از مسکو تا تهران: فردوسی، مزدک و انقلاب در تصحیح و تفسیر شاهنامه

جام جم آنلاین: این جستار بر پایهٔ اسناد دست‌اول، صورت‌جلسات تاریخی و شواهد متنی، به واکاوی سنجش‌گرانهٔ پیوند میان خاورشناسی، و ایران شناسی به شیوه روسی،باز تعریف فردوسی،شاهنامه و قهرمانان و پهلوانان آن و  تصحیح شاهنامهٔ مسکو (۱۹۶۰–۱۹۷۱ م / ۱۳۳۹–۱۳۵۰ خ) و صورت‌بندی نوین از جنبش مزدک در خاورشناسی مارکسیستی می‌پردازد. فرضیهٔ بنیادین نوشتار حاضر بر این استوار است که پروژه های خاور شناسی و باز تعریف فردوسی، شاهنامه و داستانهای ان و تصحیح متن در آکادمی علوم شوروی به سرپرستی یوگنی ادواردویچ برتلس (Evgenii Eduardovich Bertels) و با مشارکت عبدالحسین نوشین، افزون بر دستاوردهای روش‌شناختی در حوزهٔ نقد نسخه‌شناختی، برآمده از کاربست دکترین «رئالیسم سوسیالیستی» (Sotsialisticheskii Realizm / Socialist Realism) مصوب کنگرهٔ ۱۹۳۴ مسکو بود. این خوانش از راه تبدیل فردوسی به «شاعر خلقی و ستم‌ستیز» و دگرگون‌سازی سیمای مزدک از «بدعت‌گذاری ویران‌گر» به «پیشاهنگ انقلاب سوسیالیستی باستان»، دستگاه نظری نوینی آفرید. این انگاره با تکیه بر پژوهش‌های نینا ویکتورونا پیگولوسکایا (Nina Viktorovna Pigulevskaya) در ایران‌شناسی شوروی بالید و سپس از مجرای نشریات و سران فکری حزب تودهٔ ایران — به‌ویژه آثار احسان طبری و رحیم رئیس‌نیا — به بستر روشنفکری ایران پیوند خورد. مقاله نشان می‌دهد که چگونه پس از یک دورهٔ انجماد سیاسی در سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۲۰ خورشیدی و فروریزی پایه‌های قدرت رضاشاهی، «دال تهیِ» عدالت طبقاتی و نمادهای حماسهٔ کهن، در خدمت مشروعیت‌بخشی به پیکار ایدئولوژیک چپ معاصر بازتعریف شدند.

 تقارن دو پایتخت در سال ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴ میلادی)

سال ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴ میلادی) در گاه‌شماری تاریخ معاصر فرهنگی، مقطعی شگرف و پرمعناست. در این سال، دو جغرافیای سیاسی ناهمگون، یکی پایتخت نخستین دولت برآمده از انقلاب بلشویکی و دیگری دارالسلطنهٔ دودمان نوبنیاد پهلوی، به ابزارسازی هویتی از شاهکار حماسی ایران روی آوردند.

در مسکو، پایتخت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، میان هفدهم امرداد تا دهم شهریور ۱۳۱۳ خورشیدی (۸ تا ۳۱ اوت ۱۹۳۴ میلادی)، «نخستین کنگرهٔ سراسری اتحادیهٔ نویسندگان اتحاد جماهیر شوروی» (Pervyi Vsesoiuznyi S”ezd Sovetskikh Pisatelei / First All-Union Congress of Soviet Writers) تشکیل گردید. در این نشست تاریخی که به ریاست ماکسیم گورکی برپا شد، آندری ژدانف خطوط بنیادین مانیفست «رئالیسم سوسیالیستی» (Sotsialisticheskii Realizm / Socialist Realism) را به‌مثابه روش رسمی و یگانهٔ آفرینش ادبی و هنری اعلام داشت. درست در پیوند با همین موج فکری، در شهریور و مهر همان سال، انستیتو خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی در لنینگراد و مسکو آیین پرشکوهی را به‌مناسبت هزارهٔ زایش ابوالقاسم فردوسی برگزار نمود.

درست هم‌هنگام با این رویدادها در شمال، در تهران و توس، دولت پهلوی اول از دهم تا چهاردهم مهرماه ۱۳۱۳ خورشیدی (۲ تا ۶ اکتبر ۱۹۳۴ میلادی) کنگرهٔ بین‌المللی هزارهٔ فردوسی را با حضور برجسته‌ترین خاورشناسان جهان، از جمله هیئت بلندپایهٔ شوروی متشکل از یوسف اوربلی (Iosif Orbeli) و یوگنی برتلس، در کنار بزرگان ادب ایران چون محمدتقی بهار، محمدعلی فروغی و حسن پیرنیا منعقد ساخت. تقارن این دو همایش بزرگ، صرفاً یک اتفاق تقویمی نبود؛ بلکه سرآغاز پیکاری تبارشناختی بر سر تصاحب دلالت‌های متنی شاهنامه به شمار می‌رفت. در تهران، حاکمیت پهلوی در کار برساختن روایتی پیوسته از ناسیونالیسم شاهنشاهی و همبستگی آریایی بود و شاهنامه را منشور ابدی وفاداری به نهاد شاهی قلمداد می‌کرد؛ در حالی که در مسکو، دستگاه فکری مارکسیسم–لنینیسم می‌کوشید تا فردوسی را شاعری برخاسته از رنج‌های خلق و سخنگوی آرمان‌های ضد اشرافی معرفی نماید.

پرسش بنیادین این جستار آن است که چگونه این دو رویداد همزمان، به دو روایت متقابل از یک میراث مشترک انجامیدند؟ و چگونه «انقلاب در تصحیح و تفسیر شاهنامه» — از چاپ مسکو تا خوانش طبقاتی از مزدک ودیگر قهرمانان.«پروتاگونیست» — چهرهٔ دیگری از این میراث را آشکار ساخت؟

 چارچوب نظری: نظریهٔ گفتمان، شرق‌شناسی و «دال تهی»
برای بازشناسی ژرفای این کشاکش متنی و تاریخی، کاربست آمیزه‌ای از مفاهیم نظریهٔ گفتمان ارنستو لاکلائو (Ernesto Laclau) و شانتال موف (Chantal Mouffe)، در کنار نقادی ادوارد سعید (Edward Said) بر گفتمان شرق‌شناسی، بایسته می‌نماید.

