مودت اهل‌بیت (ع)؛ مزدی که پیامبر (ص) از امت خواست

برای فهم دقیق این آیه، ابتدا باید به یک نکته مهم توجه کرد. انبیای الهی هیچ‌گاه از مردم در برابر رسالت خود مزد و اجری مطالبه نمی‌کردند. قرآن کریم در سوره شعراء، از زبان پیامبران مکرر می‌فرماید: «إِنْ أَجْرِی إِلَّا عَلَى الله»؛ اجر من جز بر‌عهده خدا نیست. پیامبران، معلمانی بودند که بدون مطالبه مزد، مردم را به‌سوی خدا دعوت می‌کردند. 

اما درباره رسول خدا (ص)، ماجرا تفاوتی اساسی دارد. ابن‌شهرآشوب در کتاب «مناقب» فصلی را به ویژگی‌های اختصاصی پیامبر اکرم (ص) اختصاص داده و برای ایشان ویژگی‌هایی را برمی‌شمارد که سایر انبیا از آن برخوردار نبودند. یکی از این ویژگی‌ها، خاتمیت پیامبر (ص) است؛ یعنی ایشان آخرین پیامبر الهی است و پس از او پیامبری نخواهد آمد. 

از همین‌جا ویژگی‌های رسالت پیامبر اکرم (ص) نیز معنا و گستره دیگری پیدا می‌کند: دین او جهانی و ماندگار است، قرآن او معجزه جاودانه است و عترت او نیز تا قیامت امتداد دارد؛ یعنی سلسله دوازده امام که ادامه‌دهنده مسیر هدایت پس از پیامبرند. 

ابن‌شهرآشوب همچنین مواردی را ذکر می‌کند که انبیای دیگر از خداوند درخواست کرده بودند، اما خداوند آنها را پیشاپیش به پیامبر اکرم (ص) عطا کرده بود. برای نمونه، حضرت موسی (ع) عرضه می‌دارد: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی»؛ پروردگارا، سینه‌ام را گنجایش عطاکن، اما درباره پیامبر اسلام (ص) می‌فرماید: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»؛ آیا سینه‌ات را گنجایش ندادیم؟

با این همه، یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های پیامبر اکرم (ص) با دیگر انبیا آن است که ایشان در برابر رسالت خود، از مردم مطالبه‌ای را مطرح می‌کند، اما این مطالبه، پول و مال نیست. پیامبر (ص) پس از ۲۳ سال مجاهدت، رنج و سختی، تنها یک چیز از مردم می‌خواهد: «قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّه فِی الْقُرْبَى». 

پیامبر (ص) برای هدایت مردم سختی‌های فراوانی تحمل کرد؛ عمویش را از دست داد، در جنگ‌ها حضور یافت، پیشانی و دندانش شکست، سنگ بر او زدند، او را دیوانه و ساحر خواندند و یارانش را به شهادت رساندند. اکنون که مردم مسلمان شده‌اند و پیامبر به پایان عمر شریف خود نزدیک می‌شود، مطالبه او از امت چیست؟ مودت نسبت به قربا. 

اما «مودت» به چه معناست؟ مودت از ریشه «وُدّ» است و به‌معنای محبت شدید و عمیق است. «قربا» نیز به‌معنای نزدیکان است. در روایات، هنگامی که جابر از پیامبر اکرم (ص) پرسید منظور از «قربا» چه کسانی هستند، حضرت فرمود: علی، فاطمه و فرزندان آن دو. 
بنابراین، مقصود از «قربا» در این آیه، حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه زهرا (س) و فرزندان ایشان هستند؛ و بر همین اساس، امام حسین (ع) نیز از مصادیق روشن «قربا» ست. 

این معنا در ماجرای شام نیز به‌روشنی خود را نشان داد. پیرمردی که در فضای تبلیغاتی آن روز شام رشد کرده و امام سجاد (ع) را نمی‌شناخت، به ایشان اهانت کرد. امام سجاد (ع) او را مخاطب قرار داد و از او پرسید: آیا این آیه را می‌شناسی که می‌فرماید: «قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّه فِی الْقُرْبَى»؟ پیرمرد پاسخ داد: بله. امام فرمود: آن «قربا» ما هستیم. 

بنابراین، مودت اهل‌بیت (ع) صرفا یک محبت قلبی و درونی نیست؛ بلکه مودتی است که باید در گفتار، کردار و پندار انسان آشکار شود. گویی پیامبر اکرم (ص) از امت خواسته است که در عمل نشان دهند نسبت به خاندان او که همان «قربای» پیامبرند، چه جایگاهی قائل‌اند. 

