مشارکت همگانی برای سلامت

مشارکت مردم در خدمات بهداشتی درمانی یکی از شاخص های ارتقای سلامت در جامعه محسوب می شود. این شاخص و برابری استفاده از خدمات و استفاده از فناوری مناسب از مصوبات کنفرانس آلماتی در سال (1978 شهریور)1358بین 134کشور جهان است.

این کنفرانس با هدف ارتقای سلامت و بحث و بررسی ارائه خدمات بهداشتی درمانی در کشورهای جهان سوم تشکیل شد تا مردم نیازمند و محروم که عمدتا در مناطق روستایی زندگی می کردند از خدمات بهداشت درمانی بهره مندشوند.

همچنین با توجه به این که سلامت حق و وظیفه مردم است ، کشورها متعهد شدند، برای مشارکت مردم در ارائه خدمات ، برنامه هایی را در کشورهای جهان بخصوص کشورهای در حال توسعه اجراکنند.بر اساس مطالعات صورت گرفته در ایران تنها 18 درصد مردم از دانش سلامت کافی برخوردارند که منبع 50تا 70درصد آن ، رسانه ها هستند.

بر اساس این ارزیابی ، حدود 50تا 60درصد مردم از دانش سلامت متوسط برخوردارند. متاسفانه فقر فرهنگی و گاهی اقتصادی باعث شده مردم نسبت به رعایت بهداشت عمومی در زندگی روزانه خود بی اعتنا باشند. این موضوع نشان می دهد جای آموزش سلامت در کشور ما چقدر خالی است.

از طرفی نمی توان انتظار داشت وزارت بهداشت با نیروی انسانی اندک خود بتواند چنین کار عظیمی را به تنهایی به پیش ببرد. در اینجاست که نقش داوطلبان مردمی یا همان رابطان بهداشت مشخص می شود.

آغاز ماجرا

سال 1369 وزارت بهداشت با انگیزه حل مشکلات بهداشتی حاشیه نشینان شهری وروستایی ، اقدام به طراحی و اجرای برنامه داوطلبان سلامت با عنوان رابطان بهداشت درجنوب تهران و حاشیه شهرهای بزرگ کشور (تبریز، شیراز و اصفهان) کرد. در واقع این برنامه در مناطقی شکل گرفت که شبکه بهداشت و درمان به دلیل گسترش بی رویه جمعیت شهری کمترین پوشش مراقبت های بهداشتی را برای گروه های آسیب پذیر جامعه شهری داشت و این برنامه با توجه به موفقیت چشمگیری که همراه داشت از سال 1372در تمام نقاط شهری کشور به اجرا درآمد و درحال حاضر بیش از 100هزار رابط بهداشت در شهر و روستاهای سراسر کشور با نظام سلامت همکاری می کنند.

داوطلبان سلامت کیستند

داوطلبان سلامت افرادی هستند که همچون حلقه محکمی ارتباط مسوولان بهداشتی را با سطوح محیطی جامعه برقرار می کنند و با شرکت در کلاس های هفتگی یا ماهانه در مراکز بهداشتی درمانی آموخته های خود را به 50خانوار همسایه و افراد تحت پوشش خود منتقل می کنند و برای حفظ سلامت خود و خانوارهای تحت پوشش تلاش می کنند.

داوطلبان سلامت به منظور ترویج رفتارهای سالم در جامعه ، مهارت های بهداشتی درمانی را فرا می گیرند و در دوره های آموزشی مستمر بهداشتی درمانی شرکت کرده تا خانواده ها را به استفاده از تسهیلات مراکز تشویق کنند. همچنین پیگیری مراقبت های بهداشتی خانوارها مانند پیگیری مراجعه کودکان زیر یک سال برای کنترل سلامت آنها و سرشماری مرگ و میر، تولد و مهاجرت ، از وظایف آنها به شمار می رود.