در دستگاه مفهومی لاکلائو و موف (Laclau & Mouffe, 1985; Laclau, 2005)، یک متن کلاسیک و مرجع هویت‌بخش می‌تواند در جایگاه یک «دال تهی» (Empty Signifier) قرار گیرد؛ دالی که فاقد معنای فروبسته و ازپیش‌تعیین‌شده است و نیروهای اجتماعی و سیاسی رقیب بر سر پر کردن مدلول آن دست به «مفصل‌بندی» (Articulation) می‌زنند.

شاهنامهٔ فردوسی در سدهٔ بیستم میلادی، دقیقاً ایفاگر نقش چنین دال تهی و شناوری بود. از یک سو، گفتمان دولت‌ملت‌سازی رضاشاهی مفاهیم «ایران»، «شاه» و «فرّهٔ ایزدی» را به هویت ناسیونالیستی و شکوه باستان پیوند می‌زد؛ و از سوی دیگر، گفتمان مارکسیستی شوروی همان متن را با مفاهیم «تضاد طبقاتی»، «رنج دهقانان» و «طغیان توده‌ها» گره می‌زد.

مفهوم بنیادین دیگر در این تحلیل، بازخوانی خاورشناسی شوروی در ترازوی نقد گفتمانی است. برخلاف خاورشناسی اروپامحور که به تعبیر ادوارد سعید (Said, 1978)، شرق را به‌مثابه «دیگریِ» ناپویا و منفعل غرب تعریف می‌کرد، خاورشناسی مارکسیستی شوروی درصدد بود شرق را در سیر تحول ماتریالیسم تاریخی وارد سازد و پیوندهای مبارزاتی آن را با اردوگاه سوسیالیسم معاصر عیان گرداند. بنابراین، تصحیح، قرائت و تفسیر شاهنامه به پروژه‌ای از جنس «هژمونی فرهنگی» دگرگون شد که فراتر از نقد لغوی، در پی بازنویسی آگاهی طبقاتی در خاورمیانه بود.

کنگرهٔ ۱۹۳۴ مسکو و دکترین رئالیسم سوسیالیستی

۳.۱. گشایش کنگره و شرکت‌کنندگان

در ۱۷ امرداد ۱۳۱۳ خورشیدی (۸ اوت ۱۹۳۴ میلادی)، کنگرهٔ نخست نویسندگان شوروی در مسکو گشایش یافت؛ کنگره‌ای که ماکسیم گورکی ریاست آن را بر عهده داشت و چهره‌های برجستهٔ ادبیات شوروی — از میخائیل شولوخوف (Mikhail Sholokhov) و بوریس پاسترناک (Boris Pasternak) تا ایلیا ارنبورگ (Ilya Ehrenburg) — در آن حضور داشتند. صورت‌جلسهٔ کامل این کنگره در همان سال ۱۹۳۴ میلادی (۱۳۱۳ خورشیدی) توسط انتشارات «Художественная литература» (Khudozhestvennaya Literatura / Fiction Literature Publishing House) در مسکو منتشر شد و شامل ۷۱۸ صفحه از متن کامل مذاکرات، قطعنامه‌ها، فهرست نمایندگان و ضمائم است. این سند، مهم‌ترین منبع دست اول برای بازسازی فضای فکری کنگره است (Pervyi Vsesoiuznyi S”ezd Sovetskikh Pisatelei: Stenograficheskii Otchet / The First All-Union Congress of Soviet Writers: Stenographic Report, Moskva, 1934).

۳.۲. سخنرانی ژدانف و اعلام دکترین

آندری ژدانف (Andrei Zhdanov) — سخنگوی رسمی حزب کمونیست — در سخنرانی خود با عنوان «ادبیات شوروی — غنی‌ترین در اندیشه، پیشرفته‌ترین ادبیات»، دکترین «رئالیسم سوسیالیستی» را به‌عنوان روش رسمی هنر و ادبیات شوروی اعلام کرد. متن کامل این سخنرانی در کتاب «Soviet Writers’ Congress 1934» (انتشارات Lawrence & Wishart، ۱۹۷۷ میلادی / ۱۳۵۶ خورشیدی) در صفحات ۱۵ تا ۲۶ منتشر شده است (Zhdanov, 1934/1977: 15–26). ژدانف در این سخنرانی، نویسندگان را «مهندسان روح بشر» خواند و از آنان خواست که واقعیت را در «تکامل انقلابی» آن به تصویر کشند.

این کنگره نه صرفاً یک رویداد ادبی، بلکه سازوکار نهادی‌ای بود که از دل آن، یک دکترین رسمی و یک دستگاه فرهنگی متمرکز بیرون آمد. هدف آن یکسان‌سازی فرهنگ و تحمیل یک جهان‌بینی واحد بر همهٔ حوزه‌های اندیشه بود. در همین چارچوب، تاریخ نیز به‌عنوان ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به ایدئولوژی رسمی به کار گرفته شد.

۳.۳. قطعنامهٔ ۱ شهریور ۱۳۱۳ (۲۳ اوت ۱۹۳۴): مجوز نهادی برای بازخوانی میراث ملی

یکی از مهم‌ترین اسناد اولیهٔ کنگره، «قطعنامه دربارهٔ گزارش ماکسیم گورکی و گزارش‌های ادبیات جمهوری‌های ملی» است که در جلسهٔ صبح ۱ شهریور ۱۳۱۳ (۲۳ اوت ۱۹۳۴) تصویب شد. در متن این قطعنامه، به‌صراحت از ادبیات جمهوری‌های ملی — از جمله جمهوری‌های شوروی تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان، آذربایجان و دیگران — نام برده شده و بر ضرورت پرورش آن‌ها مبتنی بر اصول رئالیسم سوسیالیستی تأکید شده است (Pervyi Vsesoiuznyi S”ezd, 1934: 716).

