کاربرد‌ عملی‌ علم‌ در‌ زندگی‌

ارگونومی یا همان مهندسی فاکتورهای انسانی، دانشی است کاربردی، مرکب از علوم پایه مختلف که سعی دارد با طراحی ابزارها، دستگاه‌ها، ماشین‌آلات و محیط کار تناسب مناسبی بین انسان از نظر شرایط (فیزیکی  روحی) و حتی توانایی‌های او و فضای محیط کار و ماشین آلات و... ایجاد کند.‌

در اصل این علم در نظر دارد به جای هماهنگ سازی انسان با محیط، محیط را با انسان هماهنگ سازد. علم ارگونومی با هدف حداکثر کردن بهره‌وری با توجه به سلامت، ایمنی و رفاه انسان در محیط شکل گرفته است.
ارگونومی با مطالعه قابلیت‌ها و شرایط انسان، استرس‌های محیط کار، آشنایی کامل به نیروهای استاتیک و دینامیک بدن انسان، احتیاط، خستگی، آموزش و طراحی ابزارها به حمایت انسان در حین کار آمده است. با رعایت اصول ارگونومی فشار کار و خستگی‌های بی مورد کاهش می‌یابد، در نتیجه کارایی نیز افزایش پیدا می‌کند و در نهایت می‌توان گفت با اجرای این اصول، هم منافع کارگران و هم منافع کارفرمایان تأمین می‌شود.علم ارگونومی یا همان مهندسی فاکتورهای انسانی به زوایای مختلف سلامت و بهداشت انسان می‌پردازد و کارایی انسان را مورد بررسی قرار می‌دهد. اکنون این باور عمومیت یافته است که شرکت‌هایی که بهره‌وری و کنترل کیفیت را مد نظر دارند، دخالت دادن ارگونومی را در برنامه‌هایشان به عنوان یک شم تجاری به‌کار می‌گیرند؛ درواقع شرکت‌های موفق برنامه ارگونومی را با ایمنی، کنترل کیفیت و برنامه‌های تولیدی به منظور دستیابی به حداکثر سود تلفیق کرده‌اند.‌

امروزه کمتر فعالیتی یافت می‌شود که عاری از هر گونه عامل تهدید کننده سلامت باشد و بخش عمده‌ای از این صدمات ناشی از کار مربوط به نادیده گرفتن اصول ارگونومی است. یکی از شایع‌ترین این صدمات، صدمات استخوانی   عضلانی در محیط کار هستند که سبب ناتوان کردن فرد در انجام کارهای روزمره می‌شود و باعث افت کارایی، تقلیل کیفیت محصول و افزایش غیبت‌های ناشی از این صدمات جسمی می‌شود و در بعضی مواقع سبب از کارافتادگی فرد و غرامت‌های دستمزد می‌شود که این خود ضربه‌ای بر اقتصاد کشور وارد می‌کند.‌

قبول واژه ارگونومی در تاریخ 16 فوریه 1950 مورد تأیید قرار گرفت. حرفه عوامل انسانی(ارگونومی) در دوران پس از جنگ زاده شد. انقلاب رایانه سبب‌ ‌شد عوامل انسانی مورد توجه عامه قرار گیرد. به نظر می‌رسد بحث درباره تجهیزات‌  رایانه‌ای طراحی شده بر اساس اصول ارگونومی، نرم‌افزار‌های کاربرپسند و نقش عوامل‌ ‌انسانی در دفاتر عملاً بخشی از مقاله‌های موجود در هر رایانه و روزنامه و‌ ‌مجله‌ای را تشکیل می‌دهد. وسایل جدید کنترل، ارائه اطلاعات از طریق نمایشگر‌ ‌رایانه و تأثیر فناوری نوین بر انسان، عرصه‌هایی هستند که حرفه عوامل انسانی‌ ‌در آنها نقش دارد.‌

علم مهندسی فاکتورهای انسانی‌

واژه ارگونومی از دو کلمه یونانی «ارگون» به معنی کار و  «نوموس» به معنی قوانین و اصول تشکیل شده است و در لغت به معنای مطالعه قانون کار یا ارتباط بین کارگر و محیط کار تعریف شده است. علم ارگونومی یا همان مهندسی فاکتورهای انسانی مجموعه‌ای از علوم پایه مختلف از جمله فیزیولوژی روان‌شناسی، فیزیک و مکانیک، طراحی، جامعه‌شناختی و بسیاری موارد دیگر است. این علوم پایه در کنار یکدیگر به طراحی یک سازمان بهتردر جهت بهره وری بیشتر کمک می‌کنند.

