تمدید رایگان بودن مترو و اتوبوسهای تندرو، ترافیک را کاهش میدهد، اما توسعه این ناوگان نباید فراموش شود
بلیت برنده حمل و نقل عمومی
مترو و اتوبوسهای تندروی تهران دست کم برای دو ماه دیگر رایگان ماندند؛ تصمیمی که از یکسو قرار است بخشی از فشار هزینههای رفت و آمد را از دوش شهروندان بردارد و از سوی دیگر مردم را به استفاده کمتر از خودروهای شخصی ترغیب کند.
حامیان این طرح معتقدند حذف سهم اندک مسافران از هزینه واقعی حمل و نقل عمومی میتواند به کاهش ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی هوا کمک کند. با این حال کارشناسان هشدار میدهند بلیت رایگان بهتنهایی کافی نیست و تغییر پایدار الگوی سفر زمانی رخ میدهد که مترو و اتوبوس در کنار قیمت مناسب، از دسترسی آسان، کیفیت مطلوب و ظرفیت کافی نیز برخوردار باشند.
شورای اسلامی شهر تهران در چهارصد و هجدهمین جلسه خود با ۲۱رأی موافق، استفاده رایگان همه شهروندان از مترو و اتوبوسهای تندرو را برای دو ماه دیگر تمدید کرد. براساس این تصمیم، تا زمانی که پایان رسمی شرایط جنگی از سوی شورایعالی امنیت ملی اعلام نشده باشد، وضعیت کشور هردو ماه یکبار بررسی و درباره ادامه یا توقف طرح تصمیمگیری خواهد شد. علیرضا زاکانی، شهردار تهران نیز دیروز با حضور در جلسه شورای شهر از تمدید رایگان شدن مترو و اتوبوسهای تندرو دفاع کرد و گفت: مدیریت شهری در شرایط خاص کشور باید به افزایش امید، اطمینان و تابآوری مردم کمک کند.
او با اشاره به اینکه شهروندان تنها حدود ۳.۲درصد هزینه واقعی سفر با اتوبوسهای تندرو و ۱۳.۹درصد هزینه مترو را پرداخت میکنند، عنوان کرد: حذف این سهم اندک بیش از آنکه اثر مالی داشته باشد، دارای پیام اجتماعی و حمایتی است و افزایش استفاده از مترو و اتوبوس میتواند به کاهش ترافیک، آلودگی هوا و مصرف سوخت کمک کند، بهطوری که مصرف سوخت در اردیبهشتماه ۵.۷درصد کاهش یافته است.
توسعه ناوگان؛ زیرساخت ادامه خدمات رایگان
تداوم خدمات رایگان حمل و نقل عمومی، بیش از هر مسألهای به توسعه ناوگان، افزایش ظرفیت و نوسازی زیرساختها وابسته است. در همین راستا، شهردار تهران در پاسخ به ابراز نگرانیها درباره ظرفیت حمل و نقل عمومی گفت: مدیریت شهری همزمان با رایگانسازی، توسعه ناوگان را نیز دنبال میکند. در دوره فعلی ۲۴۶۰دستگاه اتوبوس نوسازی یا به ناوگان اضافه شده و نزدیک به ۷۰۰دستگاه اتوبوس تولید داخل نیز در مسیر تحویل قرار دارد. همچنین ۵۰دستگاه متروباس خریداری شده برای خط میدان آزادی-تهرانپارس وارد شده و بازسازی اساسی و برقیسازی ۷۰۰دستگاه اتوبوس تندروی قدیمی نیز در دستور کار قرار گرفته است. آنطور که زاکانی درباره توسعه ناوگان مترو توضیح داد ۱۴واگن ساخته و آزمایش شده است و پیگیری برای ورود آنها به چرخه ارائه خدمات ادامه دارد. پس از آن نیز ۱۰رام قطار بهصورت کامل وارد خواهد شد.
به گفته او قرار است ۵۵درصد از پروژه تامین۱۲۵۳واگن داخلیسازی شود و میزان داخلیسازی واگنهایی که در کشور ساخته میشوند نیز به ۸۵درصد رسیده است. شهردار تهران، توسعه خطوط مترو، ورود واگنهای جدید و خرید و بازسازی اتوبوسها را بخشی از تلاش مدیریت شهری برای فراهم کردن زیرساخت ادامه خدمات رایگان دانست.
حمایت معیشتی یا سیاست ترافیکی؟
حذف هزینه بلیت از یکسو میتواند بخشی از هزینه رفت و آمد روزانه خانوادهها، بهویژه خانوارهای متوسط و کمدرآمد را کاهش دهد. ازسوی دیگر، این سیاست با هدف افزایش جذابیت مترو و اتوبوس در مقایسه با خودروی شخصی دنبال میشود. کارشناسان معتقدند اگر رایگان شدن حمل و نقل عمومی فقط هزینه سفر مسافران همیشگی را حذف کند، بیشتر کارکردی حمایتی و معیشتی خواهد داشت، اما اگر بتواند بخشی از استفادهکنندگان خودروهای شخصی را بهسمت مترو و اتوبوس هدایت کند، میتوان آن را سیاستی برای کاهش ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی هوا نیز دانست. دکتر علیرضا اسماعیلی رئیس پیشین پلیس راه کشور و مدرس دانشگاه با تاکید بر اینکه حمل و نقل عمومی باید همواره قابل برنامهریزی، در دسترس و متناسب با توان اقتصادی مردم باشد، به جام جم میگوید: در بسیاری از کشورهای دنیا، حمل و نقل عمومی با کمترین هزینه ممکن و متناسب با سطح درآمد مردم ارائه میشود تا شهروندان به استفاده از خودروی شخصی رو نیاورند.
