جلوه‌های ایثار در هلال مهربانی

تنوع روایت‌ها از یک واقعه بزرگ، به درک جامع‌تر آن کمک می‌کند و جنگ نیز از این قاعده مستثنی نیست. در این میان، هلال احمر به‌عنوان یک تشکل بین‌المللی بشردوستانه، همواره بر بررسی پیامد‌های انسانی جنگ‌ها و ثبت تاثیرات آن بر اقشار غیرنظامی تاکید داشته است. در همین راستا، برنامه «هلال مهربانی» از شبکه تهران تلاش می‌کند روایت بی‌واسطه امدادگران حاضر در جنگ رمضان را به تصویر بکشد و گوشه‌ای از این فداکاری‌های کمتر گفته شده را ثبت کند. با همین انگیزه با محسن محمدی تهیه‌کننده این برنامه گفت‌و‌گو کردیم تا از چرایی انتخاب این فرم روایی و چالش‌های تولید چنین برنامه‌ای برای‌مان بگوید. 

 

محسن محمدی تهیه‌کننده برنامه هلال مهربانی درباره انتخاب فرم روایت مستقیم در این برنامه به جام جم گفت: برخلاف بسیاری از مستند‌ها که از تصاویر آرشیوی و صحنه‌های بازسازی استفاده می‌کنند، ما در این برنامه سراغ روایت اول شخص و بیان مستقیم راوی رفتیم. این تصمیم دو دلیل داشت. نخست این‌که بسیاری از امدادگران حاضر در جنگ داوطلب بودند و هیچ رابطه مالی و استخدامی با دولت نداشتند. برخی از این امدادگران ایرانیانی بودند که از کشور‌های دیگر آمده و امکان داشت پس از مدتی کشور را ترک کنند. می‌خواستیم این گنجینه‌های انسانی و روایت‌های مستقیم آنها را از دست ندهیم و خاطرات‌شان را ثبت کنیم. دوم آن‌که این عزیزان خودشان مستقیما در امدادرسانی جنگ حضور داشتند و همه چیز را با چشم خود دیده بودند. پیدا کردن این راویان کار سختی بود، اما خوشبختانه توانستیم این کار را انجام دهیم. 

محمدی با اشاره به تاثیرگذاری روایت مستقیم بر مخاطب ادامه داد: صحنه‌هایی مثل اصابت موشک یا لحظاتی که امدادگر به خانواده‌ای خبر می‌دهد دخترشان تکه‌تکه شده اصلا قابل بازسازی نیست. حتی اگر می‌خواستیم این صحنه‌ها را بازسازی کنیم هرگز نمی‌توانستیم آن حس و حال واقعی جنگ و بمباران را به مخاطب منتقل کنیم. روایت مستقیم راویان اول شخص تنها راهی بود که می‌توانستیم این فضا و احساس را به‌درستی منتقل کنیم. ضمن این‌که در طول تولید، فیلم‌ها و مستند‌هایی را کشف کردیم که خود راویان اول شخص در اختیار داشتند و این آثار کمک کردند تا روایت‌ها را به بهترین شکل ممکن به مخاطب ارائه دهیم. 

این تهیه‌کننده تلویزیون در پاسخ به سوالی درباره جایگاه جنگ رمضان در تولیدات تلویزیونی عنوان کرد: من خودم در تمام دوران جنگ در رسانه بودم و به جرأت می‌گویم که هرچند تاکنون روایت جامعی از این جنگ تولید نشده، اما دقت داشته باشید که جنگ ویتنام در آمریکا سالیان سال طول کشید تا بتوانند آن را به شکلی که خودشان می‌خواستند روایت کنند. ضمن آن‌که ما فاصله کمی با شروع جنگ داریم و تازه داریم این روایت‌ها را بازیابی می‌کنیم. طبیعی است هنوز به مرحله‌ای نرسیده‌ایم که بگوییم کار تمام شده، اما این به‌معنای کم‌کاری نیست. رسانه ملی نقش خود را به‌خوبی انجام داده و هلال مهربانی آمده تا این خلاء روایی را پر کند. 

 

وی افزود: بسیاری از برنامه‌ها و حتی برنامه‌های میدانی، حضور امدادگران را در قالب‌های مختلف نشان داده‌اند، اما ما در هلال مهربانی تصمیم گرفتیم از نگاه هلال احمر به ماجرا نگاه کنیم. چون هلال احمر جزو دستگاه‌هایی بوده که بیشترین زحمت را در جنگ کشیده و کمترین تشکر را شنیده است. ضمن آن‌که این عزیزان هیچ‌گونه انتفاع مالی از کارشان نداشتند و کاملا داوطلبانه به کمک هموطنان‌شان شتافته بودند. از این جهت روایت از نگاه آنها می‌توانست تصویری تازه از ایثار ارائه دهد. 

محمدی با تاکید بر مستند بودن تمام صحنه‌های برنامه توضیح داد: تمام فیلم‌هایی که در برنامه نشان داده می‌شود مستند است. این تصاویر یا با دوربین‌هایی ضبط شده که خود امدادگران همراه داشتند، یا با دوربین‌هایی که ما به منطقه اعزام کرده بودیم. توانستیم بین روایت و مستند ارتباطی بسیار مستقیم برقرار کنیم. در هلال مهربانی امدادگر هم راوی است و هم کنشگر اصلی صحنه. این ویژگی باعث می‌شود مخاطب احساس کند خودش در آن صحنه حضور دارد و روایت را از زبان کسی می‌شنود که خودش آن را تجربه کرده است. 

