سلامت در عصر هوش مصنوعی؛ از مدیریت اطلاعات تا اعتمادآفرینی

 تجربه نزدیک به ۲۰ سال فعالیت در روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی، این واقعیت را به من آموخته که ارتباطات سلامت، پلی است میان تولید علم و عمل به آن؛ پلی که در صورت استحکام، باعث ارتقای سواد سلامت جامعه و در صورت سستی، به گسترش "اختلالات اطلاعات سلامت" دامن می‌زند.

اختلالات اطلاعات سلامت (HIDs)؛ چالشی کهنه با چهره‌ای نو
اگرچه واژه "اخبار جعلی" در سال‌های اخیر رایج شده، اما مسئله "اختلالات اطلاعات سلامت" (Health Information Disorders) پیشینه‌ای طولانی دارد. تحقیقات نشان می‌دهد این اختلالات که شامل اطلاعات نادرست (Misinformation)، اطلاعات نادرست عمدی (Disinformation) و اطلاعات مخرب (Malinformation) هستند، از چهار مؤلفه اصلی نشأت می‌گیرند: "فرستنده، پیام، کانال و گیرنده" .

تجربه من در روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی نشان می‌دهد که در هر چهار مؤلفه، نقاط آسیب‌پذیری وجود دارد. پزشکان و متخصصان گاه به دلیل کمبود زمان برای به‌روزرسانی اطلاعات، ناخواسته اطلاعات کهنه را منتشر می‌کنند . رسانه‌ها برای جذب مخاطب، به سمت بزرگ‌نمایی می‌روند. و گیرنده، یعنی بیمار یا شهروند، با سواد سلامت محدود، توانایی تشخیص درست از نادرست را ندارد و در گرداب اطلاعاتی سردرگم می‌ماند.

هوش مصنوعی؛ شمشیر دو لبه ارتباطات سلامت
هوش مصنوعی، بزرگترین تحول این قرن در حوزه ارتباطات سلامت است. این فناوری دو روی سکه دارد. از یک سو، ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند به مدیریت اطلاعات سلامت کمک شایانی کنند. اپلیکیشن‌هایی که با ضبط و ترجمه گفتگوی پزشک و بیمار، به افزایش سواد سلامت و بهبود ارتباط کمک می‌کنند، مصداق بارز این کاربرد هستند .
اما روی دیگر سکه، تهدیدی جدی است. الگوریتم‌های هوش مصنوعی در شبکه‌های اجتماعی، با اولویت دادن به محتوای جنجالی و پرتعامل، باعث می‌شوند اطلاعات نادرست سلامت سریع‌تر و گسترده‌تر از اطلاعات علمی منتشر شوند. این همان "طوفان کامل" اطلاعاتی است که یونسکو درباره آن هشدار داده است . نگرانی از این بابت وجود دارد که شرکت‌های سودجو با بهره‌گیری از ظرفیت هوش مصنوعی، اطلاعات گمراه‌کننده را با هدف افزایش فروش یا شکل‌دهی به افکار عمومی تولید و توزیع کنند .
مدیریت اطلاع‌رسانی؛ از انتشار داده تا تولید دانش
در نظام سلامت ایران، یکی از چالش‌های اساسی، شکاف بین تولید علم و کاربست آن در بالین بیمار و زندگی روزمره مردم است. مدل‌های ترجمان دانش (Knowledge Translation) به عنوان راهکاری برای پر کردن این شکاف مطرح شده‌اند . این مدل‌ها بر فرآیندی پویا و تعاملی بین محققان و کاربران دانش (از جمله سیاست‌گذاران و ارائه‌دهندگان خدمت) تأکید دارند .
بر اساس تجربه من، در ایران، ساختار متمرکز نظام سلامت و فقدان زیرساخت‌های عملیاتی کافی، اجرای کامل این مدل‌ها را با دشواری مواجه کرده است . در حالی که کشورهایی مانند کانادا از "کارگزاران دانش" برای تسهیل این فرآیند استفاده می‌کنند، در ایران بیشتر به تأسیس مراکز ترجمان دانش در دانشگاه‌ها اکتفا شده است . روابط عمومی‌های بیمارستانی و دانشگاهی می‌توانند نقش این کارگزاران دانش را ایفا کنند، مشروط بر آنکه از حالت سنتی انتشار اخبار صرف خارج شده و به مدیریت استراتژیک اطلاعات بپردازند.
و حال نقش کنشگران ارتباطات سلامت در عصر جدید:
امروز، مدیران ارتباطات سلامت و روابط عمومی‌ها بیش از هر زمان دیگری نیازمند درک عمیق از زیست‌بوم جدید اطلاعات هستند. ما باید:
۱. سواد اطلاعاتی و سلامت جامعه را با زبان ساده و قابل فهم ارتقا دهیم و از اصطلاحات پیچیده پزشکی پرهیز کنیم .
۲. به عنوان پل ارتباطی بین نظام دانشگاهی و مردم، اطلاعات علمی و معتبر را به شکلی جذاب و قابل اعتماد به مخاطب منتقل کنیم. تجربه مدیریت ارتباطات در دوران کرونا نشان داد که این اعتمادآفرینی، نقشی حیاتی در کنترل وحشت و مهار شایعات دارد .
۳. از ظرفیت هوش مصنوعی برای رصد و پایش اطلاعات نادرست در فضای مجازی استفاده کنیم و به سرعت به شایعات پاسخ دهیم.
۴. و در نهایت، به این درک برسیم که اعتمادآفرینی مهم‌ترین سرمایه یک نظام سلامت است. اعتمادی که با شفافیت، صداقت و پاسخگویی به موقع، در دل بحران‌ها شکل می‌گیرد.

ارتباطات سلامت در قرن بیست و یکم، دیگر یک کار جانبی یا تزئینی نیست، بلکه خط مقدم دفاع از سلامت جامعه است. هوش مصنوعی این میدان را پیچیده‌تر کرده، اما ابزارهای قدرتمندتری نیز در اختیار ما قرار داده است. ما کنشگران این حوزه، با تکیه بر تجربه و دانش خود، باید از این ابزارها برای ترویج اطلاعات درست، توانمندسازی مخاطب و نهادینه‌سازی سواد سلامت استفاده کنیم. راه پیش رو دشوار است، اما با درک صحیح از چالش‌ها و به‌کارگیری راهبردهای نوین، می‌توانیم "پل" سلامت را محکم‌تر از همیشه بسازیم.