در این سند تاریخی، مادهٔ چهارم مرام‌نامهٔ اتحادیه چنین مقرر می‌داشت:

«رئالیسم سوسیالیستی، که روش اساسی ادبیات داستانی و نقد ادبی شوروی است، از هنرمند می‌طلبد که بازنمایی راستین، از نظر تاریخی انضمامی و منطبق بر واقعیت را از سیر تکامل انقلابی جامعه ارائه دهد. افزون بر این، راستی و انضمامی بودنِ تاریخیِ این تصویرسازی هنری باید با وظیفهٔ دگرگونی ایدئولوژیک و تربیت کارگران در روح سوسیالیسم درآمیخته باشد.»
 (Pervyi Vsesoiuznyi S”ezd Sovetskikh Pisatelei: Stenograficheskii Otchet / The First All-Union Congress of Soviet Writers: Stenographic Report, Moskva, 1934, p. 716)

این قطعنامه، مجوز نهادی‌ای بود که به نهادهای فرهنگی شوروی اجازه می‌داد تا میراث فرهنگی غیرروس — از جمله میراث فارسی‌زبان — را در چارچوب ایدئولوژی رسمی بازخوانی و از آن بهره‌برداری کنند. بدین‌سان، میراث فرهنگی ایران باستان، نه به‌عنوان یک ارزش مستقل، بلکه به‌عنوان ابزاری برای تحکیم «چندملیتی» شوروی و نمایش «برابری» جمهوری‌های ملی در برابر روسیهٔ مرکزی به کار گرفته شد.

بر پایهٔ این دکترین، هیچ متنی نمی‌توانست فراتاریخی یا بی‌طرف بماند. ادبیات کهن شرق نیز، به حکم این مانیفست، می‌بایست از نو بررسی می‌شد تا نشانه‌های آگاهی طبقاتی در آن بازیابی گردد. فردوسی و داستان‌های او نمی‌توانستند تنها به روایت نبردهای شاهان و پهلوانان تقلیل یابند؛ بلکه شاهنامه می‌بایست به‌منزلهٔ آیینه‌ای از ستیز فرودستان علیه فرادستان و سرود اعتراض دهقانان ایرانی در برابر ستم اشراف فیودال عهد ساسانی و غزنوی بازتفسیر می‌شد. این همان چارچوب فکری بنیادینی بود که سال‌ها بعد شالودهٔ روش‌شناختی تصحیح شاهنامهٔ مسکو را پایه‌ریزی کرد.

 هزارهٔ فردوسی در شوروی: نمادسازی فراملی

تنها چند هفته پس از پایان کنگرهٔ نویسندگان، در شهریور و مهر ۱۳۱۳ خورشیدی (سپتامبر–اکتبر ۱۹۳۴ میلادی)، «هزارهٔ فردوسی» در مسکو، لنینگراد، کی‌یف و جمهوری‌های قفقاز و آسیای مرکزی برگزار شد. این رویداد، آزمون عملی همان مجوز نهادی‌ای بود که کنگرهٔ نویسندگان صادر کرده بود.

۴.۱. سند اولیه: مجموعهٔ «Фердовси. 934–1934»

مهم‌ترین سند اولیه دربارهٔ هزارهٔ فردوسی در شوروی، مجموعه‌ای است با عنوان «Фердовси. 934–1934» (Ferdowsi. 934–1934) که در سال ۱۹۳۴ میلادی (۱۳۱۳ خورشیدی) توسط مؤسسهٔ شرق‌شناسی فرهنگستان علوم شوروی و موزهٔ دولتی ارمیتاژ در لنینگراد منتشر شد. این مجموعه ۲۱۹ صفحه‌ای، به سرپرستی و. پ. ولگین (V. P. Volgin) و ب. و. لگران (B. V. Legran) تدوین شد و شامل مقالات اصلی محققان برجستهٔ آن دوره است (Фердовси, 1934). فهرست مطالب این مجموعه، خود گویای جهت‌گیری ایدئولوژیک آن است:

· یوسف اوربلی (هوسپ اوربلی): «شاه‌نامه»
· آ. آ. روماسکویچ (A. A. Romaskevich): «طرحی از تاریخ مطالعهٔ شاهنامه»
· آ. یو. یاکوبوفسکی (A. Yu. Yakubovsky): «محمود غزنوی — دربارهٔ خاستگاه و ماهیت دولت غزنوی»
· ی. ا. برتلس: «فردوسی و اثر او»
· ک. و. تروور (K. V. Trever): «ایران ساسانی در شاهنامه»
· م. ل. لوزینسکی (M. L. Lozinsky): «ترجمه‌هایی از شاهنامه»

این فهرست نشان می‌دهد که مجموعهٔ «Фердовси. 934–1934» نه فقط یک اثر ادبی، بلکه یک پروژهٔ علمی-ایدئولوژیک بود که در آن، پژوهش‌های ایران‌شناسی در خدمت اهداف فرهنگی و سیاسی شوروی قرار می‌گرفت.

۴.۲. نقش هوسپ اوربلی و یوگنی برتلس

یوسف عبدالویچ اوربلی (Iosif Orbeli)، مدیر موزهٔ آرمیتاژ و ایران‌شناس بنام، در جریان برگزاری هزارهٔ فردوسی در لنینگراد، مجموعه‌ای سترگ از آثار فلزی، ظروف سیمین و زرین و نگاره‌های عهد ساسانی و اسلامی را در پیوند با مضامین حماسی سازمان داد تا شاهنامه را بازتابندهٔ زندگی و هنر خلق‌های خاورمیانه معرفی نماید. او در همان سال، به‌عنوان عضو هیئت شوروی، به ایران سفر کرد و در مراسم هزارهٔ فردوسی در تهران و مشهد شرکت نمود. نقش اوربلی، دوگانه بود: او هم‌زمان هم مقام شوروی بود و هم پژوهشگر برجستهٔ ایران‌شناسی. این دوگانگی، ماهیت «شرق‌شناسی ایدئولوژیک» را آشکار می‌کند.

