اشتباهی ساده فاجعه‌ای دردناک‌

در انتها نیز اطلاعات ارزشمند چندانی در مورد ماهیت حقیقی و گستردگی این مساله انتقال نمی‌دهد. آنچه مسلم است خطاهای پزشکی وجود دارند و باید برای آنها فکری شود.

خطاهای پزشکی، یکی از علل مرگ‌ومیر و آسیب به بیماران است. خطاهای پزشکی موضوعی جهانی، هزینه‌بر و دارای عواقب شدید برای بیمار و جامعه، قابل پیشگیری بوده و نیازمند توجه جدی است. طبق آمار سال 1999، در 55 ایالت امریکا تعداد 97 هزار فوت ناشی از قصور پزشکی و بیمارستانی ثبت شد که این رقم در سال 2003 به 195 هزار مورد رسید.

هزینه تحمیلی ناشی از اشتباهات پزشکی بر جامعه امریکا بین 6/37 تا 50 میلیارد دلار در سال است که از این مبلغ 17 تا 29 میلیارد دلار آن ناشی از اشتباهات قابل پیشگیری است. خوشبختانه به موازات پیشرفت در زمینه‌های مختلف علوم پزشکی در کشور، توجه به این مقوله رو به افزایش است.

مطالعات انجام شده بر کارکنان اتاق عمل که تا دیروقت کار می‌کنند نشان می‌دهد خواب‌آلودگی علت 20‌درصد افزایش خطاهای پزشکی است.

بر اساس این تحقیق، زمان کار این گروه از کادر پزشکی به علت فعالیت در شیفت‌های متعدد، تا 14 درصد افزایش یافته است. براساس این مطالعات، حدود 60 درصد از متخصصان بیهوشی، علت خطاهای خود را خستگی و خواب‌آلودگی گزارش کرده‌اند؛ همچنین عوارض جراحی در بیمارانی که به وسیله دکترهایی که بعد از یک شب کشیک کار می‌کنند؛ جراحی می‌شوند، تا 45 درصد افزایش می‌یابد.

آمار ایران

سال 85 حدود 5 هزار شکایت به سازمان نظام پزشکی و حدود 7 هزار شکایت به سازمان پزشکی قانونی ارائه شد. در این میان تنها 20 مورد تخلف جدی از سوی پزشکان شناسایی شد.

20 مورد این خطاها‌ در پی اشتباه پزشک در انجام اقدامات تکنیکی و عدم انجام مراحل ضروری بوده که به جان بیمار آسیب وارد کرده یا موجب معلولیت وی شده است.

بنابر آماری که از سوی دکتر نیک‌نژاد، معاون انتظامی سازمان نظام پزشکی ارائه شده، اولویت اول این شکایات مربوط به پزشکان ارتوپدی است. پزشکان مغز و اعصاب، زنان و زایمان و پزشکان عمومی در رتبه‌های بعدی شکایات قرار دارند. بر خلاف تصور عمومی جامعه، جراحان ترمیمی در رتبه‌های بعدی از نظر شکایات پزشکی قرار دارند. پس از این گروه، متخصصان گوش، حلق و بینی و چشم قرار می‌گیرند و در نهایت کمترین آمار شکایات، به متخصصان پوست، روانپزشکی و کودکان مربوط است.

بالا بودن میزان شکایت از پزشکان ارتوپدی ناشی از مصدومیت‌های جبران‌ناپذیر بعضی از بیماران است. وجود تعداد شکایات زیاد از پزشکان عمومی نیز به علت تعداد بالای این پزشکان است. دومین دلیل شکایت از پزشکان عمومی به دلیل لیزر درمانی‌ها و استفاده از دستگاه‌ لیزر بدون گذراندن دوره یا تخصص آن است. حجامت، در رده بعدی علل شکایت از پزشکان عمومی قرار دارد.

شکایات از متخصصان زنان و زایمان معمولا به 3‌دلیل صورت می‌گیرد. یکی به علت اقدامات دیر مادر برای به دنیا آوردن بچه که هم بچه و هم مادر را دچار ضایعه می‌کند. دو، به خاطر این است که چون کار ابتدا به ماماها واگذار می‌شود، بعضی اوقات وقتی آنها به بن‌بست می‌رسند پزشک متخصص را خبر می‌کنند و این موجب بروز مشکل می‌شود. دلیل دیگر، اقدام نادرست متخصص بیهوشی است که در عمل سزارین صورت می‌گیرد.

