بازگشت امید به زمین‌های ترک‌خورده

در این میان، استان لرستان با پیشینه‌ای درخشان در حوزه منابع آبی و اراضی حاصلخیز، به‌رغم برخورداری از مواهب طبیعی، این روز‌ها با آزمونی دشوار دست‌وپنجه نرم می‌کند. تصاویری از سد‌های نیمه‌خالی، رودخانه‌هایی که بستر سنگی‌شان بیرون افتاده و باغات تشنه‌ای که خاک‌شان ترک‌خورده، سیمای امروز بخش‌هایی از این استان را ترسیم کرده است.
در چنین فضای غبارآلودی، تصمیم شورای حفاظت از منابع آب استان لرستان برای رهاسازی کنترل‌شده و هدفمند آب از سد «ایوشان» خرم‌آباد، نه صرفا یک اقدام فنی، بلکه یک مانور استراتژیک برای نجات حیات اقتصادی و تداوم اکوسیستم‌های حیاتی پایین‌دست محسوب می‌شود. این اقدام که از نیمه مرداد شروع شده، در دل کشاورزان و باغدارانی که بیم از دست دادن محصول داشتند، امیدی تازه به‌وجود آورده است.
ایوشان؛ مرهمی بر زخم‌های تشنه پایین‌دست
رهاسازی آب سد ایوشان، فرآیندی است که با هدف تأمین حقابه‌های زیست‌محیطی و نجات باغات و مزارع پایین‌دست انجام شده است. این عملیات در حالی صورت می‌گیرد که گرمای طاقت‌فرسای تابستان، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد آورده و رودخانه‌های منطقه را در آستانه خشکی مطلق قرار داده بود.
احمد گودرزی، معاون شرکت آب منطقه‌ای لرستان، در تشریح ابعاد این تصمیم می‌گوید: «این اقدام که از ۱۴مردادماه آغاز شده، شامل رهاسازی شش‌میلیون مترمکعب آب است. هدف اصلی ما در این مرحله، احیای حقابه‌های زیست‌محیطی و تأمین نیاز باغات مسیر بود. خوشبختانه با جریان‌یافتن مجدد آب، رودخانه‌ای که در آستانه خشک‌شدن کامل قرار داشت، جانی دوباره گرفت و جریان آب به شهرستان چگنی نیز رسیده است.»
این رهاسازی، رودخانه‌های خشکیده را احیا کرد؛ اتفاقی که برای محیط‌زیست منطقه یک پیروزی کوچک، اما حیاتی است. رودخانه‌ای که تا چند روز پیش تنها بستری از سنگ و خاک بود، اکنون دوباره جاری شده و اکوسیستم‌های وابسته به آن، فرصتی برای تنفس پیدا کرده‌اند.

نبض زندگی در مزارع؛ روایت کشاورزان
برای کشاورزانی که معیشت‌شان مستقیما با قطره‌قطره این آب گره‌خورده، این رهاسازی تفاوت میان «ماندن» و «رفتن» است. یکی از کشاورزان منطقه که روز‌های سختی را پشت سر گذاشته می‌گوید: «حدود ۱۵ روز بود که با مشکل بی‌آبی برای کشت برنج‌مان دست‌وپنجه نرم می‌کردیم و عملا دست‌مان به هیچ‌جا بند‌نبود. شرایط بسیار دشواری داشتیم و هر روز که می‌گذشت، ترس از بین رفتن زحمات‌مان بیشتر می‌شد. اما به لطف خدا و تدبیر مسئولان، دو روز است که آب به اراضی ما رسیده و اوضاع تغییر کرده است. خواسته قلبی ما این است که این روند تداوم داشته باشد تا بتوانیم محصول‌مان را به برداشت برسانیم.»
کشاورز دیگری نیز با تأکید بر این‌که ۲۴ ساعت پس از باز شدن دریچه‌های سد، آب به زمین‌های آنها رسیده، بیان می‌کند: «الان همه کشاورزان در حال استفاده از این آب هستند. این اقدام به‌موقع، کمک بزرگی به ما کرد و اگر این آب نمی‌رسید، بسیاری از محصولات ما در این گرمای شدید از بین می‌رفت.»
این روایت‌ها نشان‌دهنده آن است که مدیریت صحیح منابع آب، تا چه اندازه می‌تواند مستقیما بر امنیت غذایی و معیشت خانوار‌های روستایی تأثیرگذار باشد. بااین‌حال، کشاورزان به یک نکته کلیدی اشاره دارند: «استمرار». آنها نگرانند که با اتمام این دوره رهاسازی، دوباره به روز‌های بی‌آبی بازگردند و به همین دلیل، تقاضای اصلی‌شان مدیریت بلندمدت و تداوم رهاسازی‌هاست.

چالش‌های مدیریت آبی در لرستان

تجربه سال‌های گذشته در لرستان، درس‌های تلخی به همراه داشته است. فقدان مدیریت درست در برداشت‌های غیرمجاز، ایجاد بند‌های انحرافی سلیقه‌ای و بی‌توجهی به نیاز پایین‌دست، همواره به‌عنوان پاشنه آشیل مدیریت منابع آب در استان شناخته شده است. رهاسازی آب هنگامی که در مسیر، با برداشت‌های غیرمتعارف برخی مواجه شود، به معنای پایمال شدن حق دیگران و بروز تنش‌های اجتماعی خواهد بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای لرستان، با نگاهی به آمار ایستگاه‌های هیدرومتری در هفته‌های اخیر، استدلال می‌کند که تصمیم برای دوبرابر کردن ظرفیت رهاسازی، براساس یک ضرورت فنی اتخاذ شده است. او می‌گوید: «با بررسی وضعیت مسیر رودخانه کشکان و مشاهده احتمالات بروز تنش‌های شدید آبی برای بهره‌برداران پایین‌دست، تصمیم گرفتیم ظرفیت رهاسازی را افزایش دهیم تا از بروز فاجعه برای کشاورزان جلوگیری کنیم.».
اما این «دست‌ودلبازی» سد ایوشان یک روی دیگر هم دارد. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای با لحنی تأکیدی از کشاورزان و باغداران درخواست می‌کند که صرفه‌جویی و اصلاح الگوی مصرف را به‌عنوان یک وظیفه اجتماعی جدی‌بگیرند. 
او معتقد است که رهاسازی آب بدون نظارت و بدون رعایت الگوی مصرف، تنها یک مسکن موقت است. کاکاوند می‌گوید: «توزیع عادلانه آب، مستلزم مشارکت جدی خود کشاورزان است. اگر هرکسی بدون رعایت حق دیگران اقدام به احداث بند‌های انحرافی غیرمجاز یا برداشت بی‌رویه کند، این آب هرگز به دست کشاورزان پایین‌دست نخواهد رسید.»