در تمام دنیا کمبود دارو وجود دارد/ مشکل از تجویز برندهای خاص است، نه تولید

جام جم آنلاین: تغییر سیاست ارزی چه اثری بر بازار دارو گذاشته است؟

در حوزه مواد مؤثره دارویی، تقریبا تمام ارزها آزاد شده است، اما چون پیش از این اقدام، قیمت داروی نهایی افزایش پیدا کرده بود، تغییر نرخ ارز در این بخش تأثیر محسوسی بر قیمت دارو نداشت. در واقع، برای مدتی شرکت‌های دارویی توانستند مواد اولیه را با قیمت پایین‌تری نسبت به قیمت دارویی که عرضه می‌کردند، تأمین کنند.

البته اخیرا در مورد دو قلم داروی سفکسیم و آزیترومایسین، دوباره سیاست ارزی حمایتی اعمال شده است. بنابراین احتمال دارد قیمت این داروها کاهش پیدا کند. این تجربه ممکن است در مورد چند قلم داروی دیگر نیز اتفاق بیفتد، اما در حال حاضر اطلاعی نداریم که این سیاست برای چه اقلام دیگری اجرا خواهد شد.

داروهای بیماران خاص چطور؟

داروهای بیماران خاص شرایط متفاوتی دارند و تغییرات اخیر نرخ ارز تأثیر مشابهی بر قیمت آنها نداشته است. این داروها از مدل حمایتی دیگری برخوردارند و حدود ۹۰ درصد هزینه آنها به صورت یارانه‌ای پوشش داده می‌شود. بنابراین درباره این داروها، تا اینجا تغییر قیمت قابل‌توجهی مشاهده نکرده‌ایم.

یکی از نگرانی‌های همیشگی مردم، پیدا نکردن دارو در داروخانه است. درحال حاضر کشور با کمبود دارو مواجه است؟

خوشبختانه به دلیل تعدد تولیدکنندگان مواد مؤثره، شرکت‌های دارویی، تولیدکنندگان مواد جانبی و همچنین ظرفیت مناسب در حوزه بسته‌بندی، در تأمین دارو با ریسک جدی مواجه نبوده‌ایم و اکنون نیز چنین شرایطی وجود ندارد.

البته این به معنای آن نیست که هیچ کمبودی در بازار دارو وجود ندارد. در تمام کشورهای دنیا ممکن است همواره چند قلم دارو با کمبود مواجه باشند. بنابراین باید میان «کمبود برخی اقلام» و «ریسک اختلال جدی در تأمین دارو» تفاوت قائل شد.

گاهی مصرف‌کنندگان انتظار دارند یک برند مشخص از دارو که خودشان ترجیح می‌دهند، همیشه در بازار موجود باشد، در حالی که چنین شرایطی در هیچ نظام دارویی دنیا وجود ندارد. با توجه به بنیه تولیدی کشور، ما تاکنون در معرض کمبود گسترده دارو نبوده‌ایم و در حال حاضر نیز چنین خطری وجود ندارد.

اما درباره داروهای حیاتی نمی‌توان منتظر ماند تا بازار خودش مشکل را حل کند. وضعیت داروهای اساسی کشور چطور است؟

ما ۴۸۲ قلم داروی اساسی داریم که کمبود آنها برای کشور قابل تحمل نیست. خوشبختانه وضعیت این داروها مناسب است و به‌ویژه در دوره اخیر، سازمان غذا و دارو حساسیت بیشتری نسبت به تأمین آنها داشته است. ذخایر استراتژیک این داروها نیز همواره در سطح مناسبی نگه داشته می‌شود تا در صورت بروز بحران یا اختلال در زنجیره تأمین، با مشکل جدی مواجه نشویم.