در کنار او، یوگنی ادواردویچ برتلس (E. E. Bertels, 1890–1957) در قامت نظریه‌پرداز اصلی ادبیات کهن فارسی در آکادمی علوم شوروی ظاهر شد. برتلس در مقالات متعددی که از اوایل دههٔ ۱۹۳۰ میلادی منتشر ساخت، کوشید تا ریشه‌های اجتماعی شعر کلاسیک فارسی را از زاویهٔ طبقاتی توضیح دهد (Bertels, 1935). او فردوسی را نه سرایندهٔ مداح دربار غزنوی، بلکه وابسته به طبقهٔ اصیل «دهقانان» خراسانی می‌دانست که پاسدار خاطرهٔ تاریخی جمعی و نماد روح مقاومت ایرانیان در برابر اشرافیت غاصب بودند. برتلس همچنین در تهران خطابه‌ای به زبان فارسی دربارهٔ «یزدان» (اهورا مزدا) ایراد کرد. متن این سخنرانی در مجموعه مقالات کنگرهٔ تهران منتشر شده است. با استقرار این رویکرد در انستیتو خاورشناسی، زمینه برای آغاز پروژه‌ای بزرگ و نسخه‌شناختی آماده گردید: تصحیح علمی و انتقادی شاهنامه بر پایهٔ کهن‌ترین دست‌نوشته‌های محفوظ.

 پروژهٔ تصحیح متن شاهنامهٔ مسکو (۱۹۶۰–۱۹۷۱ میلادی / ۱۳۳۹–۱۳۵۰ خورشیدی)
 پروژهٔ تصحیح متن کامل شاهنامه از اواخر دههٔ ۱۹۴۰ میلادی در انستیتو خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی آغاز شد و انتشار ۹ مجلد پرحجم آن میان سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۱ میلادی (۱۳۳۹ تا ۱۳۵۰ خورشیدی) به درازا کشید. این اثر سترگ زیر سرپرستی علمی یوگنی برتلس آغاز شد و پس از درگذشت او، از سوی گروهی از برجسته‌ترین متن‌پژوهان روس همچون عبدالحسین نوشین، او. آذر (A. O. Azer)، میخائیل-نوری عثمانوف (M.-N. Osmanov) و آر. علی‌اف (R. Aliev) به پایان رسید (Ferdowsi, 1960–1971).

متن انتقادی توسط آ. ی. برتلس (پسر یوگنی برتلس) برای جلدهای ۲ و ۹، او. آی. اسمیرنوا (O. I. Smirnova) برای جلد ۳، ر. م. علیف (R. M. Aliev) برای جلدهای ۴، ۵ و ۸، و م.-ن. او. عثمانوف (M.-N. O. Osmanov) برای جلدهای ۶ و ۷ تهیه شد. سرپرستی علمی پروژه را یوگنی برتلس (جلدهای ۱ و ۲) و پس از او عبدالحسین نوشین (جلدهای ۳ تا ۷ و ۹) و آ. آذر (جلد ۸) بر عهده داشتند.

از منظر نقد متنی و نسخه‌شناسی انتقادی، شاهنامهٔ مسکو جهشی چشمگیر در تاریخ شاهنامه‌پژوهی پدید آورد؛ زیرا برای نخستین بار، تصحیح بر پایهٔ دست‌نویس کهن و گران‌بهای کتابخانهٔ عمومی لنینگراد (مورخ ۷۳۳ هجری قمری) و نسخه‌های بریتانیا و آرمیتاژ استوار گشت و از التقاط متن‌های متأخرِ چاپ بمبئی، ترنر ماکان (Turner Macan) و ژول مول (Jules Mohl) پیراسته شد. با این همه، این تصحیح سترگ دارای وجوهی پارادوکسیکال بود: در حالی که متدلوژی تدوین نسخه بسیار وفادار به قواعد لغت‌شناختی و نسخه‌شناختی دقیق بود، دستگاه دیباچه‌نگاری و مقدمه‌های پژوهشی حاکم بر مجلدات، از همان منشور ماتریالیسم تاریخی و نگاه طبقاتی آب می‌خورد.

نکتهٔ کلیدی: «انقلاب در تصحیح و تفسیر شاهنامه» — که در عنوان این جستار آمده — دقیقاً در همین نقطه رخ می‌دهد: جایی که تصحیح انتقادی متن (چاپ مسکو) با تفسیر ایدئولوژیک آن (خوانش طبقاتی از مزدک) گره می‌خورد. این انقلاب، نه یک انقلاب ادبی صرف، بلکه یک انقلاب در «سیاست تفسیر» بود.

۵.۱. نقش میخائیل دیاکونوف

میخائیل دیاکونوف (M. M. Diakonov) نیز در سال ۱۹۳۵ میلادی (۱۳۱۴ خورشیدی) ترجمهٔ منظوم دو بخش از شاهنامه — «بیژن و منیژه» (Bizhan and Manizheh) و «شورش مزدک» (The Revolt of Mazdak) — را در مجموعهٔ «Восток» (Vostok / East) منتشر کرد (Diakonov, 1935). این ترجمه، که از نسخهٔ Mohl انجام شد، یکی از نخستین ترجمه‌های مستقیم از فارسی به روسی پس از ساکولوف (Sokolov) بود. دیاکونوف بعدها در پروژهٔ «شاهنامهٔ چاپ مسکو» نیز نقش داشت. این تداوم نهادی، نشان می‌دهد که هزارهٔ ۱۹۳۴ نه یک جرقهٔ گذرا، بلکه آغاز یک فرایند بلندمدت بود.

