جام جم آنلاین: این رویداد که با هدف بازخوانی میراث فکری اقبال و تقویت همگرایی فرهنگی دو کشور برگزار شد، علاوه بر سخنرانی مسئولان و پژوهشگران، میزبان نمایشگاهی از آثار گرافیکی و خوشنویسی با الهام از اشعار این شاعر نامدار بود؛ آثاری که تلاش داشتند اشتراکات تاریخی و فرهنگی دو ملت را در قالب زبان هنر به تصویر بکشند.
کنفرانس با تلاوت آیاتی از قرآن کریم و پخش سرود ملی ایران و پاکستان آغاز شد. در ادامه، محمدمهدی دادمان، رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی، با حضور در جایگاه به ظرفیتهای مشترک فرهنگی، هنری و اجتماعی دو کشور اشاره کرد و گفت پیوندهای فرهنگی میتوانند از سطح اشتراکات تاریخی فراتر بروند و به جریانهایی عمیق و اثرگذار برای همکاریهای گستردهتر میان ملتها تبدیل شوند.
دادمان با اشاره به اهمیت شناخت و معرفی اندیشههای علامه اقبال لاهوری ابراز امیدواری کرد برگزاری این گردهمایی و جشنواره هنری، سرآغاز برنامهای بلندمدت برای شناخت بهتر این متفکر برجسته و تقویت مناسبات فرهنگی ایران و پاکستان و دیگر ملتهای منطقه باشد.
رئیس حوزه هنری همچنین با اشاره به برنامههای پیشرو برای بزرگداشت اقبال، بر ضرورت اقدامات جدیتر و گستردهتر در زمینه معرفی اندیشههای او و توسعه همکاریهای فرهنگی میان دو کشور در سال آینده تأکید کرد.
اقبال؛ اندیشمندی برای خودباوری و مسئولیت اجتماعی
در ادامه، علی کمیل قزلباش، نویسنده و پژوهشگر پاکستانی، به بیان دیدگاههای خود درباره اقبال لاهوری و وجوه مشترک اندیشههای او با تفکر رهبر شهید انقلاب اسلامی پرداخت.
قزلباش در سخنان خود بر اهمیت شناخت خویشتن، تقویت اراده و ایمان و مسئولیتپذیری انسان در قبال سرنوشت جامعه تأکید کرد. از نگاه او، انسان آرمانی در اندیشه اقبال، فردی منزوی و جدا از جامعه نیست؛ بلکه شخصیتی مستقل و آگاه است که با اتکا به ایمان و اراده خود در برابر دشواریها ایستادگی میکند و برای تغییر شرایط اجتماعی مسئولیت میپذیرد.
او همچنین استقلال اسلامی، مقاومت در برابر فشارهای خارجی و تقویت توانمندیهای علمی و اقتصادی را از مؤلفههای مهم این نگاه دانست. قزلباش در تبیین الگوهای انسانی مورد توجه اقبال به شخصیتهایی همچون امیرالمؤمنین علی (ع) و شهید سلیمانی اشاره کرد و ایمان، اخلاص و حضور مسئولانه در عرصه اجتماع را از ویژگیهای شخصیتهای آرمانی برشمرد.
وی در بخش دیگری از سخنانش، با اشاره به پیوند اندیشه اقبال با میراث ادبی و عرفانی فارسی، به جایگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی در مطالعات اقبالپژوهی پرداخت و بر اهمیت پیوند میان سنت و مدرنیته در بازخوانی اندیشههای این شاعر تأکید کرد.
قزلباش در پایان، قطعهای از اشعار اقبال را خواند و آن را به رهبر شهید انقلاب اسلامی تقدیم کرد:
«سحرها در گریبان شب اوست
دو گیتی را فروغ از نشانی اوست
دگر چه گویم از مرد حق، چو مرگ آید
تبسم بر لب اوست»
از رهبری اخلاقی تا گفتوگوی شرق و غرب
پس از قزلباش، عبدالرؤوف رفیقی، رئیس آکادمی اقبال پاکستان، درباره ابعاد فکری و فلسفی این شاعر پارسیگوی سخن گفت. او یکی از محورهای مهم اندیشه اقبال را رهبری انسانیت دانست و تأکید کرد که اقبال از مسلمانان میخواهد مسئولیت هدایت اخلاقی جهان را برعهده بگیرند؛ مسئولیتی که نباید بر پایه سلطهجویی، قدرتطلبی یا منافع مادی باشد، بلکه باید بر ایمان، صداقت، عدالت و کرامت انسانی استوار شود.