به طورکلی به چند شکل می‌توان این علم را تعریف کرد:

ارگونومی علم مطالعه انسان‌ها در حین انجام کار برای درک ارتباط پیچیده میان افراد و جنبه‌های فیزیکی و روان‌شناختی محیط کار، نیازهای شغلی و روش‌های کار است.‌انجمن بین‌المللی ارگونومی، نیز آن را چنین تعریف می‌کند:‌

ارگونومی علمی است که دانش حاصل از علوم انسانی را با مشاغل، سیستم‌ها، محصولات و محیط زیست با توجه به توانایی‌های جسمانی و روانی و محدودیت‌های انسانی مرتبط می‌سازد.‌

ارگونومی علمی برای هماهنگ‌سازی کار و ابزارآلات با انسان برای بهره‌وری بیشتر سازمان و آسان شدن کار برای خود انسان و حمایت از وی در برابر خطرات و آسیب‌های احتمالی در محیط کار و در نهایت جلوگیری از به وجود آمدن هزینه‌های اضافی و در کمک به اقتصاد کشور شکل گرفته است.با این تعاریف می‌توان این گونه نتیجه گرفت که وجود یک محیط کار که از اصول ارگونومی حداکثر استفاده را می‌کند برای فرد ایجاد آرامش می‌کند.‌

زمینه‌های علم ارگونومی ‌

فیزیولوژی محیطی: در فیزیولوژی محیطی، اثرات شرایط و عوامل محیطی از قبیل صدا، گرما، سرما، رطوبت، نور و... از ابعاد مختلف فردی  اجتماعی و جسمانی  روانی بر فیزیولوژی بدن انسان و عملکرد وی مورد مطالعه قرار می‌گیرد. هرگاه هر یک از این عوامل ذکر شده از حد تحمل فیزیولوژیک انسان فراتر رود، به عنوان عامل محیطی زیان‌بار که تنش‌زاست مطرح می‌شود که باعث بروز آسیب‌ها و اختلالاتی در افراد می‌شود. وجود شرایط نامطلوب وضعیت، روی فرد، آثار متفاوتی ایجاد می‌کند.حرارت و رطوبت بیش از حد می‌تواند منجر به کاهش توان کاری فرد شود.‌

سروصدای بیش از حد می‌تواند باعث کاهش قابلیت شناسایی عیوب و انجام نامطلوب وظایف شود و در بعضی موارد منجر به از بین رفتن تمرکز حواس افراد و در نتیجه بی‌دقتی فرد در انجام کار می‌شود، علاوه بر این‌ از نظر پزشکی نیز می‌تواند باعث افت شنوایی ‌شود.‌محدوده تشدید برای بدن انسان در مواجهه با ارتعاش، فرکانس 4 تا 8 هرتز است. مواجهه بلندمدت ارتعاش در چنین فرکانس‌هایی می‌تواند باعث به‌ وجود آمدن اثرات منفی مختلفی روی سلامت انسان شود.‌

‌فیزیولوژی کار‌: فیزیولوژی کار شاخه‌ای از فیزیولوژی انسان است و اعمال عملکرد بافت‌ها و اندام‌ها را در هنگام کار مورد بررسی قرار می‌دهد.‌

