برنامه دشمن برای فتنه روشنگری با خطبه ۵۰ نهج‌البلاغه

گروه نخست، کسانی هستند که براساس خواهش‌های دل و هوای‌های نفسانی خود عمل می‌کنند. این خواهش‌ها لزوما به‌معنای معصیت نیست؛ کسی ممکن است زندگی آرامی بخواهد، علاقه‌مند به زندگی عادی داشته یا در پی رونق کسب‌وکارش باشد. همه این خواسته‌ها، در شمار هوا‌ی‌های نفسانی قرار می‌گیرند. چنان‌که امام حسین(ع) در روز عاشورا فرمودند، برای بسیاری از مردم، دین جز لقلقه زبان نیست. گروه نخست، براساس خواهش‌های دل خود عمل می‌کنند و هنگامی که دین را در تعارض با نفسانیات و خواسته‌های‌شان می‌بینند، درصدد تغییر آن برمی‌آیند و مطالبی را به نام دین به مردم قالب می‌کنند؛ معاویه نمونه‌ای از این گروه است.
گروه دوم، بدعت‌گذاران هستند. اینان لزوما اهل هوای‌پرستی، معصیت و خوشگذرانی نیستند؛ بلکه دیندارانی هستند که به‌زعم خود، بیش از اندازه بر دین پای می‌فشارند و گاهی تصور می‌کنند باید از امام خویش نیز پیشی بگیرند.
به این معنا که برای محکم‌تر گرفتن دین، آن‌گونه که خود می‌پندارند، در دینداری دچار غلو می‌شوند و از امام‌شان جلو می‌افتند.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه پنجاهم نهج‌البلاغه، این دو گروه را منشأ فتنه معرفی می‌کند: گروهی که دین را با خواهش‌های نفسانی خود تغییر می‌دهند و گروهی که با زیاده‌روی در دینداری، از امام خویش پیشی می‌گیرند.
   فتنه؛ آمیختن باطل با حق
فتنه آن‌گاه شکل می‌گیرد که هوای‌های نفسانی و بدعت‌ها به‌صورت خالص مطرح نشوند؛ زیرا اگر این دو گروه، خواسته‌های خود و بدعت‌های‌شان را آشکارا بیان می‌کردند، مردم فریب نمی‌خوردند. گروه نخست، هوای‌های نفسانی خود را با حقایق دینی درمی‌آمیزد؛ از این‌رو هنگام سخن گفتن از امام حسن(ع) مایه می‌گذارد، صلح آن حضرت را مطرح می‌کند و امثال معاویه، آیات قرآن را علیه امیرالمؤمنین(ع) به‌کار می‌گیرند و قرآن‌ها را بر سر نیزه می‌کنند. گروه دوم، کسانی هستند که ظاهر دین را می‌بینند و به آن تمسک می‌جویند. 
وقتی رهبری می‌فرماید من با اینها راه آمدم، این دیگر راه رهبری است و ما باید از آنچه ایشان فرموده‌اند، اطاعت کنیم. به یک معنا، گروه نخست کسانی هستند که می‌گویند باید کوتاه بیاییم و حتی تنگه‌هرمز را رها کنیم؛ اینها همان هوای‌پرستانی هستند که امام علی(ع) از آنان نام می‌برد. هر دو گروه، سر و ته یک کرباسند؛ چه آنهایی که سرسختانه دنبال نظر دشمن هستند و چه آنهایی که با اصرار و پافشاری، تنها نظر خود را دنبال می‌کنند. واقعیت صراط مستقیم این است که باید به‌دنبال نظر رهبری باشیم.