پرورش تمساح از رویا تا واقعیت

پرورش تمساح یک صنعت جدید در جهان امروز به شمار می آید که تولیدات حاصل از این صنعت بیشتر مورد توجه بازار مد و فروشگاه های لوکس است.

کد خبر: ۱۵۵۵۶۴

این صنعت عمدتا وابسته به جمعیت های تمساح های وحشی است که ممکن است خارج از دسترس مزرعه داران باشد. پرورش تمساح نیاز به سرمایه گذاری کافی در زمینه امکانات ، وسایل و موجودی گله های پرورشی دارد. علاوه برآن کیفیت پوست گونه های هدف بسیار اهمیت دارد؛ چراکه در شرایط یکسان ، گونه های با پوست کلاسیک نسبت به گونه های غیرکلاسیک دارای ارزش اقتصادی بیشتر هستند، زیرا قیمت پوست آنها بیشتر است . برخی از کارشناسان معتقدند، متاسفانه در طول سال های اخیر نظرات و گفته هایی درباره پرورش تمساح ارائه شده که از واقعیت های موجود به دور بوده است .بر این اساس ، حتی گاهی جملاتی رویاگونه نظیر «بازار پوست کروکودیل جهان در دست ایران» شنیده می شود که اهمیت توجه کارشناسی به این موضوع را دو چندان می کند.

گونه کلاسیک تمساح به گونه هایی اطلاق می شود که در پوست ناحیه شکمی دارای فلس ها یا به بیان صحیح تر سپرهای کوچک و صفحات استخوانی بسیار کم در زیر آنها باشد که از جمله آنها می توان به تمساح آب شور (Crocodylus) و حتی تمساح مردابی (C.palustris) اشاره کرد. گونه های غیرکلاسیک ، گونه هایی اند که در زیر بافت پوست ناحیه شکمی ، صفحات استخوانی دارند و به همین دلیل با توجه به این که کار پرداخت و تهیه چرم از آن سخت است ، دارای ارزش کمتری بوده و تنها پوست ناحیه پهلوی این گونه ها مورد استفاده قرار می گیرند که کیمن ها (گونه هایی از خانواده آلیگاتوریده) از این گروه محسوب می شوند.هم اکنون 23گونه از تمساح ها وجود دارند که در تمام نقاط جهان پراکنده اند، این تمساح ها شامل آلیگاتورها و کیمن ها (8 گونه)، تمساح های حقیقی (13 گونه)، گاریال شبه گاریال (2 گونه) هستند که زیستگاه های آبی مناطق حاره ای را اشغال کرده اند.
منابع مهم و اساسی برای پرورش موفقیت آمیز تمساح شامل گله پرورشی ، غذا و سرمایه است . در برخی از کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه ممکن است که تخم تمساح های وحشی به سادگی و راحتی و با قیمت پایین در دسترس باشد، اما غذای ارزان برای غذا دادن به تمساح های پرورشی وجود نداشته باشد.در برخی دیگر از کشورها ممکن است منابع مالی برای توسعه و نیز پروتئین زاید برای غذادهی در دسترس باشد؛ ولی منابع تمساح که بتوان براساس آن یک برنامه بهره برداری پایدار را اجرا کرد، وجود نداشته باشد.
تمساح ها به عنوان گونه های کلیدی در زیستگاه خود به شمار رفته و فعالیت های آنها باعث بقا و حفظ ساختمان و عملکرد اکوسیستم می شود. تمساح ها جنبه های منحصر به فرد تاریخ طبیعی دارند که چالش مخصوصی را برای حفاظت آنها به وجود می آورد. اغلب گونه تمساح ها به خاطر پوست گرانقیمت شان مورد بهره برداری قرار گرفته اند که پشتوانه تجارت جهانی آنها به ارزش سالانه بیش از 200 میلیون دلار امریکاست . آنها همچنین تحت تاثیر شدید نابودی ، تخریب و آلودگی زیستگاه خود هستند. کاهش و نابودی هر یک از گونه تمساح ها، نشانگر افت و نابودی معنی دار تنوع زیستی و پتانسیل اقتصادی و دوام و بقای اکوسیستم هاست.