وظیفه فیزیولوژی کار در اینجا این است که میزان سختی کار را اندازه گیرد و آن را با توانایی‌ها و قدرت فرد متناسب سازد. این مسأله باعث می‌شود استرس‌ها و تنش‌های مختلف که فرد را تهدید می‌کند کاهش یابند. در این محیط (فیزیولوژی‌کار) توان هوازی مورد نیاز مشاغل مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرد ، مثلا دریافته‌اند انجام فعالیت‌های خیلی سنگین به بیشتر از 5/2 لیتر اکسیژن در هر دقیقه نیاز خواهد داشت، در این مرحله از مطالعات ضربان قلب، فشار خون و اسیدلاکتیک نیز مورد بررسی و اندازه‌گیری قرار می‌گیرد.‌

آنتروپومتری یا تن سنجی: آنتروپومتری از دو کلمه یونانی آنتروپوس به معنی انسان و مترین به معنای اندازه‌گیری و سنجش گرفته شده است.‌

آنتروپومتری علم سنجش ابعاد بدن انسان است.این علم در طراحی ایستگاه‌های کار و فراهم آوردن اطلاعات اولیه کمک می‌کند. آنتروپومتری به دو صورت استاتیک یا ساختاری و دینامیک یا کاربردی مورد بررسی قرار می‌گیرد. ‌در آنتروپومتری استاتیک، اندازه اندام‌های مختلف بدن در شرایط ثابت و بدون حرکت مورد بررسی قرار می‌گیرد و در آنتروپومتری دینامیک، دامنه حرکت اندام‌ها و چگونگی حرکات نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.‌

جنبه‌های اقتصادی ارگونومی ‌

از دیدگاه اقتصاد، علم ارگونومی در صورت پیاده شدن در تمام سازمان‌ها باعث ایجاد بهره‌وری، افزایش تولید، کارایی بیشتر و جلوگیری از غیبت‌ها و خستگی در کار و در نتیجه سبب افزایش درآمد ملی کشورها می‌شود.
کارمندی را در نظر بگیرید که روزانه 8 ساعت  بنا به حرفه خود پشت میز می‌نشیند و با رایانه کار می‌کند. پس از گذشت 2 ساعت مهره‌های گردن بخصوص دومین مهره گردن بسیار دردناک شده به‌طوری که فرد بسختی و با درد بسیار می‌تواند گردن خود را به عقب بکشد. این درد باعث می‌شود فرد تا مدتی دست از کار بردارد و هر بار که به ادامه کار خود می‌پردازد، دقتش در کار کمتر می‌شود و برای او ایجاد خستگی می‌کند؛ ولی اگر میز رایانه و صندلی فرد از اصول این علم پیروی کنند، می‌توان گفت از خستگی فرد کاسته می‌شود و کارایی وی بالا می‌رود. حتی اگر فرد پس از مدتی کار کردن از پشت میز بلند شود و کمی حرکات ورزشی انجام دهد، کار کردن آسان‌تر خواهد بود و از خستگی وی می‌کاهد.‌

اگر همین مساله را برای مدیر کارخانه یا سازمانی که وجود وی در سر کار ضروری است در نظر بگیریم، این وضعیت بحرانی‌تر می‌شود. فرض کنیم این فرد بعد از گذشت مدتی کار بدون استفاده از ساز و کارهای این علم در محل کار خود دچار صدمه و مجبور به استراحت در خانه شود. شاید نتوان گفت که کارخانه در این زمان فلج می‌شود، اما مثل قبل کارایی نخواهد داشت. اما اگر این مدیر، در کارخانه‌ای بر اساس اصول علم ارگونومی کار می‌کرد، قادر بود با کارایی و بازده بیشتر کار خود را بدون احساس خستگی انجام دهد.علم ارگونومی ثابت کرده که می‌توان کار را با فشار کمتری انجام داد، از فشارهای بی‌مورد کاست و کارایی را بالاتر برد.