برنامه داوطلبان سلامت به تغییر نگرش و عملکرد مردم نسبت به توانایی بالقوه خود برای تغییر و بهبود شرایط زندگی کمک کرده و اعتماد به نفس و اتکا به خود را در زنان و مردان رابط و خانوارهای تحت پوشش افزایش داده است. ارزشیابی و بررسی برنامه طی سال های 81 - 74 نشان داده که حضور داوطلبان سلامت 20 - 25 درصد سبب بهبود شاخص های بهداشتی شده است.

داوطلب سلامت ، زمینه های لازم را برای مشارکت فعالانه تر افراد در توسعه اقتصادی ، اجتماعی کشور فراهم کرده است و در برخی گروه های رابطان بهداشت ، حیطه فعالیت آنها متناسب با نیازهای جامعه توسعه یافته و در امور اجتماعی و خانوادگی به کمک مردم شتافته اند.

ایجاد زمینه مناسب برای کار آموزی و کارورزی دانشجویان در جامعه و کمک به جامعه نگری در آموزش پزشکی و پیراپزشکی و فراهم آوردن امکان تحقیقات علمی در فیلد، محیط و خانواده از دیگر اثرات مثبت این برنامه است.

داوطلبان سلامت با شرکت در برنامه های توانمندسازی و فراگیری حرف مختلف ، قادر شده اند مهارت های کسب شده را به خانوارهای تحت پوشش خود و نیز جوانان محله انتقال دهند و به نوعی مدیران سلامت در محله خود شده اند.

توجه به داوطلبان

در نظام سلامت ، بیشتر نگاه ها متوجه بحران ها و خطراتی است که به صورت مقطعی جامعه را تهدید می کند و همه تلاش ها در همان مقطع صرف مقابله با بحران ها و خطراتی اینچنین می شود. اما تحلیل عمیق نیازهای سلامت در جهان ، نشان داده که اگر بخواهیم جهان یا کشوری سالم داشته باشیم ، باید فعالیت های سلامت را به صورت مستمر و با نگرش راهبردی و برنامه ریزی شده پیش ببریم. 

امروز عمده بار بیماری هایی که به جامعه تحمیل می شود، توسط خود بشر ایجاد می شوند؛ مثلا بیشترین عامل مرگ و میر در جهان ناشی از بیماری های قلبی عروقی است. افزایش بار بیماری های غیرواگیر و مخاطرات سلامت ناشی از تغییر خطرات بیماری های واگیر به غیرواگیر، نقش داوطلبان سلامت را در جامعه پررنگ تر از همیشه می کند. امروزه آثار عملکرد داوطلبان سلامت بوضوح در کاهش مرگ و میرها قابل مشاهده است.

شاید در شرایط فعلی بیش از ساخت بیمارستان و اتاق عمل و راه اندازی آنژیوگرافی ، به فرهنگ نیاز داشته باشیم ؛ فرهنگی که مردم را در برابر سلامت خود مسوول بداند و شاید اثر بخش ترین اقدام در وزارت بهداشت در جهت ارتقای سلامت جامعه توجه به داوطلبان سلامت و توسعه شبکه مربوط به آن باشد.

یکی از سیاست های اصلی

وجود نزدیک به 100هزار داوطلب سلامت در کشور یعنی معادل نیمی از کارکنان رسمی و پیمانی وزارت بهداشت می توانند برای ارتقای سلامت کارساز و موثر باشند.

دکتر رمضان خانی ، معاون امور بهداشتی دانشگاه شهید بهشتی معتقد است: ارائه خدمات سلامت در قالب شبکه های بهداشتی درمانی در شهر تهران به صورت کامل نیست و باید برای تحقق اهداف سلامت ، نیروهای بیشتری خدمات ارائه کنند.

وی تصریح می کند: داوطلبان سلامت باید یکی از سیاست های اصلی وزارت بهداشت تلقی شود زیرا برای دستیابی به اهداف هزاره سوم ، مشارکت مردم در سلامت از اصول اساسی به شمار می رود.

معاون امور بهداشتی دانشگاه شهید بهشتی خاطرنشان می کند: هیچ یک از داوطلبان سلامت پولی دریافت نمی کنند، بنابراین می توان با بودجه و اعتبار کم ، اما برنامه ریزی دقیق به این اهداف دست یافت ؛ ولی به طور قطع بودجه بیشتر، برنامه موثرتر و پربارتر را همراه خواهد داشت.