---

۶. حضور عبدالحسین نوشین در تبعید مسکو: نقش و پیامدها

یکی از کلیدی‌ترین نقاط پیوند میان روشنفکری چپ ایران و تصحیح مسکو، حضور عبدالحسین نوشین (۱۲۸۵–۱۳۵۰ خورشیدی) در شوروی بود. نوشین، ادیب، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان نامدار تئاتر ایران و از اعضای برجستهٔ کمیتهٔ مرکزی حزب توده، پس از ماجرای ترور نافرجام شاه در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ و ممنوعیت حزب، به زندان افتاد و سرانجام پس از فرار سازمان‌یافته از زندان قصر در سال ۱۳۲۹، ناگزیر به مهاجرت به شوروی شد.

نوشین در مسکو به جمع پژوهشگران آکادمی علوم پیوست و در انستیتو خاورشناسی، نقشی محوری در ویرایش زبان فارسی، وزن‌شناسی، تدقیق دقایق واژگانی و مقابلهٔ نسخه‌های شاهنامه برعهده گرفت. سهم نوشین در مجلدات پسین مسکو بسیار پررنگ بود و او تجارب متنی خود را در کتاب مستقل واژه‌نامک (چاپ بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ۱۳۵۲) سامان بخشید (نوشین، ۱۳۵۲). حضور متفکری توده‌ای و مارکسیست در اتاق تصحیح متن آکادمی علوم شوروی، پیوندی عمیق و اندام‌وار میان زبان اصیل حماسه و دریافت‌های فکری جنبش چپ پدید آورد؛ هرچند انضباط علمی نوشین مانع از آن شد که واژه‌ها در خود متن دگرگون شوند، اما قرائت و گزینش شواهد همواره زیر سایهٔ آن پیوند فکری تپش داشت.

 جنبش مزدک: دگرگونی از «بدعت‌گذار اباحه‌گر» به «پیشاهنگ سوسیالیسم باستان»

نقطهٔ عطفِ بازتفسیرِ طبقاتی شاهنامه، داستان پادشاهی قباد و برآمدن مزدک بامدادان در روزگار ساسانیان بود. در سنت تاریخ‌نگاری کهن، از خدای‌نامه‌ها گرفته تا تواریخ طبری، بلعمی، ثعالبی و مسعودی، و حتی در روایات آبشخور متون پهلوی نظیر دین‌کرد و روایات زرتشتی، مزدک همواره در چهرهٔ «زندیق»، اباحه‌گر، برهم‌زنندهٔ ارکان شریعت و شالودهٔ خانواده و مالکیت به تصویر کشیده شده بود.

اما شاهنامهٔ فردوسی، در آغازِ بخش مربوط به مزدک، تصویری متفاوت و انسانی‌تر از او ترسیم می‌کند. مزدک در هنگامهٔ خشکسالی و گرسنگی فرودستان، در قامت مردی سخنور، هوشمند و دادخواه پدیدار می‌شود:

بیامد یکی مرد مزدک به نام
سخنگوی با دانش و رای و کام
گران‌مایه مردی و دانش‌فروش
قباد دلاور بدو داد گوش
مزدک در حضور قباد، ستمِ انبارداران و محتکران را برملا می‌کند و از شاه می‌پرسد که اگر کسی نان از محتکران برای گرسنگان بستاند، پاداشش چیست؛ و قباد حکم به رواداری آن می‌دهد:

اگر دادگر باشی ای شهریار
به انبار گندم نیاید به کار
شکم گرسنه چند مردم بمرد
که انبار را سود جانش نبرد

آنگاه قباد، مزدک را به گنجوری می‌گمارد:

به نزد جهاندار دستور گشت
نگهبان آن گنج و گنجور گشت

اما شاهنامه در پایان، سرانجامِ مزدک و مزدکیان را به دست کسری انوشیروان با لحنی تلخ، به کشتار و دارآویزی پایان می‌بخشد:

یکی دار فرمود کسری بلند
فروهشت از دار پیچان کمند
نگون‌بخت را زنده بر دار کرد
سر مرد بی‌دین نگونسار کرد

خاورشناسی شوروی دقیقاً روی همین فراز شاهنامه انگشت گذارد. در بازخوانی مارکسیستی، تصویری که قرن‌ها از مزدک به‌مثابه مفسد فی‌الارض ساخته شده بود یک‌سره وارونه گشت: مزدک نه بدعت‌گذار، بلکه رهبر بزرگ‌ترین جنبش رهایی‌بخش دهقانان و تهی‌دستان در آسیای میانه و خاورمیانه در آستانهٔ فروپاشی نظام فیودالیسم اولیه معرفی شد؛ پیشاهنگی از سوسیالیسم باستان که زودتر از موعد تاریخی خود بر ضد کاست‌های بستهٔ اشرافیت ساسانی و موبدان درباری قیام کرده بود.

 نینا ویکتورونا پیگولوسکایا و اثر بنیادین ۱۹۵۶ میلادی (۱۳۳۵ خورشیدی)

نظریه‌پرداز اصلی این قرائت سوسیالیستی از تاریخ ساسانی و قیام مزدک، نینا ویکتورونا پیگولوسکایا (N. V. Pigulevskaya, 1894–1967)، تاریخ‌نگار نامدار عهد بیزانس، سریانی و ایران باستان در فرهنگستان علوم شوروی بود. او در سال ۱۹۵۶ میلادی (۱۳۳۵ خورشیدی) شاهکار پژوهشی خود را با عنوان زیر به انتشار رساند:

Goroda Irana v rannem srednevekov’e [Cities of Iran in the Early Middle Ages] (Moskva-Leningrad: Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR / Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR, 1956).

این اثر سترگ که بعدها به‌قلم عنایت‌الله رضا به فارسی برگردانده شد (پیگولوسکایا، ۱۳۶۷)، با تکیه بر اسناد سریانی، یونانی، پهلوی و تواریخ اسلامی، شالوده‌ای استوار برای تحلیل اقتصادی–اجتماعی قیام مزدک پی ریخت. پیگولوسکایا در فصل ششم این کتاب، با ردیابی دگرگونی‌های شیوهٔ تولید و وضعیت جوامع روستایی ایران ساسانی، نتیجه گرفت که جنبش مزدکی پاسخی ساختاری به فرایند سلب مالکیت از روستاییان آزاد و بردگی دهقانان به‌دست نجبا (Azadan) بود. او جنبش را حامل مرامنامه‌ای با هدف بازتوزیع ثروت، لغو امتیازات خونی طبقات ممتاز، و شکستن انحصار حرم‌سراهای اشرافی تبیین کرد.