رفیقی با اشاره به انتقادهای اقبال از غلبه سودآوری و مادیگرایی در تمدن غرب، خاطرنشان کرد که این متفکر راهحل را در دشمنی با غرب نمیدید. از نگاه اقبال، شرق و غرب باید به جای تقابل، از ظرفیتهای یکدیگر بهره بگیرند و گفتوگو را جایگزین رویارویی کنند.
به گفته رئیس آکادمی اقبال پاکستان، رهبری اخلاقی زمانی معنا پیدا میکند که رهبران خود از غنای معنوی و اخلاقی برخوردار باشند و بتوانند الگویی از عدالت و انسانیت ارائه دهند.
رفیقی در پایان سخنانش، اندیشه اقبال را محدود به یک جغرافیا یا نژاد ندانست و تأکید کرد که پیام این متفکر میتواند مبنایی برای همبستگی ملتها بر پایه ایمان، عدالت و کرامت انسانی باشد. او بازخوانی و بهکارگیری اندیشههای اقبال در جهان امروز را ضرورتی فراتر از فعالیتهای ادبی و دانشگاهی توصیف کرد.
اقبال و شکلگیری هویت ملی پاکستان
عمران احمد صدیقی، سفیر جمهوری پاکستان در تهران، دیگر سخنران این کنفرانس بود. او اقبال را شاعری صاحبقلب، فیلسوفی چالشگر و اندیشمندی تاریخساز توصیف کرد و گفت جمع شدن این سه ویژگی در یک شخصیت، اقبال را به چهرهای استثنایی تبدیل کرده است.
به گفته سفیر پاکستان، اندیشه و فلسفه اقبال به بیداری روح یک ملت و به چالش کشیدن یک تمدن کمک کرد و به جامعه اعتمادبهنفس بخشید تا بتواند آینده و سرنوشت خود را به دست بگیرد.
صدیقی شعر اقبال را بازتاب وجدان جمعی و آرمان سیاسی مردم پاکستان دانست و به نقش اندیشههای او در شکلگیری هویت ملی و استقلال این کشور اشاره کرد. او در این زمینه از سخنرانی تاریخی اقبال در اللهآباد در سال ۱۹۳۰ میلادی (۱۳۰۹ شمسی) یاد کرد و آن را یکی از نقاط عطف در مسیر تحولات سیاسی مسلمانان جنوب آسیا برشمرد.
سفیر پاکستان در بخش پایانی سخنانش با اشاره به گستردگی ابعاد فکری و معنوی پیام اقبال برای بشریت، ایران را یکی از نزدیکترین بسترهای فرهنگی برای فهم و درک اندیشههای این متفکر دانست و بر پیوند عمیق فرهنگی و ادبی دو کشور تأکید کرد.
پیام اکو؛ تأکید بر میراث مشترک منطقه
در بخش دیگری از کنفرانس، پیام رئیس مؤسسه فرهنگی اکو از سوی نماینده او، خانم اصلانی، قرائت شد. در این پیام بر اهمیت بازخوانی و ترویج اندیشههای ماندگار اقبال و نقش آن در تقویت خودباوری ملتهای منطقه در مواجهه با چالشهای پیچیده جهان امروز تأکید شده بود.
در بخش پایانی پیام آمده بود که توجه به میراث فکری اقبال میتواند به شکلگیری آیندهای مبتنی بر آگاهی، شکوفایی، صلح و دوستی برای نسلهای آینده کمک کند.
همچنین در این پیام، کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال گامی مؤثر در مسیر بازشناسی اندیشههای این متفکر و شناخت عمیقتر میراث فرهنگی مشترک ملتهای منطقه ارزیابی و از دستاندرکاران برگزاری آن قدردانی شده بود.
حدادعادل: اقبال از شعر برای بیداری ملتها استفاده میکرد
پایانبخش کنفرانس، سخنرانی غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بود. او در سخنان خود به جایگاه فکری و ادبی اقبال لاهوری و تأثیر اندیشههای او بر تحولات فکری جهان اسلام پرداخت.
حدادعادل با اشاره به آثار اقبال، از جمله منظومه «اسرار خودی»، هدف اصلی این متفکر را به حرکت درآوردن ملتها و ایجاد وحدت میان مسلمانان دانست و گفت اقبال با پیامهای بیدارگرانه خود تلاش میکرد جوامع مسلمان را از غفلت خارج کند.
