گرمایش زمین و تغییر الگوهای جوی
افزایش دمای هوا اینروزها در فضای مجازی و واقعی بحثهای مختلفی را رقم زده است. برای نمونه برخی گرمای هوای ما و کشورهای اروپایی را با هم مقایسه میکنند و میپرسند چرا با وجود دمای بالاتر هوای ما، در اروپا شاهد مرگومیر هستیم؟ لازم به یادآوری است که برخی مناطق جنوبشرق ایران و کویر لوت، بهدلیل تابش مداوم آفتاب و شرایط جوی خاص، یکی از خشکترین و گرمترین نقاط دنیا محسوب میشود.
تداوم گرما در فصل تابستان، ناشی از یک الگوی جوی پایدار است که دو مکانیسم اصلی در آن نقش دارند: نخست، حاکمشدن سیستم پرفشار جنب حارهای است که با پدیدهای به نام گرمایش فرونشینی همراه است. در این فرآیند، تودههای هوا در ترازهای میانی جو، از بالا به سمت سطح زمین فرو مینشینند. این حرکت نزولی، برخلاف حرکت صعودی هوا که با کاهش دما همراه است، براثر تراکم هوا موجب گرمشدن آن میشود. عامل دوم، شکلگیری کمفشاری حرارتی در سطح زمین است که در کنار آسمان بدون ابر و تابش عمودی، انرژی خورشیدی را به حداکثر میرساند. موقعیت فلات ایران هم که نسبت به مناطق مجاور پستتر است، باعث میشود این الگوی جوی گرم، بهطور مداوم در منطقه باقی بماند. البته این کانونهای تولید گرما تنها محدود به ایران نیست؛ دشتهای عراق، سوریه، کویت و کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس نیز تحت تأثیر همین الگو هستند. البته در شهرهای ساحلی بهدلیل ویژگیهای حرارتی آب دریا، دما تا حدی متعادلتر است، اما در آن مناطق، اثر شرجی باعث افزایش دمای احساسی برای ساکنان میشود. نکته قابلتأمل، مقایسه این شرایط با موجهای گرمایی اخیر در اروپاست. اگرچه دمای ثبتشده در کشورهایی مثل آلمان، اسپانیا و سوئیس حدود ۴۳ تا ۴۴ درجه و پایینتر از رکوردهای ۵۰درجه در کویر لوت ماست، اما مرگومیر در آنجا بسیار بیشتر است. علت این تفاوت فاحش، نابهنجاری این دما برای ساختار جوی و زیستی اروپاست. ساکنان آن مناطق با چنین دماهایی خو نگرفتهاند و این تغییر اقلیم برای آنها یک وضعیت کاملا غیرعادی و شوکآور است بهطوریکه در دو هفته اخیر چند هزار نفر، عمدتا افراد مسن و بیماران قلبی، جان خود را از دست دادهاند. در واقع، این وقایع نشان میدهد روند گرمایش زمین الگوهای جوی را تغییر میدهد بهطوریکه آنچه برای ما شرایطی شناختهشده و عادی محسوب میشود، در سایر نقاط جهان به تهدیدی جدی تبدیل شده است. امواج گرمایی در این میان دو وجه دارند از یکسو، گرمایش کلی زمین که زمینه عمومی گرمتر شدن را فراهم کرده و اکنون به یک الگوی جدید اقلیمی تبدیل شده است؛ چنانکه قاره اروپا بهطور میانگین دستکم ۲درجه نسبت به دهههای گذشته گرمتر شده است. از سوی دیگر، در کنار این گرمایش عمومی، موجهای گرمای کوتاهمدتی هم رخ میدهند که حدود ۱۰روز، دما را به طور غیرعادی بالا میبرند. ترکیب این دو عامل، به تشدید گرما و شکلگیری شرایطی بغرنج منجر میشود.