چرا با وجود تولید داخلی و تنوع بالای دارو، هزینه دارویی کشور همچنان بالاست؟

بخش مهمی از مشکلات صنعت دارو به سیاست‌گذاری در حوزه مصرف، گستردگی فهرست دارویی کشور، هزینه‌های بالای دارویی و ضرورت اصلاح نظام تجویز بازمی‌گردد. نیازهای دارویی کشور باید متناسب با سطح درآمد ملی تنظیم شود. ما در حوزه دارو مقداری گسترده عمل کرده‌ایم. اینکه بخواهیم بیش از سه هزار قلم دارو در فهرست دارویی کشور داشته باشیم و از نظر تنوع دارویی و هزینه، شرایطی متفاوت با سایر کشورها ایجاد کنیم، طبیعتا مشکلاتی به وجود می‌آورد؛ به‌خصوص زمانی که نسبت هزینه‌های دارویی به شاخص‌های کلان اقتصادی از حد متعارف جهانی عبور کند. طبق عرف جهانی، هزینه‌ای که مردم برای دارو پرداخت می‌کنند باید حدود یک درصد تولید ناخالص داخلی باشد، اما ما متأسفانه از این میزان عبور کرده‌ایم.

این هزینه چقدر از اقتصاد کشور را درگیر کرده است؟

به دلیل اینکه نرخ ارز مشخص و یکسانی نداریم، بخشی از داروها با ارز حمایتی و بخشی با ارز غیرحمایتی تأمین می‌شوند و همین موضوع محاسبات را دشوار می‌کند. اما بر اساس نرخ ارز شاخص، محاسبات ما نشان می‌دهد که هزینه دارو در کشور از چهار درصد تولید ناخالص داخلی نیز عبور کرده است؛ این عدد بسیار بزرگی است. حتی در کشورهایی که مشکلات ریشه‌ای در حوزه دارو دارند و شرایط آنها با دنیا متفاوت است، مانند آمریکا که هزینه دارو در آن بسیار بالاست، چنین ارقامی مشاهده نمی‌شود. بنابراین ما با اعداد بسیار بالایی مواجه هستیم.

برای اینکه هزینه دارو کمتر به مردم و نظام سلامت فشار بیاورد، از کجا باید شروع کرد؟

سیاست‌گذاران باید به مصرف بهینه دارو و انتخاب صحیح داروهایی که در فهرست رسمی قرار می‌گیرند، توجه بیشتری داشته باشند. همچنین باید از تجویز بی‌رویه جلوگیری و برای مصرف داروهای گران‌قیمت، به‌ویژه برای بیماران خاص و صعب‌العلاج، کمیسیون‌های فنی تشکیل شود.

نباید با ایجاد تقاضای القایی، شرایطی ایجاد کنیم که یک بیمار علاوه بر مشکل بیماری، به دلیل مصرف دارو با بحران اقتصادی بیشتری مواجه شود. در چنین شرایطی نه‌تنها اقتصاد دارو آسیب می‌بیند، بلکه سلامت مردم نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

آیا تخلف و تقاضای القایی در بازار دارو قابل شناسایی و کنترل است؟

متأسفانه در برخی موارد سوءاستفاده‌هایی از سوی برخی بنگاه‌ها وجود دارد و نظام‌های نظارتی باید دقت بیشتری داشته باشند. امروز سامانه‌ها و اپلیکیشن‌هایی وجود دارد که اطلاعات و آمار لازم را در اختیار مسئولان قرار می‌دهد و به‌راحتی می‌توان تشخیص داد در چه بخش‌هایی تخلف یا عدم کفایت وجود دارد.

اگر بتوانیم این بخش‌ها را سامان دهیم، با اطمینان می‌گویم که نظام دارویی کشور مشکل اساسی و نگران‌کننده‌ای ندارد. در کنار آن، موضوع حضور مؤثرتر بیمه‌ها و حمایت‌هایی که باید از مردم صورت گیرد نیز اهمیت زیادی دارد.

