جام جم آنلاین: فیلم سینمایی «بورسیه»، تازهترین کمدی سینمای ایران، بیش از ۱۰ روز است که اکران خود را آغاز کرده و در همین مدت کوتاه توانسته جایگاه قابلتوجهی در گیشه بهدستآورد. این فیلم در هفته دوم آبانماه، نیمی از فروش گیشه را به خود اختصاص داد؛ موفقیتی که نشان میدهد ترکیب کمدی و حضور بازیگران شناختهشده همچنان میتواند مخاطبان را به سالنهای سینما جذب کند.
بورسیه، تازهترین تجربه برزو نیکنژاد در مقام نویسنده و کارگردان است؛ فیلمسازی که کارنامهاش آثاری را در خود جای داده که میتوانند نشانهای از تلاش او برای فاصله گرفتن از جریان غالب کمدیهای سالهای اخیر سینمای ایران باشند. نگاهی به عوامل پشت دوربین این فیلم نیز ترکیب قابلتوجهی را نشان میدهد. جواد عزتی، علاوه بر ایفای نقش اصلی، بهعنوان مشاور کارگردان در کنار نیکنژاد حضور دارد و تهیهکنندگی فیلم را کامران حجازی بر عهده گرفته است؛ تهیهکنندهای که پیش از این با فیلم «تمساح خونی» به کارگردانی جواد عزتی تجربه موفقی در سینمای کمدی داشته است.
در کنار عوامل سازنده، ترکیب بازیگران نیز یکی از مهمترین برگهای برنده بورسیه بهشمار میرود. جواد عزتی و امیر جعفری که پیش از این در فیلمهایی مانند اکسیدان، چهار انگشت و زاپاس با یکدیگر همبازی بودهاند، بهتدریج به یک زوج آشنای کمدی برای مخاطبان سینما تبدیل شدهاند. حالا این دو بار دیگر در کنار هم قرار گرفتهاند تا ببینیم حاصل همکاری مجددشان تا چه اندازه میتواند مخاطب را راضی کند. اما آیا بورسیه فراتر از اتکا به بازیگران و موقعیتهای کمیک، توانسته به فیلمی قابلقبول تبدیل شود؟
شروعی پرتحرک، روایتی کمرمق
«بورسیه» با یک فلشفوروارد آغاز میشود؛ سکانسی که مخاطب را به دل یک تعقیبوگریز میبرد و دو هدف را دنبال میکند: نخست، معرفی فضای کمدیاکشن فیلم و دوم، ایجاد یک قلاب ذهنی برای مخاطب تا کنجکاو شود بداند دو شخصیت تحت تعقیب پلیس چه کردهاند که سر از چنین موقعیتی درآوردهاند. این سکانس اگرچه از ریتم نسبتا تندی برخوردار است، اما از نظر اجرای سینمایی و کیفیت بصری چندان چشمگیر نیست. پس از این مقدمه، فیلم به نقطه آغاز داستان بازمیگردد و روایت اصلی شکل میگیرد.
داستان درباره سه شخصیت به نامهای «اکبر نقطهزن» با بازی جواد عزتی، «زکریا معروف به زَکِر» با بازی امیر جعفری و «ستار» با بازی پویا لیلایی است. محور اصلی روایت، تلاشهای اکبر برای فرستادن برادرزادهاش ستار به خارج از کشور است؛ جوانی که اکبر پس از فوت پدرش سرپرستی او را بر عهده گرفته و حالا موفق شده بورسیه تحصیلی یک دانشگاه خارجی را بهدستآورد. بااینحال، وضعیت مالی نامناسب اکبر اجازه نمیدهد هزینههای این سفر را تأمین کند. همین مسأله او و دوستانش را به سمت طراحی نقشه سرقت از بانک سوق میدهد؛ نقشهای که قرار است راهحلی برای مشکلات مالی آنها باشد، اما مطابق انتظار پیش نمیرود و اتفاقات مسیر دیگری پیدا میکنند.
فیلم صد دقیقهای بورسیه را میتوان به دو نیمه تقریبا ۵۰ دقیقهای تقسیم کرد. نیمه نخست بیشتر به معرفی شخصیتها و زمینهچینی برای اتفاقات اصلی اختصاص دارد و نیمه دوم جایی است که کمدیاکشن فیلم مجال بروز پیدا میکند. مشکل از همین تقسیمبندی آغاز میشود؛ چراکه نیمه اول با وجود زمانی که صرف معرفی شخصیتها میکند، در نهایت به شخصیتپردازی عمیقی منتهی نمیشود.