با این پژوهش آکادمیک، قرائت سوسیالیستی از مزدک از یک ادعای ژورنالیستی و شعاری فاصله گرفت و پایه‌ای قطعی و پذیرفته‌شده در دستگاه شرق‌شناسی آکادمیک جهان سوسیالیستی یافت؛ برهانی علمی که شاهنامهٔ فردوسی را ارزشمندترین سند منظومِ این ستیز رهایی‌بخش جلوه‌گر می‌ساخت.

مقایسهٔ تطبیقی گفتمان‌های تفسیری بر متن شاهنامه

برای درک شکاف‌های بنیادین در رویکردهای تفسیری پیرامون شاهنامه، این جریان‌ها در سه سپهر معرفتی و ایدئولوژیک تفکیک‌پذیرند:

یک. گفتمان شرق‌شناسی غربی (اروپامحور):

· پیشگامان اصلی: ژول مول، تئودور نولدکه، هانری ماسه.
· مبنای تئوریک و روش‌شناختی: فیلولوژی کلاسیک، نقد زبانی، رویکردهای تاریخیِ تطبیقی بر پایهٔ ریشه‌شناسی واژگان.
· جایگاه متن شاهنامه: بنای یادبود حماسهٔ ملی، سرشار از اساطیر هندواروپایی، با تأکید بر جنبه‌های ذوقی، درباری و تراژدی‌های فردی قهرمانان.
· تفسیر از شخصیت مزدک: شورشی آشوب‌طلب و بدعت‌گذار در سنت دین زرتشتی؛ حامل آرای کمونیسم بدوی با ماهیتی ویران‌گر و ناپایدار.

دو. گفتمان ناسیونالیسم رسمی پهلوی (دولت–ملت‌سازی):

· پیشگامان اصلی: محمدعلی فروغی، حسن پیرنیا، محمدتقی بهار، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر.
· مبنای تئوریک و روش‌شناختی: ایدئولوژی شاهنشاهی، پیوستگی تباری ۲۵۰۰ ساله، باستان‌گرایی آریایی و تجلیل از تمرکزگرایی قدرت.
· جایگاه متن شاهنامه: منشور هویت ملی، سند مشروعیت نهاد پادشاهی، تجلی‌گاه فرّهٔ ایزدی و سند یکپارچگی ارضی ایران.
· تفسیر از شخصیت مزدک: عامل اخلال در امنیت ملی و مخلّ انتظام طبقاتی ساسانی، که دادگری انوشیروان بر رفتار فتنه‌انگیز او غلبه یافت.

سه. گفتمان شرق‌شناسی شوروی (مارکسیسم–لنینیسم):

· پیشگامان اصلی: یوگنی برتلس، نینا پیگولوسکایا، عبدالحسین نوشین، میخائیل عثمانوف.
· مبنای تئوریک و روش‌شناختی: ماتریالیسم تاریخی، رئالیسم سوسیالیستی، بازتفسیر ساختار تولید و تضادهای طبقاتی دهقانان در برابر اشرافیت فیودال.
· جایگاه متن شاهنامه: آیینهٔ مبارزات طبقاتی توده‌ها، شاهکار برآمده از رنج و فرهنگ دهقانان ایرانی، متنی ستم‌ستیز و ضد استبداد اشرافی.
· تفسیر از شخصیت مزدک: نخستین انقلابی پرولتاریایی تاریخ، پیشاهنگ عدالت اجتماعی و بازتوزیع منابع به نفع رنج‌دیدگان.

 کنگرهٔ تهران: یک پروژهٔ ملی‌گرایانه با ابعاد بین‌المللی

۱۰.۱. گشایش کنگره و شرکت‌کنندگان

در ۱۰ تا ۱۴ مهر ۱۳۱۳ (۲ تا ۶ اکتبر ۱۹۳۴)، کنگرهٔ هزارهٔ فردوسی در تهران برگزار شد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در مطبوعات دوره (روزنامهٔ اطلاعات، ۱۵ مهر ۱۳۱۳؛ روزنامهٔ کوشش، ۱۷ مهر ۱۳۱۳)، هشتاد و یک مستشرق و پژوهشگر خارجی و ایرانی در آن شرکت کردند و این رویداد مهم‌ترین همایشی بود که تا آن زمان در ایران برگزار شده بود. محمدعلی فروغی (نخست‌وزیر) سخنرانی افتتاحیه را به فارسی ایراد کرد و علی‌اصغر حکمت (وزیر معارف) سخنرانی اختتامیه را به فرانسوی ارائه داد (فروغی، ۱۳۱۳).

هانری ماسه (فرانسه)، ولادیمیر مینورسکی (انگلستان)، آرتور کریستنسن (دانمارک)، یوگنی برتلس و هوسپ اوربلی (شوروی)، یان ریپکا (چکسلواکی)، و فرانکلین گونتر (آمریکا) از جملهٔ شرکت‌کنندگان بودند. هدف اصلی این کنگره، تبدیل فردوسی به نماد هویت ملی و «آریایی» ایران، پاسداشت زبان فارسی، و نمایش مالکیت فرهنگی ایران بر شاهنامه در برابر رقبای خارجی بود.

۱۰.۲. اسناد اولیه: روزنامه‌های «اطلاعات» و «کوشش»

روزنامهٔ «اطلاعات» در ۱۵ مهر ۱۳۱۳ (۷ اکتبر ۱۹۳۴) قصیده‌ای طولانی از ملک‌الشعرا بهار را در صفحه نخست منتشر کرد که در آن، به مناسبت هزارهٔ فردوسی سروده شده بود. جان درینک‌واتر — شاعر و ادیب انگلیسی که در کنگره حضور داشت — در کنار بهار در تصاویری که در همین روزنامه منتشر شد، دیده می‌شود (اطلاعات، ۱۵ مهر ۱۳۱۳).