ادامه تحصیل

امکان ادامه تحصیل پاداشی به نشانه قدردانی است که بزودی قرار است به داوطلبان سلامت داده شود. آذر ماه امسال دکتر کامران باقری لنکرانی وزیر بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی در همایش سراسری تجلیل از داوطلبان سلامت که به مناسبت روز جهانی داوطلبان سلامت در شیراز برگزار شد، اعلام کرد: به منظور بهره مندی از توان موثر داوطلبان سلامت ، لوازم قانونی امکان ادامه تحصیل این عزیزان فراهم شده و بزودی ابلاغ می شود تا شاهد توانمندسازی موثرتر داوطلبان سلامت باشیم.

البته دکتر لنکرانی تاکید کرد: هرچند مدارک دانشگاهی یک تیغ دو لبه است و گاهی اخذ مدرک از هدف مهمتر می شود، اما آموزش برای داوطلبان سلامت در راستای توانمندسازی آنها و در جهت ارائه خدمات عالمانه تر و موثرتر صورت می گیرد.

شبکه داوطلبان بسیجی

شبکه داوطلبان بسیجی یکی از افتخارات شکل گرفته در چند سال گذشته است ، اما نباید از این ظرفیت فقط برای واکسن فلج اطفال استفاده کرد.

دکتر لنکرانی ، وزیر بهداشت نیز بر این نکته تاکید دارد و می گوید: باید به صورت مداوم از آنها در بخش سلامت بهره بگیریم.

نوید آینده ای بهتر

نقش مشارکت مردم در فرآیند توسعه اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی قابل توجه است ؛ بنابراین باید به مشارکت مردم ارج نهاد و برنامه رابطان بهداشت را در چارچوبی گسترده از یک برنامه بهداشتی در نظر گرفت.

با سازماندهی مشارکت مردم در قالب داوطلبان سلامت ، شاهد حضور سازنده آنان در ارتقای آگاهی مردم و بهبود کمیت و کیفیت خدمات بهداشتی هستیم و این مساله دستیابی به اهداف سلامت را بخصوص در نقاط محروم شهری ممکن می کند.

شبکه داوطلبان سلامت در اصناف تولیدی ، جامعه روحانیت و دیگر اقشار جامعه نیز گسترش پیدا کرده است. هم اکنون داوطلبان سلامت ، سازمانی غیرمتمرکز با دیدگاهی روشن و خودجوش ، جامعه نگر و مردمی فراهم آورده اند که در جهان به پدیده ای نوین تبدیل شده است و در حال حاضر به آن حد تکامل رسیده است که در کنار مسوولان کشوری ، استانی و شهرستانی شعار انسان سالم محور توسعه اجتماعی درگوشه و کنار کشور جاری کنند. این پیشرفت ، نوید آینده ای بهتر را می دهد ان شاءالله.

نقش فعال زنان

از سال 1369 که برای مشارکت مردم در ارائه خدمات بهداشتی درمانی و سازماندهی آنها، برنامه داوطلبان سلامت در شهرری به صورت پایلوت آغاز شد، تاکنون حدود نیمی از جامعه مشارکت کننده را زنان تشکیل می دهد.

با توجه به پتانسیل ، مشارکت ، وقت و حوصله بالای این قشر از جامعه و اشتیاق به یادگیری ، زنان می توانند بدون توقع مالی به صورت طرح مشارکتی با عنوان داوطلبان سلامت فعالیت کنند.

با توجه به این که معمولا مشارکت زنان در فعالیت های جامعه کمتر است حضور 50 درصدی آنان در این امر چهره ای مناسب از زنان مسلمان همیشه در صحنه را برای مردم جمهوری اسلامی ترسیم کرده است.

حضور جدی زنان خانه دار به عنوان داوطلبان سلامت ، ظرفیت خوبی ایجاد کرده تا مفاهیم سلامت به قلب خانواده ها انتقال داده شود.

علی اخوان بهبهانی