او ایران را در اندیشه اقبال سرزمینی الهامبخش با پشتوانه عمیق ادبیات عرفانی توصیف کرد و با اشاره به دوران استبداد و اختناق در دوره پهلوی اول، نقش اقبال را در رساندن اندیشه اسلامی به ایرانیان از طریق زبان فارسی برجسته دانست. به گفته حدادعادل، آثار اقبال در شکلگیری تفکر انقلابی شماری از متفکران معاصر ایران نیز تأثیرگذار بوده است.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین به آشنایی عمیق رهبر شهید انقلاب اسلامی با اندیشهها و اشعار اقبال اشاره کرد و از خاطره تمجید جاوید اقبال، فرزند این شاعر پاکستانی، از شناخت و تسلط ایشان بر آثار پدرش یاد کرد.
حدادعادل در ادامه، اقبال را فراتر از یک شاعر و در جایگاه مصلحی اجتماعی معرفی کرد که شعر را به ابزاری برای انتقال پیامهای عمیق و بیداری ملتها تبدیل کرده بود. او همچنین به نقش زبان فارسی در شبهقاره هند اشاره کرد و گفت اقبال در دورهای که زبان فارسی تحت تأثیر استعمار انگلیس در حال کمرنگ شدن بود، با سرودن آثار فراوان به این زبان، در حفظ و تداوم میراث ادبی فارسی نقش مهمی ایفا کرد.
او در تشریح نگاه اقبال به تحول اجتماعی، مفهوم «خودی» را از کلیدواژههای اصلی اندیشه این متفکر دانست؛ مفهومی که بر بازیابی هویت، عزت نفس و استقلال فردی و اجتماعی تأکید دارد و میتواند زمینهساز حرکت ملتها در برابر استعمار و سلطه باشد.
حدادعادل همچنین با خواندن ابیاتی از اقبال درباره ظهور مردی از سرزمین ایران برای گسستن زنجیرهای بندگی، به پیوند عاطفی و فکری این شاعر با ایران و ایرانیان اشاره کرد:
«میرسد مردی که زنجیر غلامان بشکند
دیدهام از روزن دیوار زندان شما»
او در پایان، بازخوانی اندیشه اقبال را ضرورتی فرهنگی و فکری برای ایران و پاکستان دانست و تأکید کرد که آثار این متفکر همچنان میتواند در شناخت هویت، تقویت خودباوری و حرکت جمعی ملتهای مسلمان نقشآفرین باشد.
نمایشگاه هنر ایران و پاکستان با الهام از اشعار اقبال
در کنار بخش سخنرانیها، نمایشگاه تجسمی دوستی ایران و پاکستان نیز با آثاری برگرفته از اشعار و اندیشههای اقبال لاهوری برگزار شد.
در این نمایشگاه، ۲۵ هنرمند گرافیست ایرانی با الهام از اشعار و اندیشههای اقبال و با موضوع دوستی و اتحاد ایران و پاکستان به خلق اثر پرداختهاند. همچنین ۱۰ اثر خوشنویسی از استادان برجسته کشور با محوریت اشعار این شاعر و متفکر پاکستانی در معرض دید علاقهمندان قرار گرفته است. آثاری از یکی از هنرمندان پاکستانی نیز در این مجموعه حضور دارد.
شهابالدین شکیبا، مدیر تجسمی حوزه هنری، درباره رویکرد این نمایشگاه گفت که مجموعه آثار بر پایه اندیشه تمدن اسلامی و نگاه وحدتگرایانه اقبال شکل گرفته است؛ اندیشهای که فراتر از مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای زبانی، ملتهای مسلمان را به همبستگی و حرکت در مسیر شکلگیری تمدنی بزرگ دعوت میکند.
به گفته شکیبا، در طراحی آثار از عناصر و نشانههای مشترک فرهنگی ایران و پاکستان بهره گرفته شده و هر اثر با الهام از یکی از ابیات اقبال ایدهپردازی شده است.
یکی از برنامههای پیشبینیشده برای این مجموعه، انتقال نمایشگاه به پاکستان پس از پایان برگزاری آن در تهران است؛ اقدامی که میتواند زمینه معرفی آثار هنرمندان ایرانی به مخاطبان پاکستانی و تقویت ارتباطات هنری دو ملت را فراهم کند.
برگزاری این کنفرانس و جشنواره هنری در آستانه یکصد و پنجاهمین سالروز تولد اقبال لاهوری، که در سال ۲۰۲۷ میلادی (۱۴۰۶ شمسی) فرا میرسد، فرصتی برای بازخوانی میراث متفکری است که شعر و اندیشهاش از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و همچنان در گفتوگوهای فرهنگی جهان اسلام جایگاهی اثرگذار دارد.