بهینه‌سازی محیط کار، خود در سرعت بخشیدن و صرفه‌جویی در مصرف انرژی بی مورد کمک می‌کند که همه این ها در داشتن اقتصادی بهتر به کشورها کمک می‌کند.‌

استفاده بهینه از اصول ارگونومی در کاهش هزینه‌ها در حین کار کمک بسیاری می‌کند، از جمله هزینه‌های ناشی از غرامت یا از کار افتادگی را کاهش می‌دهد. وجود این هزینه‌های تحمیلی بر کشور علاوه بر کاهش کارایی، باعث افزایش بیکاری می‌شود.‌

جنبه‌های بهداشتی ارگونومی ‌

در محیط‌های کار به علت وجود عوامل‌ مخاطره‌آمیز گوناگون، امکان بروز بیماری‌های شغلی مساله‌ای شایع است. در میان عوارضی که سلامت افراد شاغل را بیشتر تهدید می‌کند، عوارض اسکلتی - عضلانی محسوس‌تر است.

از دیدگاه ارگونومی، جابه‌جایی بار به صورت دستی از طریق6 فعالیت صنعتی انجام می‌شود:

بلند کردن، پایین آوردن، هل دادن، کشیدن، حمل کردن، نگه داشتن و جابه‌جایی بار به صورت دستی به صورت کوتاه‌مدت و همین‌طور بلندمدت امکان صدمه زدن به انسان را به‌همراه دارد. در کل دو حالت متمایز برای بلند کردن بار به صورت دستی ممکن است:

حالت اسکات: حالتی که طی آن ستون فقرات کاملاً به صورت کشیده و مستقیم نگه داشته می‌شود، زانوها خم شده و بار با دست‌ها به صورت محکم گرفته شده و با نیروی عضلات پا بار به طرف بالا هدایت می‌شود. در این حالت نیروی وارد بر ستون فقرات در حد قابل ملاحظه‌ای کنترل می‌شود.

حالت استوپ: حالتی که طی آن ستون فقرات خم شده و پاها مستقیم هستند. در واقع بلند کردن بار به این روش باعث می‌شود که نیروهای زیادی بر دیسک‌های بین مهره‌ای اعمال شوند. این حالت در مقایسه با حالت اول غیر ایمن است.‌

علم در راستای بهره‌وری‌

با نگاهی گذرا به علم ارگونومی می‌توان دریافت که این علم تمام تلاش خود را در حمایت از انسان و برای پیشگیری از هر گونه صدمه به افراد مختلف در حین انجام کار می‌کند.

با شناساندن هر چه بیشتر این علم به مدیران سازمان‌ها، کارمندان و کارکنان، و بهره‌وری هر چه بیشتر از آن در محیط کار، می‌توان کار را بیش از پیش  هم از نظر بهداشتی و هم از نظر اقتصادی  کاراتر کرد. مسوولان بهتر است در استخدام افراد برای حرفه‌های مختلف ویژگی‌های جسمی و روحی آنها را به طور کامل در نظر داشته باشند و همچنین باید پیش از استخدام و حتی در طول مدت کار افراد، یک سری معاینات را انجام دهند. این گونه معاینات باید جنبه اجباری داشته باشد تا بتوان از آسیب‌ها در حین کار یا حتی از بیشتر شدن گستره این آسیب‌ها و بحرانی شدن آنها جلوگیری کرد. مدیران و سرپرستان بهتر است هرچند وقت یک بار به تجزیه و تحلیل حوادث شغلی، علل آنها و زیان‌های وارده به سازمان بپردازند و تمام سعی خود را برای از بین بردن و حداقل کردن چنین حوادثی به کار گیرند. برای آشنایی تمام کارکنان سازمان بهتر است در زمان‌های مختلف شعارهای ارگونومی را در بورد سازمان نصب کرده تا افراد با خواندن یا دیدن آنها متوجه عملکرد خود شده و این شعارها را در زندگی خود پیاده کنند. ‌وجود کارشناسان بهداشت در هر سازمان باعث نزدیک شدن افراد سازمان با آنها شده و این نشانه مهم جلوه دادن سلامت کارکنان بران مدیران و مسوولان است که این مساله خود علاوه بر مسائل بهداشت جسمی، باعث می‌شود تا کارکنان از نظر روحی نیز قوی‌تر شده و به سلامتی خود توجه بیشتری داشته باشند.

سید مسعود سیدی‌