برداشت و پرورش تمساح از طبیعت

منظور از برداشت ، استحصال مستقیم تمساح هایی از طبیعت است که در حد اقتصادی بزرگ شده اند. برداشت به طور سنتی و مرسوم روشی بوده که برای حیوانات به منظور استفاده از پوست آنها به کار می رفته و به خاطر این که با روش های معمول برای شکار روزمره (امرار معاش) یکسان است ، غالبا بیشترین ارتباط را با جوامع بومی داشته است. این روش سود اقتصادی مستقیم برای مردم دارد.
گله داری نوعی برنامه برداشت تغییر شکل یافته است که در آن تمساح های جوان یا تخم هایی که از طبیعت برداشت شده اند در اسارت پرورش می یابند. حیوانات در حالت اسارت تا اندازه تجارتی (12 متر)، بسته به نوع گونه و وضعیت بازار، پرورش داده شده و پس از کشتار پوست و محصولات آن به صورت اقتصادی فروخته می شود. به خاطر مرگ ومیر بالای نوزادان و تخم ها در شرایط طبیعی ، جابه جا کردن یا انتقال آنها از حیات وحش تاثیر کمتری روی جمعیت گونه ها دارد، ضمن این که این تاثیرها را می توان با برگرداندن تعدادی معین از این تمساح ها به طبیعت جبران کرد.
روش دیگر برای پرورش تمساح ، مزرعه داری است . در این روش حیوانات بالغ و زادآور در اسارت نگهداری می شوند و تخم های گذاشته شده توسط تمساح های ماده جمع آوری و نگهداری شده ، سپس نوزادان تا اندازه تجاری پرورش داده می شوند. این روش از نظر اقتصادی نکات مثبتی دارد.

قوانین و مقررات بین المللی

تجارت تمساح ها و محصولات آنها در سطح جهانی و بین المللی از طریق کنوانسیون منع تجارت جهانی گونه های جانوری و گیاهی در معرض خطر انقراض (سایتیس CITES) کنترل می شود. روش اعمال مقررات سایتیس درباره تمساح ها بسیار پیچیده تر از اعمال این روش ها درخصوص دیگر گونه هاست . اکثر گونه تمساح ها در ضمیمه شماره یک کنوانسیون گنجانیده شده اند که اجازه هیچ گونه تجارتی را به دولت ها نمی دهد، مگر این که آنها در اسارت پرورش یافته باشند. گونه های دیگر که در ضمیمه شماره 2قرار دارند، منعی برای تجارت آنها وجود ندارد به شرطی که مجوز لازم را برای صادرات اخذ کرده باشند.

تولید مثل در اسارت

نگهداری تمساح های زادآور از آنجایی که محوطه وسیعی را از زمین اشغال می کند و هزینه های ساخت وساز زیادی دارد، گران تمام می شود. بعلاوه هزینه هایی نظیر غذا، آب ، نگهداری و مراقبت دائم را نیز باید مدنظر قرار داد. اگر امکان تهیه این گروه از حیوانات از طبیعت میسر نباشد، فراهم سازی و توسعه گله پرورشی در اسارت ممکن است یک الزام طولانی مدت و پرخرج باشد، زیرا بیشتر تمساح هایی که اهمیت اقتصادی دارند، 6سال یا بیشتر طول می کشد تا با موفقیت تولیدمثل کنند.

بهره برداری پایدار از تمساح ها

مهمترین چالش پیش روی ، برنامه ریزی برای پرورش تمساح ها و بهره برداری و استفاده پایدار از جمعیت های تمساح هاست . این موضوع هنگامی امکان پذیر است که منبع (تمساح ها) و زیستگاه آن با هم حفاظت شده باشند. استفاده پایدار از تمساح ها می تواند محرک های اقتصادی لازم برای تشویق مردم محلی جهت حفاظت از تمساح ها و زیستگاه آنها را در طبیعت فراهم آورد.