نیکنژاد تلاش میکند با اختصاص زمان قابلتوجهی به شخصیتهای اصلی و حتی وارد کردن کاراکترهای فرعی مانند همسر زکریا و نامزد ستار، به دنیای داستان عمق بیشتری ببخشد؛ اما این شخصیتها نهتنها به گسترش جهان فیلم کمک چندانی نمیکنند، بلکه حضورشان در بسیاری از لحظات بیشتر بهانهای برای اضافه کردن چند شوخی تازه است. در نتیجه، با وجود زمان نسبتا طولانی که فیلم برای معرفی آدمهایش صرف میکند، شاهد شکلگیری شخصیتهایی چندبعدی و باورپذیر نیستیم و آنچه روی پرده میبینیم، بیشتر تیپهایی آشنا و ازپیشساخته هستند تا شخصیتهایی که بتوان با آنها ارتباط برقرار کرد.
جواد عزتی، ناجی یک نقش آشنا
جواد عزتی در نقش اکبر نقطهزن، قرار است مردی سادهدل و کمتجربه را به تصویر بکشد که سرقت از بانک را آخرین راهحل برای عبور از مشکلات مالی خود میبیند. یکی از ویژگیهای این شخصیت، اشتباه تلفظ کردن برخی اصطلاحات و عبارتهای رایج است؛ تمهیدی که قرار است موقعیتهای کمیک خلق کند و از مخاطب خنده بگیرد. عزتی با تکیه بر تواناییهای بازیگری و تسلطی که بر اجرای کمدی دارد، تا حد زیادی موفق میشود ضعفهای موجود در طراحی این نقش را پوشش دهد و در لحظاتی مخاطب را بخنداند. به بیان دیگر، بخشی از جذابیت شخصیت اکبر نه از دل فیلمنامه، بلکه از تواناییهای خود بازیگر بیرون میآید.
در سوی دیگر، امیر جعفری در نقش زکریا قرار دارد؛ شخصیتی که بیش از آنکه تازگی داشته باشد، یادآور نقشهای پیشین اوست. به نظر میرسد سالهاست تغییر چندانی در الگوی بازی جعفری در آثار کمدی نمیبینیم و عمده تفاوت نقشهایش به نام شخصیتها محدود شده است. زکریا نیز از همان الگوی آشنایی پیروی میکند که پیشتر در فیلمهایی مانند «دایناسور» به کار گرفته شده بود: رفیق صمیمی شخصیت اصلی که اهل مواد مخدر است و در تمام موقعیتها همراه قهرمان داستان میماند. این تکرار باعث میشود حضور جعفری، با وجود ظرفیتهای کمیک او، غافلگیرکننده نباشد و مخاطب احساس کند با شخصیتی آشنا از فیلمهای قبلی روبهروست.
فاصله از ابتذال، نزدیکی به آشفتگی روایی
یکی از امتیازهای مهم بورسیه را باید در تلاش برزو نیکنژاد برای فاصلهگرفتن از جریان غالب کمدیهای مبتذل سینمای ایران جستوجو کرد. فیلمساز برخلاف بسیاری از کمدیهای سالهای اخیر، طنز اثر را به شوخیهای جنسی و موقعیتهای سخیف محدود نکرده و کوشیده است از شیوههای دیگری برای خنداندن مخاطب بهره بگیرد.
از این منظر، بورسیه انتخاب قابلقبولتری برای تماشاگرانی است که بهدنبال تماشای یک کمدی بدون شوخیهای جنسی و موقعیتهای شرمآور هستند؛ بهویژه در مقایسه با برخی آثار روی پرده، ازجمله «خانوم والده».
با این حال، فاصله گرفتن از ابتذال بهتنهایی نمیتواند یک فیلم کمدی را به اثری موفق تبدیل کند. بورسیه در نقطهای دیگر به همان مشکلی دچار شده که بخش قابلتوجهی از کمدیهای سینمای ایران با آن دستوپنجه نرم میکنند: فقدان انسجام در روایت.
در یک کمدی موفق، شوخیها باید از دل موقعیت و داستان بیرون بیایند. هر شوخی برای آنکه بیشترین تأثیر را بر مخاطب بگذارد، به مقدمهچینی و زمینهسازی نیاز دارد. به همین دلیل، بخشهایی از روایت باید صرف ساختن موقعیتی شوند که شوخی در زمان مناسب از دل آن بیرون بیاید. اما در بسیاری از کمدیهای سالهای اخیر، این سازوکار طبیعی جای خود را به تلاش برای گنجاندن یک شوخی در تکتک سکانسها داده است. گویی فیلمساز نگران است مبادا لحظهای از فیلم بدون خنداندن مخاطب سپری شود.
نتیجه چنین رویکردی، تضعیف کارکرد شوخیهاست. حتی موقعیتهایی که به خودیخود ظرفیت خنداندن دارند، بهدلیل نبود زمینهسازی مناسب یا تکرار بیش از اندازه، تأثیرگذاری خود را از دست میدهند. بورسیه نیز از این قاعده مستثنا نیست. فیلم در بسیاری از لحظات بهجای آنکه اجازه دهد شوخیها بهتدریج در دل داستان شکل بگیرند، آنها را به روایت تحمیل میکند و همین مسأله به انسجام کلی اثر لطمه میزند.