با این شرایط، آیا ممکن است دوباره شاهد افزایش قیمت دارو باشیم؟

در حال حاضر تقریبا بخش عمده داروها با نرخ ارز غیرحمایتی تأمین می‌شوند، اما ممکن است در آینده با افزایش نرخ ارز آزاد، فاصله قابل توجهی میان نرخ‌های مختلف ایجاد شود و دوباره در همین چالش قرار بگیریم.

دولت باید برای این مسائل، تصمیمی منطقی، پایدار و منطبق با منافع مردم اتخاذ کند. راهکارها وجود دارد، اما کارشناسان نیز باید از منافع محدود خود فاصله بگیرند و با نگاه به منافع عمومی و مردم وارد تصمیم‌سازی شوند.

اگر به چنین سطحی از اخلاق حرفه‌ای برسیم، تصمیم‌گیران نیز بیش از گذشته به نظرات کارشناسی توجه خواهند کرد. مشکل اصلی بیشتر در حوزه تصمیم‌سازی است.

صنعت دارو در بحران‌ها چقدر می‌تواند روی پای خودش بایستد؟

خوشبختانه شرایط اخیر نشان داد که صنعت دارویی کشور آسیب‌پذیری بالایی ندارد. البته در مقاطعی به دلیل زمان تأمین ارز، حمل‌ونقل، نوسانات نرخ ارز و مسائل مشابه، مشکلاتی ایجاد شد و طبیعی است که بنگاه‌ها نیز در تأمین به‌موقع با دشواری‌هایی مواجه شوند.با این حال، در مجموع صنعت دارو، صنعتی بسیار مقاوم و مستحکم است و بعید می‌دانم با بحران‌هایی از این جنس، شاهد مشکل اساسی در تأمین دارو باشیم.

اگر دارویی با یک برند خاص پیدا نشود، آیا باید آن را کمبود دارو دانست؟

موضوع کمبود دارو نیازمند نگاه تخصصی است. اگر یک داروی خاص با یک برند مشخص در بازار موجود نباشد، نمی‌توان صرفا آن را کمبود دارو تلقی کرد. وقتی یک دارو ژنریک است و برندهای مختلفی از آن وجود دارد، نبود یک برند خاص به معنای نبود دارو نیست.

در تمام کشورهای دنیا، حتی کشورهای اروپایی و آمریکا، کمبود برخی اقلام دارویی وجود دارد و این تصور که همه داروها همیشه و در همه جا موجود هستند، با واقعیت نظام‌های دارویی دنیا همخوانی ندارد.

چرا فهرست دارویی کشور این‌قدر گسترده است و آیا وقت آن نرسیده این فهرست بازنگری شود؟

بله. انگلستان که نظام سلامت ملی (NHS) آن یکی از شناخته‌شده‌ترین نظام‌های سلامت دنیاست، حدود هزار و ۳۰۰ و چند قلم دارو در فهرست خود دارد، در حالی که ما نزدیک به سه برابر این تعداد دارو در فهرست داریم. بنابراین باید این فهرست اصلاح و منطقی شود. در این میان نظام تجویز نیز باید اصلاح شود و پزشکان باید داروها را بر اساس نام علمی و غیرانحصاری آنها، یعنی International Nonproprietary Name (INN)، تجویز کنند.

نباید شرایطی ایجاد شود که بیمار برای پیدا کردن یک برند خاص، از این داروخانه به آن داروخانه مراجعه کند. همچنین تجویز دارویی که خارج از فهرست رسمی دارویی کشور قرار دارد، باید مورد بازنگری قرار گیرد.

اگر قرار باشد یک تغییر در سیاست دارویی کشور بیش از همه به کنترل کمبود و هزینه‌ها کمک کند، آن تغییر چیست؟

ایجاد هرگونه تقاضای القایی می‌تواند به شکل‌گیری کمبود مصنوعی منجر شود. اگر این مسائل را با دقت مدیریت کنیم، نگاه ما به موضوع کمبود دارو نیز تغییر خواهد کرد و بسیاری از مشکلات قابل کنترل خواهد بود.