پوست تمساح

قسمتی از پوست تمساح که بیشترین ارزش را دارد و در تولید انواع محصولات مورد استفاده قرار می گیرد، پوست ناحیه شکمی تمساح های کلاسیک (بدون دکمه های استخوانی زیرپوست) و ناحیه پهلوها در گونه های غیرکلاسیک نظیر کیمن ها (دارهای دگمه های استخوانی زیرپوست ناحیه شکم) است و در کل به ناحیه زمینه یا بافت مشهور است. این ناحیه بخشی از پوست بین گلو، تمامی شکم و نیم یا بخشی از دم را دربرمی گیرد. معمولا پوست ها به 3 دسته تقسیم می شوند که به پوست های درجه 2 و درجه 3 به ترتیب 75 درصد و 50درصد کل قیمت تعلق می گیرد. پوست های زیر درجه 3 اغلب مشتری خاصی ندارند. در صورتی که پوست های دارای لکه ، پارگی ، گندیدگی ، سوراخ یا هر نوع آسیب دیگری ، قیمت نازل تری خواهند داشت.
تبدیل پوست به چرم ، فرآیند بسیار حساس و طولانی ای است که دربرگیرنده مواردی نظیر خیساندن ، تراشیدن گوشت ، آب آهک زدن ، آهک زدایی ، شستشو، سفیدکاری و در نهایت دباغی (که خود شامل چندین مرحله است) و رنگرزی است. هزینه های مربوط به این بخش ، مهارت ها و فنون لازم برای انجام آنها و مدت زمان مورد نیاز برای آن را نیز حتما باید مدنظر قرار داد و اقتصادی یا مقرون به صرفه بودن انجام این مراحل ، خود بسته به عوامل و شرایط مختلف ، جای سوال دارد

با توجه به تجربیات حاصل از این گونه اقدامات در سایر کشورها نظیر امریکا، ونزوئلا و استرالیا، از اجزائ و ارکان اصلی برای استفاده پایدار از تمساح ها می توان به مواردی مثل مطالعه و بررسی ، بازسازی جمعیت ، نظارت و پایش ، زیست شناسی گونه ها، رعایت احتیاط، کنترل دادوستد و فراهم آوری سود محلی اشاره کرد.

زیست شناسی تمساح مردابی

تمساح مردابی یا پوزه کوتاه با نام انگلیسی Mugger و نام محلی گاندو در ایران ، اصولا گونه ای متعلق به شبه قاره هند بوده و مناطق پراکنش جهانی آن محدود به کشورهای بنگلادش ، هند، نپال ، پاکستان ، سریلانکا و ایران است . مناطق پراکنشی آن در ایران به عنوان غربی ترین منطقه پراکنش این گونه به شمار می رود. پراکنش تمساح مردابی در ایران تنها محدود به بخش هایی از منطقه بلوچستان است که امتداد رودخانه های سرباز، کاجو و باهوکلات ، مهمترین حوزه های پراکنشی این گونه تمساح است .ماگر یا تمساح مردابی ، تمساحی به اندازه متوسط است که بیشترین اندازه آن به 4 - 5 متر نیز می تواند برسد و پهن ترین پوزه را در میان دیگر گونه های در حال حیات ، جنس Crocodylus دارد.
نقب زنی یا کندن تونل (Barrowing) یکی دیگر از بارزترین رفتارهای ثبت شده برای برخی گونه تمساح ها، از جمله تمساح مردابی است . نقب یا تونل اساسا برای ایجاد پناهگاه جهت فرار از گرما و خشکسالی در فصول گرم ایجاد می شود. تمساح پوزه کوتاه از تنوع وسیعی از منابع غذایی نظیر انواع دوزیستان ، ماهی ها، پرندگان ، پستانداران و حتی بی مهره ها تغذیه می کند، ولی در بیشتر مناطق عمدتا این گونه وابسته به جمعیت های گونه های ماهی هستند.