تفنگهایی که شلیک نمیشوند!
در کنار مشکل انسجام روایی، بورسیه از چند باگ و گره داستانی نیز رنج میبرد که بعضی از آنها بهسادگی قابل چشمپوشی نیستند. یکی از نمونههای قابلتوجه، ماجرای وامی است که ستار دریافت کرده، اما نپرداختن اقساط آن، او را با ممنوعالخروجی مواجه کرده است. این مسأله در ابتدای داستان بهعنوان یکی از موانع جدی سفر ستار مطرح میشود و حتی در شکلگیری انگیزه شخصیت اصلی برای انجام سرقت نقش دارد؛ اما در پایان، ستار بدون آنکه مشکل ممنوعالخروجیاش به شکل قانعکنندهای برطرف شده باشد، به پرواز خود میرسد.
این اتفاق را نمیتوان صرفا یک سهلانگاری کوچک در روایت دانست؛ چراکه با یکی از اصول بنیادین فیلمنامهنویسی در ارتباط است: اصل تفنگ چخوف. براساس این اصل، اگر نویسنده عنصری مانند یک وسیله، شخصیت، اتفاق یا مسأله را در داستان برجسته میکند، باید در ادامه روایت کارکرد مشخصی برای آن در نظر گرفته باشد. به بیان ساده، هر عنصر داستان باید کارکرد مشخصی داشته باشد و پس از ایجاد انتظار یا کمک به پیشبرد روایت، به نتیجهای برسد و بلاتکلیف رها نشود.
بورسیه از این منظر با مشکل جدی مواجه است و میتوان گفت در طول داستان چندین تفنگ چخوف معرفی میکند که هیچگاه شلیک نمیشوند. ماجرای وام و ممنوعالخروجی ستار تنها یکی از نمونههاست؛ مسألهای که در ابتدا به مانعی مهم برای رسیدن به هدف شخصیتها تبدیل میشود، اما در ادامه بدون ارائه توضیحی منطقی از داستان کنار میرود.
نمونه دیگر، شخصیت همسر زکریا با بازی پانتهآ پناهیهاست. حضور این شخصیت میتوانست به گسترش روابط میان کاراکترها، ایجاد موقعیتهای تازه و حتی روشنتر شدن ابعاد شخصیتی زکریا کمک کند؛ اما در عمل، نقش او به حضور در چند موقعیت کمیک محدود میشود. به نظر میرسد فیلم بیش از آنکه برای این شخصیت کارکردی در ساختار درام در نظر گرفته باشد، صرفا به دنبال استفاده از ظرفیتهای او برای اضافه کردن چند شوخی دیگر بوده است.
این مساله در مورد برخی دیگر از عناصر داستان نیز به چشم میخورد. فیلم بارها موقعیتهایی را پیش میکشد که انتظار میرود در ادامه به سرانجامی برسند یا دستکم بر روند داستان تأثیر بگذارند، اما در نهایت بدون پرداخت و نتیجه مشخص، کنار گذاشته میشوند. چنین رویکردی باعث میشود مخاطب در پایان، با مجموعهای از پرسشهای بیپاسخ و موقعیتهای نیمهتمام روبهرو شود.
کمدی قابل تحمل، فیلمنامهای ناتمام
در مجموع، بورسیه را باید تلاشی قابلتوجه برای ساخت کمدیای دانست که قصد ندارد صرفا با تکیه بر شوخیهای جنسی و موقعیتهای مبتذل مخاطب را بخنداند. برزو نیکنژاد در انتخاب مسیر کمدی خود تصمیم درستی گرفته و حضور بازیگرانی مانند جواد عزتی و امیر جعفری نیز به جذابیت فیلم برای مخاطب عمومی کمک کرده است. بااینحال، این امتیازها نمیتوانند ضعفهای بنیادین فیلمنامه را پنهان کنند.
فیلم در شخصیتپردازی به تیپسازی بسنده میکند، در روایت از انسجام کافی برخوردار نیست و تعدادی از عناصر داستانی خود را بدون پرداخت و نتیجهگیری رها میکند. به همین دلیل، با وجود لحظات خندهدار و فاصله گرفتن از برخی کلیشههای رایج کمدی، نمیتواند به اثری یکدست و رضایتبخش تبدیل شود.
بورسیه نشان میدهد که میتوان بدون استفاده از شوخیهای مبتذل نیز مخاطب را خنداند؛ اما درعینحال یادآوری میکند که ساخت یک کمدی موفق، فقط به پرهیز از ابتذال و کنار هم قرار دادن چند بازیگر محبوب محدود نمیشود. کمدی پیش از هر چیز به داستانی منسجم، شخصیتهایی باورپذیر و شوخیهایی نیاز دارد که از دل روایت بیرون بیایند؛ عناصری که فیلم نیکنژاد در رسیدن به آنها هنوز فاصله دارد.
نویسنده: امیرحسین حیدری / جام جم آنلاین