خواهید شد.

اگر نبض وجود دارد فقط تنفس مصنوعی را بسیار منظم و عمیق ادامه دهید و هر3 تا4 ثانیه یک نفس عمیق به مصدوم بدهید. سعی کنید هر 30 ثانیه خودتان یا ترجیحا شخص دیگری نبض مصدوم را چک کند تا در صورت بروز ایست قلبی بسرعت متوجه شده و ماساژ قلبی را آغاز کنید. اگر ضربات قلب در هر لحظه‌ای از بین رفت، بسرعت خودتان یا فرد دیگری (ترجیحا) آماده ماساژ قلبی شود.

قدم هشتم: برای ماساژ قلبی ابتدا باید جناغ سینه را شناسایی کنید و ناحیه تحتانی جناغ را نشان کنید. حالا کف دست راست را روی جناغ و کف دست چپ را روی دست راست قرار دهید.

به صورت نیم‌خیز و عمود روی فرد خم شوید به‌طوری که شانه‌های شما به طور مستقیم در امتداد دستتان قرار بگیرد، سعی کنید دستتان از مفصل آرنج خم نشود.میزان نیروی وارد شده بسیار اهمیت دارد. سعی کنید نیرو آنقدر باشد که قفسه سینه حدود 54سانتی‌متر پایین بیاید. با انجام هر ماساژ، موقعیت دست‌ها را تغییر ندهید و خود را برای ماساژ بعدی آماده کنید. احیای درست زمانی اطلاق می‌شود که در دقیقه ،100ماساژ انجام شود. سعی شود سرعت ماساژ با سرعت تنفس مصنوعی هماهنگ باشد بدین صورت که فرد ماساژدهنده پس از 3 ماساژ با سرعت گفتن کلمه (یک و)‌ (دو و)‌ (سه و)‌ یک نفس به مصدوم بدهد.

فراموش نکنید احیایی موفق است که یک نفر نفس بدهد و یک نفر ماساژ قبلی ر انجام دهد. هریک دقیقه یک بار شخص سومی یا در حالت نبودن نفر سوم، کسی که ماساژ را انجام می‌دهد، نبض گردن را چک کند که شاید خود مصدوم ضربات قلب داشته باشد. در این صورت ماساژ را با لمس دائمی نبض قطع کنید، اما نفس را ادامه دهید. هرگز نبض کاروتید را خیلی فشار ندهید، چرا که خونسازی مغز مختل می‌شود.

قدم آخر: واقعیت این است که سخت است بگوییم احیاء باید چقدر طول بکشد یا به بیان دیگر کی باید از برگشت مصدوم ناامید شد و احیا را متوقف کرد. بسیار اتفاق افتاده که مصدوم پس از یک ساعت احیای بسیار موفق برگشته اما متاسفانه به دلیل این که مغز در مقابل ایست قلبی بسیار حساس است و در عرض چند ثانیه آسیب می‌بیند، اگر احیا بیش از 2010 دقیقه طول بکشد، قطعا مغز آسیب خواهد دید. اگر به دنبال احیا، نبض مصدوم برقرار شد و تنفس خودبه خودی شروع شد، در وضعیت به پهلو قرارش دهید و بسرعت او را علی‌رغم حال عمومی مناسب به‌اولین مرکز درمانی انتقال دهید.

دریا باز هم قربانی خواهد گرفت‌

با وجود تمام تلاش‌هایی که همه ساله در کشور صورت می‌گیرد، امسال هم شاهد قربانیان دیگری خواهیم بود که فریب دریا را می‌خورند و در آن غرق می‌شوند. بنابراین بهتر است هر یک از ما قبل از مواجهه با اینگونه خطرات با مراجعه به کلا‌س های آموزش کمک های اولیه خود را برای این شرایط آماده کنیم.

هدف از این نوشته ترساندن نبود، بلکه تلنگری بود به همه آن کسانی که دریا را دوست خود می‌دانند و درعین‌حال بدون کوچک‌ترین تفکر و ترسی در آن شنا می‌کنند.

دکتر کیوان رضوانی‌