اما تاریخ پس از رحلت پیامبر (ص) نشان داد که این «مودت» تا چه اندازه مورد بی‌مهری قرار گرفت. هنوز مدت چندانی از رحلت پیامبر نگذشته بود که به خانه حضرت زهرا (س) هجوم بردند، آن حضرت آسیب دید و به شهادت رسید و حق حضرت علی (ع) نیز غصب شد. 

اینجاست که مساله «مودت اهل‌بیت (ع)» از یک مفهوم صرفا عاطفی فراتر می‌رود و به یک معیار تاریخی برای سنجش نسبت امت با پیامبر (ص) و خاندان او تبدیل می‌شود.
 
مودت اهل‌بیت (ع)؛ از معرفت و جهاد تا زیارت

اگر «مودت فی‌القربا» مطالبه پیامبر اکرم (ص) از امت است، این پرسش مطرح می‌شود که مودت نسبت به قربای پیامبر چگونه باید نشان داده شود؟ آیا مودت صرفا یک محبت قلبی است یا در عرصه‌های مختلف زندگی اجتماعی و فردی نیز می‌تواند ظهور و بروز داشته باشد؟

برای مودت به اهل‌بیت (ع) راه‌های متعددی می‌توان برشمرد. از میان حدود ۱۵ راهی که برای آن مطرح شده، به چند نمونه می‌توان اشاره کرد. 

یکی از راه‌های مودت به قربا، مودت علمی است؛ یعنی انسان با علم و قلم خود اهل‌بیت (ع) را به مردم معرفی کند. نمونه روشن آن، علامه امینی است. او با تالیف «الغدیر» در ۱۴ جلد، بخش مهمی از عمر خود را صرف معرفی اهل‌بیت (ع) و تبیین جایگاه آنان کرد. این نیز یک شکل از «مودت فی‌القربا» است؛ مودتی که با قلم و دانش تحقق پیدا می‌کند. 

راه دیگر، مودت از مسیر جهاد است. عزیزانی که پشت لانچر‌ها و در میدان دفاع ایستادند، کسانی که دست و پای‌شان را از دست دادند و به شهادت رسیدند، این مسیر را به عشق اهل‌بیت (ع) انتخاب کردند؛ به عشق سرزمین و نظامی که آن را متعلق به امام زمان (عج) می‌دانند و به عشق سید و اولاد پیامبر (ص). این نیز نوعی «مودت فی‌القربا» است. گاهی مودت با قلم است و گاهی با جان. 

صورت دیگری از این مودت، مودت نسبت به اهل‌بیت (ع) از طریق فرزندان است. نمونه آن حضرت‌ام‌البنین (س) است. او چگونه محبت خود را به امام حسین (ع) نشان داد؟ با چهار فرزندی که تقدیم کرد. مضمون سخن او این بود: «اولادی کلهم و من تحت الخضراء فداء الحسین»؛ همه فرزندان من و هر آنچه زیر این آسمان است، فدای حسین (ع). 

این نیز یک مصداق روشن از «مودت فی‌القربا» است؛ مودتی که در عالی‌ترین شکل خود، فرزند و جان انسان را در مسیر محبت اهل‌بیت (ع) قرار می‌دهد. 

اما یکی دیگر از جلوه‌های روشن مودت اهل‌بیت (ع)، زیارت آنان است. امام رضا (ع) که ما ایرانیان افتخار مجاورت با ایشان را داریم، زیارت را یکی از نشانه‌های پیمان با امام دانسته‌اند. به همین دلیل است که در روایات، درباره زیارت اهل‌بیت (ع) سفارش فراوان شده است. 

از این منظر، حضور مردم در زیارت امام حسین (ع) و به‌ویژه حرکت عظیم اربعین، یکی از روشن‌ترین جلوه‌های عمل به آیه ۲۳ سوره شوری است: «قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّه فِی الْقُرْبَى». 

شما با حرکت خود در اربعین، مودت فی‌القربا را نشان داده‌اید. این نکته بسیار مهمی است؛ زیرا این حرکت، ادامه همان سنتی است که از جابر آغاز شد. جابر پیرمردی بود که حتی نابینا شده بود، اما راه افتاد و خود را به کربلا رساند تا قبر اباعبدالله الحسین (ع) را زیارت کند. 