تهیه‌کننده هلال مهربانی درباره پرداخت به لایه‌های پنهان عملیات امدادگری تصریح کرد: از همان جلسات اولیه تولید که با حضور مدیر شبکه و مدیر گروه فرهنگ و معارف اسلامی و دوستان هلال احمر برگزار شد قرارمان بر این بود که همه مسائل ریز و درشت گفته شود. اگر ما سانسور کنیم و چیزی را نگوییم، به نفع آمریکا و اسرائیل عمل کرده‌ایم. حتی صحنه‌هایی که امدادگران نتوانسته‌اند کسی را نجات دهند یا خانواده‌هایی که به‌دلیل شدت حملات، اجساد عزیزان‌شان تکه‌تکه شده در برنامه روایت شده است. ما عملیات‌هایی داشتیم که به‌معنای واقعی شکست‌خورده بودند.

یعنی نتوانسته بودند کسی را نجات دهند. مثلا صحنه‌هایی که امدادگران رسیده‌اند و دیده‌اند پنج یا شش نفر از اعضای یک خانواده شهید شده‌اند و نتوانسته‌اند کسی را از زیر آوار بیرون بکشند. این روایت‌ها در برنامه وجود دارد، اما عدم موفقیت در نجات، دلیل بر شکست ما نبوده بلکه به‌دلیل عمق فاجعه و استفاده دشمن از سلاح‌های ممنوعه بوده است. 

وی درباره انتخاب لوکیشن استودیویی به‌جای فضای واقعی عملیات‌ها گفت: برخلاف مدل‌های رایج که از وال و تصاویر پشت‌زمینه استفاده می‌کنند ما یک استودیوی کلاسیک با نورپردازی بسیار زیبا انتخاب کردیم. در دکور از آکسسوار‌هایی استفاده کردیم که مربوط به منطقه میناب و جنگ بودند. این انتخاب کمک کرد تا مفاهیم و حس جنگ از طریق دکور به مخاطب منتقل شود و صمیمیت لازم برای ارتباط با راویان ایجاد شود. واقعا اگر در لوکیشن واقعی ضبط می‌کردیم شاید نمی‌توانستیم آن حس صمیمیت و همنشینی با راوی را منتقل کنیم. ما تلاش کردیم فضایی فرهنگی و در عین حال عملیاتی طراحی کنیم که هم اصالت داشته باشد و هم بتواند مفاهیم را از طریق دکور منتقل کند. 

 

محمدی در پاسخ به سوالی درباره معرفی هویت امدادگری و پیوند نسل‌ها خاطرنشان کرد: ذهنیت عمومی از هلال احمر بیشتر برای بلایای طبیعی و تصادفات شکل گرفته است. بسیاری از مخاطبان امروز هلال احمر را با ماموریت‌های روزمره‌ای مثل سیل، زلزله و تصادفات جاده‌ای می‌شناسند، اما در این برنامه سعی کردیم تصویری از امدادگران جنگی دهه ۶۰ به تصویر بکشیم؛ کسانی که در جنگ رمضان بدون هیچ چشمداشتی و کاملا داوطلبانه به یاری هموطنان شتافتند. امدادگری که بیش از ۴۰شبانه‌روز به خانه نرفته، با پلاک هویتی کار کرده و در شرایطی که هر لحظه امکان حمله مجدد وجود داشته دنبال نجات انسان‌ها بوده است. 

تهیه‌کننده هلال مهربانی افزود: روایت این امدادگران می‌تواند برای نسل امروز که در حوزه داوطلبی و نیکوکاری فعال هستند مرجعی انگیزشی باشد. تلاش کردیم این پیوند ۴۰ساله را با روایت‌های عینی و مستند نشان دهیم تا مخاطب جوان متوجه شود مفهوم ایثار و خدمت به خلق، مختص زمان و مکان خاصی نیست و در هر نسلی می‌تواند تکرار شود. این برنامه می‌خواهد بگوید روحیه امدادگری و کمک به همنوع یک ارزش پایدار است که از آن روز‌ها تا امروز ادامه دارد و می‌تواند الگویی برای نسل‌های آینده باشد. 

وی با اشاره به بازخورد‌های برنامه تکمیل کرد: خوشبختانه بازخورد‌هایی که از مخاطبان جوان دریافت کرده‌ایم نشان می‌دهد این روایت‌ها توانسته با آنها ارتباط برقرار کند. بسیاری از آنها اعلام کرده‌اند تاکنون تصویر دقیقی از ابعاد انسانی این جنگ نداشته‌اند و روایت مستقیم امدادگران برای‌شان تاثیرگذار بوده است. این بازخورد‌ها نشان می‌دهد مسیری که انتخاب کرده‌ایم، مسیر درستی بوده است. سعی کردیم نشان دهیم در مکتب عاشورا، خدمت به خلق در سخت‌ترین شرایط، نه یک وظیفه سازمانی بلکه یک منش ایمانی است و امدادگران هلال احمر در جنگ رمضان مصداق این منش بودند.