حتی برخی از بزرگان انقلاب و افرادی که مطالعات تاریخی و سیاسی داشتند، تصور میکردند تحول اساسی در کشور شاید پنج یا شش سال دیگر اتفاق بیفتد. برخی دوستان نیز معتقد بودند که نیروهای انقلابی حتی برای اداره کشور در آن مقطع آمادگی کافی ندارند. به بیان دیگر، سقوط رژیم پهلوی و وقوع یک انقلاب در آن زمان برای بسیاری دور از ذهن بود.
اما در ماه رمضان سال ۱۳۵۷، حرکتهای مردمی و شور و هیجان جامعه بهشدت افزایش یافت. شبهای ماه مبارک رمضان آن سال، از نظر گستردگی حضور مردم در صحنه، سابقهای تاریخی در کشور ایجاد کرد و نشان داد که جامعه ایران وارد مرحله تازهای از مبارزه شده است.
اوج این حرکت را میتوان در روز عید فطر مشاهده کرد. در ۱۳ شهریور ۱۳۵۷، نماز عید فطر به امامت شهید مفتح با حضور جمعیت انبوهی برگزار شد و پس از نماز، برای نخستینبار تظاهرات گستردهای شکل گرفت. البته پیش از آن نیز راهپیماییهایی، بهویژه در جریان نهضت سال ۱۳۴۲، برگزار شده بود، اما در این مرحله، حضور گسترده مردم و شعارهای سیاسی، روندی متفاوت و حسابشدهتر را به نمایش گذاشت.
این حرکت در روزهای بعد نیز ادامه پیدا کرد. در روز ۱۶ شهریور، راهپیمایی دیگری شکل گرفت و اعلام شد که مردم روز بعد، یعنی جمعه ۱۷ شهریور، در میدان ژاله گرد هم خواهند آمد و شعارهای انقلابی سر خواهند داد.
صبح جمعه، پیش از ساعت ۸، رادیو اعلام کرد که در تهران حکومت نظامی برقرار شده و مردم حق حضور در تجمعات را ندارند. تصور حکومت این بود که با این تهدید و استقرار شمار زیادی از نیروهای نظامی در خیابانها، بهویژه در اطراف میدان ژاله، مردم از حضور در اجتماع منصرف خواهند شد، اما اتفاقی رخ داد که سرآغاز دورهای جدید در تاریخ مبارزات ملت ایران شد؛ دورهای که تا امروز، یعنی ۱۴۰۵، ادامه دارد.
۱۷ شهریور نقطه عطفی در مسیر انقلاب بود. مردم با وجود تهدید، حکومت نظامی و حضور گسترده نیروهای نظامی در میدان ماندند و ایستادگی کردند. این ایستادگی در برابر زورگویی، قلدری، فساد، وابستگی و ظلم، فرهنگ جدیدی را وارد عرصه مبارزه کرد؛ فرهنگ شهادتطلبی و مقاومت تا پیروزی.
از همین مقطع، شعارها و ادبیات مبارزه نیز وارد مرحله تازهای شد. شعارهایی همچون «ما همه سرباز توایم خمینی» و «گوش به فرمان توایم» نشاندهنده شکلگیری نوعی انسجام و همبستگی جدید در میان مردم بود. جامعه دیگر صرفا به دنبال اعتراض به عملکرد رژیم یا تغییر برخی سیاستهای آن نبود، بلکه مطالبه تغییر بنیادی ساختار سیاسی کشور در حال شکلگیری بود.
به همین دلیل، میتوان گفت از صبح ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، دیگر صرفا با یک «نهضت اسلامی» مواجه نبودیم؛ بلکه نهضت وارد مرحله «انقلاب اسلامی» شد. هدف مبارزه از اصلاح یا تغییر رژیم محمدرضا پهلوی فراتر رفت و به نفی سلطنت، وابستگی به آمریکا و نظام سیاسی موجود انجامید. در ادامه، شعارهایی همچون «نه شرقی، نه غربی»، «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» جایگاه پررنگتری در حرکت مردم پیدا کرد.
اهمیت ۱۷ شهریور تنها در حوادث همان روز خلاصه نمیشود. آنچه این روز را به یک نقطه عطف تاریخی تبدیل کرد، ایستادگی مردم و شکلگیری فرهنگی بود که بر مقاومت و آمادگی برای پرداخت هزینه در مسیر مبارزه استوار بود. تجربه تاریخی انقلابها نیز نشان میدهد، هنگامی که یک جامعه از مرحله اعتراض و نهضت عبور میکند و وارد مرحلهای میشود که هدف آن تغییر بنیادین ساختار سیاسی است، دیگر بازگشت به شرایط پیشین دشوار خواهد بود.
از این منظر، اگر ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ را مبدأ شکلگیری نهضت اسلامی بدانیم، حوادث سال ۱۳۵۷، بهویژه ۱۷ شهریور، زمینه تبدیل این نهضت به یک انقلاب فراگیر را فراهم کرد و ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ نقطه نهایی پیروزی آن بود.
بنابراین، ۱۷ شهریور را باید نهفقط بهعنوان یک حادثه تلخ تاریخی، بلکه بهعنوان یکی از مهمترین نقاط تغییر مسیر مبارزات ملت ایران بررسی کرد؛ روزی که در آن، فرهنگ مقاومت و شهادت در کنار انسجام اجتماعی قرار گرفت و مبارزه مردم را وارد مرحلهای کرد که هدف آن دیگر تغییر یک دولت یا یک فرد نبود، بلکه تغییر بنیادین ساختار سیاسی و حرکت به سوی استقلال و جمهوری اسلامی بود.
در گفتوگو با جامجم آنلاین مطرح شد
اصغر شرفی در گفتوگو با جام جم:
دبیر شورای راهبردی روابط خارجی در گفتوگوی تفصیلی با «جام جم»:
در گفتوگو با جامجم آنلاین عنوان شد