دارو در صدر

بر اساس آمار موجود خطاهای دارویی شایع‌ترین نوع خطاهای پزشکی در کشور محسوب می‌شوند.

خطاهای دارویی هنگام نسخه پیچیدن یا تجویز دارو به وسیله پزشک در بسیاری از مواقع، مشکلات جدی و خطرناکی برای بیماران ایجاد می‌کنند. براساس یافته‌های تحقیقاتی، بیشترین خطاهای دارویی در بیمارستان توسط پرستاران هنگام تجویز دارو به بیماران صورت می‌گیرند.

در دسترس قرار دادن منابع به روز، نظیر کتاب‌های معتبر داروشناسی، آموزش کافی پرستاران، توجه دقیق مصرف‌کنندگان به تاریخ انقضای داروها، اجتناب از عدم استفاده از علائم اختصاری و توجه به اثرات داروهای مشابه، هجی کردن دقیق نام داروها از عوامل کاهش این نوع خطاهاست.

متاسفانه در ایران، آمار مدونی در دست نیست؛ اما به نظر می‌رسد اشتباهات نسخه پیچی در داروخانه‌ها نیز کم نیست.

بررسی‌های صورت گرفته نشان داده که بیشتر اشتباهات در مورد ارائه دارو در داروخانه‌ها به علت بدخطی پزشک معالج بوده، به گونه‌ای که یا نام دارو ناخوانا بوده یا قابل تشخیص نبوده است. برخی داروها از نظر املایی شباهت بسیاری به یکدیگر دارند، به گونه‌ای که ممکن است 2 داروی مختلف فقط در یک حرف متفاوت باشند، بنابراین در صورت بدخطی پزشکان، اشتباه می‌شود؛ اما جدا از بدخطی نسخه‌های پزشکی و خوانا نبودن آنها، شلوغی داروخانه‌ها، عدم دقت مردم برای درک اهمیت این داروها و شناخت خطرات آنها و شاید توضیح ناکافی پزشک و داروساز برای مصرف دارو، از عللی است که می‌تواند منجر به اشتباه در تحویل دارو شود.

در صورتی که داروهای تجویزی در داروخانه‌ها ناخوانا یا قابل تشخیص نباشند، پزشک داروساز نباید آن را به بیمار ارائه کند، بلکه باید با پزشک معالج تماس بگیرد و از صحت نوع دارو مطمئن شود، اما در برخی موارد داروسازان در این زمینه کوتاهی می‌کنند.

توجه به دستورات برچسب دارو، بررسی حساسیت دارو، آموزش نوع مصرف به بیمار، تهیه امکانات و تجهیزات مناسب برای آماده‌سازی داروها از قبیل نور کافی، انتقال داروها به وسیله مسوول فنی ماهر، تجویز دارو و نظارت صحیح بر شیوه توزیع داروها از عوامل کاهش خطاهای دارویی است.

استاد همیشه غایب‌

هیچ کدام از پزشکان حاضر نیستند اگر فردی از عزیزانشان بیمار شد و به کار تخصصی نیاز داشت، این کار به وسیله فردی کم‌تجربه و بدون حضور و نظارت استاد انجام گیرد؛ اما عجیب این است که چنین کاری را برای دیگران می‌پسندند. یکی از عوامل اصلی وقوع و رواج خطاهای پزشکی در بیمارستان‌های کشور ما، تمام وقت نبودن حضور استادان در بیمارستان‌های آموزشی است. بسیاری از اعضای هیات علمی ‌بخش‌های بالینی دانشگاه‌ها از حقوق و مزایای تمام وقتی استفاده می‌کنند، اما در بیشتر اوقات شبانه‌روز، رزیدنت یا حتی انترن در ارائه‌ خدمات درمانی تنهاست.

در بیشتر نقاط دنیا، بیمارستان آموزشی در ازای تحمیل زحمات آموزشی بودن به بیماران، سطحی بالا خدمات ارائه می‌کنند. اما در ایران استادان نه تنها مزد خدمات خود و دستیارانشان را از بیمار می‌طلبند، بلکه بار سنگینی از خطای پزشکی را نیز بر بیماران تحمیل می‌کنند.