روزنامهٔ «کوشش» در ۱۷ مهر ۱۳۱۳ (۹ اکتبر ۱۹۳۴) جزئیات چهارمین جلسه کنگره را منتشر کرد. بر اساس این گزارش، جلسه چهارم در ساعت شش و نیم بعدازظهر شنبه ۱۴ مهرماه ۱۳۱۳ تحت ریاست آقای اسفندیاری تشکیل شد. در این جلسه، دکتر صدیق تلگراف تبریک واصله از آکادمی علوم پروس را که توسط سفارت آلمان مخابره شده بود، قرائت کرد. سپس آقای فلسفی خطابه خود را دربارهٔ مقایسهٔ ایلیاد هومر و شاهنامه فردوسی ایراد کرد و بر این نکته تأکید کرد که «بین عصر هومر و فردوسی دوهزار سال فاصله وجود داشته» و «شخصیت فردوسی در شاهنامه بطور عیان برجسته است، در حالی که شخصیت هومر در ایلیاد مشاهده نمی‌شود». سپس محمدتقی بهار به پشت تریبون رفت و سخنرانی خود را دربارهٔ «شعر فردوسی و شاعری او در زمان معاصر خودش» ایراد کرد (کوشش، ۱۷ مهر ۱۳۱۳).

۱۰.۳. مشهد و توس: افتتاح آرامگاه و بُعد آیینی کنگره

کنگرهٔ تهران، تنها نیمی از ماجرا بود. پس از پنج روز بحث و سخنرانی در پایتخت، شرکت‌کنندگان به مشهد سفر کردند تا در مراسم افتتاح بنای جدید آرامگاه فردوسی در توس شرکت کنند. این سفر، کنگره را از یک رویداد صرفاً دانشگاهی به یک آیین ملی تبدیل کرد.

آش‌ی‌کاگا — ایران‌شناس ژاپنی که به دعوت دولت ایران برای شرکت در جشن هزارهٔ فردوسی به ایران سفر کرده بود — در سفرنامهٔ خود نوشته است: «پس از ضیافت شام که از سوی فروغی در کاخ گلستان به افتخار مهمانان برپا گردید، مهمانان برای شرکت در آئین گشایش آرامگاه نوبناید فردوسی در توس به جانب مشهد روانه شدند» (آش‌ی‌کاگا، سفرنامه). این سند، نشان‌دهندهٔ پیوند میان کنگرهٔ تهران و آیین افتتاح آرامگاه در توس است.

ساخت آرامگاه جدید فردوسی، بیش از یک دهه به طول انجامیده بود. انجمن آثار ملی در ۲۲ خرداد ۱۳۱۳ شعبه‌ای از خود را در مشهد ایجاد کرد تا مقدمات برگزاری کنگره و ورود مهمانان خارجی را فراهم کند. سرانجام، در مهر ۱۳۱۳، آرامگاه جدید — بر اساس طرحی از کریم بهزاد و با الهام از معماری پاسارگاد — آمادهٔ افتتاح شد. رضاشاه شخصاً در مراسم افتتاح آرامگاه در توس حضور یافت و در برابر بنای جدید عکس یادگاری گرفت. این حضور، پیوند نمادین میان شاه و شاعر ملی را برجسته می‌کرد.

 نسبت دو رویداد: رقابت در چارچوب تعامل

هر دو رویداد — مسکو و تهران — در سال ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴ میلادی) برگزار شدند. شوروی در مناطق فارسی‌زبان تاریخی (قفقاز و آسیای مرکزی) جشن گرفت. ایران باید پاسخ می‌داد تا مرکزیت فرهنگی خود را تثبیت کند. اما نسبت میان آن‌ها رقابت محض نبود. تبادل هیئت‌ها میان دو کشور انجام شد: ایران نمایندگانی به مسکو فرستاد (از جمله سعید نفیسی) و شوروی نیز مهمانانی — از جمله برتلس و اوربلی — به تهران و مشهد فرستاد. این تبادل نشان می‌دهد که دو طرف، در چارچوبی از تعامل رقابتی عمل می‌کردند، نه قطع رابطه.

انگیزه‌های داخلی ایران نیز مستقل از رویداد مسکو بود. رضاشاه به مشروعیت تاریخی نیاز داشت. فردوسی، به‌عنوان شاعر مقاومت در برابر اعراب و حافظ زبان فارسی، الگویی ایده‌آل برای ملی‌گرایی پهلوی بود. کنگرهٔ تهران، پیش از هر چیز، پاسخ به یک نیاز داخلی بود — هرچند که هم‌زمانی آن با رویداد مسکو، بُعد رقابتی نیز به آن افزود.
نکتهٔ کلیدی: هر دو رویداد، فردوسی را به ابزاری ایدئولوژیک تبدیل کردند — شوروی برای نمایش چندملیتی، ایران برای نمایش ملی‌گرایی. فردوسی، مانند مزدک، به «نماد تهی» تبدیل شد که هر طرف، به فراخور دغدغه‌های خود، آن را پر کرد.

 نتایج کنگره برای مطالعات شاهنامه

کنگرهٔ هزارهٔ فردوسی، نقطهٔ عطفی در مطالعات شاهنامه بود. گردهمایی هشتاد و یک مستشرق و پژوهشگر از ملیت‌های مختلف در تهران و مشهد، سودمندترین رویداد برای مطالعات ایران‌شناسی به‌طور عام و پژوهش دربارهٔ فردوسی و شاهنامه به‌طور خاص بود.