او ادامه میدهد: هنگام بررسی هزینههای حمل و نقل عمومی نباید فقط درآمد حاصل از فروش بلیت را محاسبه کرد چراکه افزایش استفاده از خودروهای شخصی، تشدید ترافیک، آلودگی هوا، اتلاف وقت شهروندان و مصرف بیشتر سوخت هزینههایی است که در صورت گرانی یا عدمدسترسی به مترو و اتوبوس به جامعه تحمیل میشود. با این نگاه، پرداخت یارانه به حمل و نقل عمومی در حقیقت نوعی سرمایهگذاری برای کاهش این هزینههای اجتماعی است.
دسترسی؛ حلقه مکمل رایگان شدن
رایگان شدن مترو و اتوبوس شاید در کوتاهمدت بخشی از هزینه رفت و آمد شهروندان را کاهش دهد، اما موفقیت این سیاست فقط به حذف بهای بلیت وابسته نیست. قیمت مناسب، دسترسی آسان، کیفیت خدمات، پوشش گسترده خطوط و کاهش زمان انتظار مجموعه عواملی هستند که میتوانند شهروندان را از خودروی شخصی بهسمت حمل و نقل عمومی هدایت کنند.
اسماعیلی با تاکید بر وجود رابطه مستقیم میان هزینه حمل و نقل عمومی و میزان استفاده از خودروهای شخصی میگوید: هرچه هزینه استفاده از مترو و اتوبوس کمتر باشد، انگیزه مردم برای کنار گذاشتن خودروی شخصی بیشتر میشود.
با این حال او معتقد است قیمت فقط یکی از مؤلفههای مؤثر در انتخاب شیوه سفر است و رایگان بودن خدمات، بدون ارتقای کیفیت و دسترسی، بهتنهایی نمیتواند تغییر محسوسی در رفتار شهروندان ایجاد کند.
این استاد دانشگاه، تحقق توسعه حمل و نقل عمومی را فراتر از کاهش قیمت بلیت میداند و تاکید میکند: فعالیت شبکه تا ساعات پایانی شب، کاهش زمان انتظار، پوشش مناسب محلهها، دسترسی آسان به مراکز پرتردد و توسعه خطوط از مهمترین عواملی است که مردم را به استفاده از مترو و اتوبوس ترغیبمیکند. به گفته او اگر شهروندان مطمئن باشند در ساعتهای مورد نیاز و تا ساعات پایانی شب به حمل و نقل عمومی دسترسی دارند، وابستگی آنان به خودروهای شخصی کاهش خواهد یافت. او همچنین توسعه دسترسی به مترو در مسیرهایی مانند پایانهها و فرودگاهها را یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش سفرهای خودرویی عنوان میکند.
رایگان برای همه یا حمایت هدفمند؟
بحث درباره ادامه رایگان بودن حمل و نقل عمومی در حالی مطرح است که بخش عمده هزینه این خدمات حتی در شرایط عادی نیز از محل یارانه تامین میشود. به گفته مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون خدمات شهری شورای شهر تهران، سهم پرداختی شهروندان از هزینه واقعی سفر با اتوبوس در سال ۱۴۰۵ کمتر از ۳درصد برآورد شده و حدود ۹۷درصد هزینهها را یارانه پوشش میدهد. سهم مسافران از هزینه مترو نیز از ۲۰ تا ۲۱درصد در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، به ۴/۱۹درصد در سال ۱۴۰۳ و به بیش از ۱۳درصد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است.
با وجود توافق کلی بر حمایت از حمل و نقل عمومی، درباره شیوه اجرای آن اختلاف نظر وجود دارد. مهدی چمران پیشنهاد کرده این حمایت بهجای همه شهروندان، بهصورت هدفمند به گروههایی مانند معلمان، استادان دانشگاه، کارکنان شهرداری و خانوادههای پرجمعیت اختصاص یابد. در مقابل، محمد آخوندی و مهدی پیرهادی از اعضای شورای شهر تهران معتقدند با توجه به سهم اندک مردم در هزینه واقعی سفر، حمل و نقل عمومی ظرفیت رایگان شدن برای همه شهروندان را دارد. با این حال، ارزیابی موفقیت این سیاست به انتشار آمار دقیق درباره تاثیر آن بر کاهش سفرهای خودرویی، ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی هوا نیاز دارد. بلیت رایگان میتواند انگیزه استفاده از مترو و اتوبوس را افزایش دهد، اما تغییر پایدار الگوی سفر بدون دسترسی آسان، پوشش مناسب و کیفیت مطلوب خدمات ممکن نیست.