در تاریخ نیز بزرگان بسیاری این مسیر را پیموده‌اند. آیت‌الله العظمی خویی (ره)، آیت‌الله العظمی سیستانی و بسیاری از بزرگان حوزه نجف، همچون شیخ انصاری و دیگران، در گذشته با پای پیاده از نجف به کربلا می‌آمدند. در روایات نیز برای هر قدم زائر در این مسیر، ثواب حج و عمره ذکر شده است. 

ثواب زیارت؛ استحقاق یا جایزه؟

در اینجا باید به نکته‌ای درباره ثواب‌های زیارت توجه کرد. ثواب‌ها را می‌توان به دو گونه تقسیم کرد: ثواب استحقاقی و ثواب جایزه‌ای. 

برای توضیح ثواب استحقاقی می‌توان مثال یک دانش‌آموز را زد که در امتحان، از ده سؤال به هشت سؤال پاسخ درست می‌دهد و متناسب با عملکردش نمره می‌گیرد. این نمره، استحقاق اوست. 

اما گاهی یک پاداش، فراتر از استحقاق است؛ مانند جایزه‌ای که مدرسه به دانش‌آموز می‌دهد یا پاداشی که به دلیل یک عمل خاص در نظر گرفته می‌شود. 

ثواب‌هایی که برای زیارت امام حسین (ع) در روایات بیان شده، از این جنس است؛ یعنی ثواب‌هایی ویژه و فوق العاده که صرفا یک پاداش عادی و متناسب با عمل نیست. برای زیارت امام حسین (ع) ثواب‌های بسیار بزرگی ذکر شده است؛ تا آنجا که در برخی روایات، زیارت آن حضرت با تعابیری بسیار بلند توصیف شده است. 

این جایگاه زیارت را می‌توان در رفتار امام صادق (ع) نیز مشاهده کرد. نقل شده است که شخصی خدمت امام صادق (ع) رسید و دید حضرت در سجده گریه می‌کند و برای زائران قبر اباعبدا... (ع) دعا می‌فرماید؛ دعا می‌کند خداوند صورت‌هایی را که در مسیر زیارت حسین (ع) در معرض آفتاب قرار گرفته‌اند، در قیامت از آتش حفظ کند و هزینه‌هایی را که زائران در این راه صرف کرده‌اند، جبران فرماید. 

وقتی امام سر از سجده برداشت، چهره مبارکش غرق اشک بود. از حضرت پرسیدند: برای چه کسانی این‌گونه دعا می‌کنید؟ فرمود: برای زائران قبر اباعبدالله الحسین (ع). 

زائران کربلا؛ مهمانان ویژه آسمان

حتی در ماجرای عاشورا نیز می‌توان جایگاه ویژه امام حسین (ع) و زائران او را مشاهده کرد. در روز عاشورا، چهار هزار فرشته برای یاری امام حسین (ع) آمدند، اما حضرت نپذیرفت؛ زیرا بنا نبود حادثه کربلا به‌شکلی غیرطبیعی پایان یابد. 

همان‌گونه که در جنگ بدر نیز فرشتگان برای یاری مؤمنان آمدند و قرآن کریم از یاری الهی سخن می‌گوید، در کربلا نیز فرشتگان برای یاری امام حسین (ع) حاضر شدند، اما مشیت الهی بر این بود که حادثه عاشورا در مسیر طبیعی خود به پایان برسد. 

پس از شهادت اباعبدالله (ع)، این فرشتگان به خداوند عرض کردند: اکنون ما در زمین چه کنیم؟ به آنان گفته شد که دیگر بازنگردند و تا قیامت در کنار قبر امام حسین (ع) بمانند. 

در ادامه، ماموریتی ویژه نیز برای آنان تعیین شد: هر کس به زیارت امام حسین (ع) می‌آید، به او خوشامد بگویید؛ هنگام بازگشت، او را بدرقه کنید؛ اگر بیمار شد، به عیادتش بروید و اگر از دنیا رفت، در تشییع جنازه‌اش حاضر شوید. 

این روایت، تصویری روشن از جایگاه زائر حسین (ع) ارائه می‌دهد؛ گویی زیارت، تنها یک حرکت زمینی نیست، بلکه پیوندی است میان محبت انسان به «قربای» پیامبر (ص) و عنایت آسمانی به این مودت. 

از این منظر، اربعین تنها یک راهپیمایی نیست؛ یکی از آشکارترین جلوه‌های «مودت فی‌القربا» و عملی‌شدن محبت اهل‌بیت (ع) در رفتار و زندگی مؤمنان است.