یوگنی برتلس پس از بازگشت از ایران، در سال ۱۹۳۵ میلادی (۱۳۱۴ خورشیدی) یک مونوگراف مردمی دربارهٔ فردوسی نوشت («ابوالقاسم فردوسی و شعر او» / Abulkasim Ferdowsi and His Work) که بعدها به فارسی ترجمه شد (Bertels, 1935). این اثر، پل ارتباطی میان مطالعات شوروی و ایران‌شناسی بین‌المللی بود. برتلس همچنین آماده‌سازی چاپ انتقادی شاهنامه را آغاز کرد — پروژه‌ای که بعدها به «شاهنامهٔ چاپ مسکو» انجامید. این پیوند، نشان می‌دهد که کنگرهٔ تهران و کنگرهٔ مسکو، دو روی یک سکه بودند.

 نتیجه‌گیری: بازخوانی میراث در گروگان زمانه

بررسی سنجش‌گرانهٔ مسیرِ پیموده شده از مسکو تا تهران در سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۷۱ میلادی (۱۳۱۳ تا ۱۳۵۰ خورشیدی) آشکار می‌سازد که تصحیح و تفسیر شاهنامه هرگز پروژه‌ای مجرد از زمانه و فارغ از مناسبات قدرت نبوده است. دو پایتخت در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، بر فراز دال تهی شاهنامه به زورآزمایی نمادین پرداختند: تهران در پی پیوستار جاودان شاهنشاهی بود، و مسکو در پی اثبات نبرد طبقاتیِ ازلی در شرق.

اگرچه تصحیح مسکو به مدد تلاش‌های متن‌پژوهان برجسته‌ای چون برتلس و نوشین به متنی منقح، پیراسته و مرجع در عرصهٔ فیلولوژی ایرانی دگرگون شد، اما پیوند بنیادین آن با مبانی ایدئولوژیک رئالیسم سوسیالیستی مصوب ۱۹۳۴ مسکو و پژوهش‌های پیگولوسکایا در ۱۹۵۶، سیمای نوینی از فردوسی و مزدک را صورت‌بندی کرد.

از این منظر، تاریخ تفسیر شاهنامه، بیش از آن‌که صرفاً روایتگر ماجراهای رستم و اسفندیار یا قباد و مزدک در باستان باشد، گزارش‌گر تپش‌ها، آرمان‌ها، اضطراب‌ها و نبردهای معرفتی انسان سدهٔ بیستم است؛ جایی که حماسهٔ کهن بار دیگر در قامت زرادخانه‌ای برای بازتعریف رهایی، عدالت و هویت به کار گرفته شد. و در این میان، «انقلاب در تصحیح و تفسیر شاهنامه» — از چاپ مسکو تا خوانش طبقاتی از مزدک — چهرهٔ دیگری از این میراث را آشکار ساخت. مزدک از یک شخصیت تاریخی ساسانی، به یک «نماد ایدئولوژیک» در نبرد گفتمان‌های قرن بیستم تبدیل شد. و شاهنامه، از یک متن ادبی، به «میدان نبرد تفسیرها» بدل گشت.

فهرست منابع و مآخذ

الف. اسناد اولیه:

۱. Pervyi Vsesoiuznyi S”ezd Sovetskikh Pisatelei: Stenograficheskii Otchet [The First All-Union Congress of Soviet Writers: Stenographic Report], Moskva: Sovetskii Pisatel’, 1934. ۷۱۸ صفحه.

۲. Soviet Writers’ Congress 1934. London: Lawrence & Wishart, 1977. (متن کامل سخنرانی ژدانف، صفحات ۱۵–۲۶).

۳. مجموعهٔ «Фердовси. 934–1934» [Ferdowsi. 934–1934]. لنینگراد: مؤسسهٔ شرق‌شناسی فرهنگستان علوم شوروی و موزهٔ دولتی ارمیتاژ، ۱۹۳۴. ۲۱۹ صفحه.

۴. روزنامهٔ «اطلاعات»، ۱۵ مهر ۱۳۱۳ (۷ اکتبر ۱۹۳۴).

۵. روزنامهٔ «کوشش»، ۱۷ مهر ۱۳۱۳ (۹ اکتبر ۱۹۳۴).

۶. سفرنامهٔ ایران آش‌ی‌کاگا (سند دست اول سفر به مشهد و افتتاح آرامگاه).

ب. منابع فارسی:

۷. پیگولوسکایا، نینا ویکتورونا. شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمهٔ عنایت‌الله رضا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷.

۸. رضابالا، مجید. تحلیل و تفسیر اشعار اقبال لاهوری. [در دست انتشار].

۹. فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامه، متن انتقادی به سرپرستی ی. ا. برتلس و دیگران، ۹ جلد، مسکو: انستیتو خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، ۱۹۶۰–۱۹۷۱.

۱۰. فروغی، محمدعلی. فردوسی‌نامه، به‌کوشش حبیب یغمایی، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۱۳.

۱۱. نوشین، عبدالحسین. واژه‌نامک: فرهنگ واژه‌های دشوار شاهنامه، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲.

ج. منابع لاتین و روسی:

۱۲. Bertels, Evgenii Eduardovich. Istoriia persidsko-tadzhikskoi literatury [History of Persian-Tajik Literature], Moskva: Izdatel'stvo vostochnoi literatury, 1960.

۱۳. Bertels, E. E. Абулькасим Фирдоуси и его творчество [Abulkasim Ferdowsi and His Work]. Москва–Ленинград: [Издательство], 1935.

۱۴. Diakonov, M. M. "Бижен и Маниже" [Bizhan and Manizheh] and "Восстание Маздака" [The Revolt of Mazdak]. Восток (Vostok / East), 1935.

۱۵. Laclau, Ernesto & Mouffe, Chantal. Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics. London: Verso, 1985.
 ۱۶. Laclau, Ernesto. On Populist Reason. London: Verso, 2005.

۱۷. Pigulevskaya, Nina Viktorovna. Goroda Irana v rannem srednevekov’e [Cities of Iran in the Early Middle Ages], Moskva-Leningrad: Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR / Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR, 1956. ۳۶۳ صفحه.

۱۸. Said, Edward W. Orientalism, New York: Pantheon Books, 1978.

۱۹. Yarshater, Ehsan. "Mazdakism," in The Cambridge History of Iran, Vol. 3(2): The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, pp. 991–1024.