اگرچه در چند سال گذشته کمی به این مساله توجه شده است و برای مثال از تاسیس مطب شخصی به‌وسیله کسانی که بتازگی به عنوان عضو هیات علمی‌ وارد دانشگاه می‌شوند جلوگیری می‌شود، اما این تلاش‌ها به هیچ وجه کافی نیستند، زیرا حضور نداشتن استادان در بیمارستان‌های آموزشی تقریبا به شکل یک فرهنگ درآمده است، فرهنگی که به تازه‌کارهای این رشته نیز منتقل می‌شود. البته این استادان بزرگوار طاقت شنیدن نازک‌تر از گل را نیز ندارند و با توقعی که از سطح درآمد خود دارند، حضور چند دقیقه‌ای در بیمارستان را نیز از سر لطف می‌پندارند. انگار نه انگار که در بیشتر کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه در تمامی ساعات، استادان بالینی در کنار دانشجویان پزشکی حضور فعال دارند. بدا به حال بیماران!

قابل پیشگیری‌

بر اساس مطالعات، 70 درصد خطاهای پزشکی قابل پیشگیری، 6 درصد احتمالا قابل پیشگیری و 24‌درصد غیرقابل پیشگیری هستند.

خطاهای پزشکی ممکن است هنگام تجویز داروها، انجام جراحی، تشخیص، به‌کارگیری وسایل و نیز گزارش نتایج آزمایش‌ها رخ دهد. بسیاری از خطاها به دلیل پیچیده بودن سیستم‌های مراقبت‌های بهداشتی امروزی است. در واقع علت اصلی خطاهای پزشکی نبود آموزش و یادگیری نیست، بلکه دلیل اصلی را باید در تناقض در سیستم‌های سازمان‌ها که به بروز خطا منجر می‌شود، جستجو کرد. شاید بهترین روش پیشگیری از خطاهای پزشکی، فعالیت هماهنگ تیم پزشکی در یک سیستم درمانی از جمله پزشک، داروساز، پرستار و ماما باشد.

کاهش خطاهای پزشکی‌

در حال حاضر، بیماران بیش از گذشته با حقوق خود آشنا هستند. بنابراین دیگر نمی‌توان انتظار داشت که اشتباه‌های پزشکان نادیده گرفته شود و مورد پیگیری قرار نگیرد.

روشن شدن افکار عمومی درباره حق و حقوق خود چه در زمان درمان و چه زمانی که خطا یا تخلفی از سوی پزشکان صورت می‌گیرد، موجب شده است همه روزه پرونده‌های پزشکی زیادی از سوی مراجع ذی‌صلاح قضایی بررسی شوند.

معمولا اگر پزشکی در حرفه خود مرتکب تخلف یا خطا شود، عواقب خطای او فقط به یک فرد یا خانواده محدود نمی‌شود، بلکه دامنگیر کل جامعه خواهد بود؛ چرا که از طرفی اعتماد همه مردم نسبت به جامعه پزشکی مخدوش می‌شود و از سوی دیگر، هزینه‌های هنگفتی نیز بر دوش دولت و نظام سلامت می‌گذارد.

تمام این موارد ضرورت آگاهی درباره تعداد، علل و عواقب خطاها در پزشکی، ارتقای دانش نسبت به این مشکل و ارائه راه‌حل‌های علمی و کاربردی در پیشگیری از آن را بیش از پیش نمایان می‌کند.

تدوین و ابلاغ دستورالعمل‌های استاندارد پیشگیری از خطاهای پزشکی مطابق با موازین بین‌المللی و ملی برای بهره‌برداری در امور درمان، دارو و غذا از سوی وزارت بهداشت و انجمن علمی، بازنگری محتوای آموزشی دروس پزشکی قانونی، اخلاق پزشکی و منظور کردن این محتوا برای دیگر گروه‌های پزشکی و ایجاد واحد درسی پیشگیری از خطاهای پزشکی، تقویت و پشتیبانی کمیته پیگیری خطاهای پزشکی و استفاده از فناوری نوین در نسخه‌نویسی و نسخه‌پیچی به منظور کاهش خطاهای دارویی از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به کاهش میزان خطاهای پزشکی کمک کند.

علی اخوان بهبهانی‌