وضعیت حفاظتی تمساح مردابی

در حالی که در گذشته (دهه های 1950 - 1960) تجارت غیرقانونی مهمترین مشکل و عامل تهدید این گونه بوده ، تهدیدات و عوامل امروزی عمدتا شامل تخریب زیستگاه ، جمع آوری تخم ، به دام افتادن در تورهای ماهیگیری و استفاده های سنتی و دارویی از اعضای بدن تمساح هاست . مطالعات و بررسی های کافی و مناسب جمعیتی تنها در هندوستان و سریلانکا صورت پذیرفته است و نشانگر آن است که جمعیت ها در حالی که عمدتا کوچک و جدا افتاده هستند، کاملا گسترده و پراکنده (مثل جمعیت این گونه در ایران) نیز هستند. هر چند که سریلانکا بزرگ ترین جمعیت وحشی این گونه را که به حدود 2000 تمساح بالغ می شود، داراست ، اما جمعیت یادشده تنها در دو پارک ملی این کشور متمرکز شده است . در بررسی هایی که سال های دور برای اولین بار روی این گونه در ایران صورت گرفته ، تعداد تمساح ها بیش از 50 عدد عنوان شده است و برخی از کارشناسان در گزارش خود این تعداد را 50 یا 100 و شاید بیشتر عنوان کرده اند.
هم اکنون بررسی ها نشان می دهد، مهم ترین عامل تهدیدکننده تمساح مردابی در سطح جهانی تخریب زیستگاه عنوان شده است و در طبقه بندی های انجام شده در فهرست سرخ آی.یو.سی.ان (IUCN Red list) این گونه در طبقه آسیب پذیر (Vulnerable) قرار گرفته است.
فعالیت های اقتصادی روی تمساح ها علاوه بر تولید پوست و چرم دربرگیرنده اقدامات و تولیدات دیگری نظیر گوشت ، فروش حیوانات زنده به باغ وحش ها و مزارع پرورش تمساح ، تمساح های تاکسیدرمی شده ، استفاده های تحقیقاتی و مطالعاتی (علمی آموزشی) و سرانجام مهمتر از همه استفاده های اکوتوریستی است (موفق ترین مزارع پرورش تمساح در جهان مزارعی هستند که درآمد قابل توجهی از جذب توریست و بازدیدکننده دارند. تمامی این فعالیت ها علاوه بر درآمد مستقیم برای صاحبان مزارع (چه دولتی و چه خصوصی) با ایجاد فرصت های شغلی و درآمدهای غیرمستقیم برای مردمان محلی نیز مفید و قابل توجه خواهند بود. این مهم انگیزه لازم برای حفاظت از جمعیت های وحشی تمساح ها را نیز در مناطق پراکنشی آنها به وجود خواهد آورد.

مزارع یا کارگاه های پرورش تمساح

عمده محصول کارگاه های پرورش تمساح ، پوست آن است که بیشترین درآمد و بالاترین قیمت را دارد، اما بسته به شرایط مختلف و مهیا بودن شرایط لازم نظیر دما و رطوبت بالا، غذای مناسب و مکفی و مدیریت اصولی و صحیح مزارع مدت زمان لازم برای رسیدن به سن کشتار و پوست کنی یک تمساح نوزاد در شرایط ایده آل 5 - 6 سال است . این مدت برای یک تمساح 1 متری به 34 سال می رسد. اندازه مناسب کشتار و پوست کنی برای تمساح ها معمولا 1.5 متر است. مبنای فروش پوست آن نیز عرض ناحیه شکم است نه طول آن . انتخاب نوع گونه بسته به شرایط بازار و بیولوژی خود گونه و نیز مسائل اقتصادی مرتبط به آن هم از اهمیت زیادی برخوردار است ، بنابراین در بیانی کلی ، سیکل تولید در مقایسه با گونه ها و حیوانات معمولی طولانی است که از نظر اقتصادی بازگشت سرمایه نیز طولانی خواهد بود.
پرورش تمساح هرچند که در کشورهای مختلف نظیر تایلند، استرالیا یا مالزی و کشورهای آفریقایی معمول و مرسوم است ، اما در این خصوص تجربیات گذشته ، گونه های موجود، شرایط آب و هوایی ، شرایط فرهنگی اجتماعی و مذهبی و مسائل فنی و اقتصادی براحتی قابل چشم پوشی نیستند. هر چند که پوست دباغی و رنگ شده یا به اصطلاح «کامل» قیمت بسیار بالایی دارد، اما امکان دباغی آن با توجه به نیاز به فناوری آن و نیز تخصص های لازم در هر کشوری میسر نیست . در حال حاضر تنها 7 کارخانه دباغی و تولید چرم کروکودیل در جهان وجود دارند که تعیین کننده قیمت های نهایی و میزان عرضه نیز هستند.اما استفاده از دیگر تولیدات و عمدتا گوشت بستگی به یافتن بازارهای مناسب و عرضه اصولی آن دارد. قیمت گوشت در مقایسه با پوست تولید شده خیلی کمتر است . استفاده های دارویی از اجزای بدن تمساح ها یا خون آن نیز بیشتر ریشه در فرهنگ ، آداب ، سنن و اصول مذهبی کشورها و مردمان آن دارد که در بسیاری از موارد اثرات مثبت آن اثبات شده نیست . با توجه به این که معمولا تمساح ها در شرایط و محیطهای طبیعی کمتر دچار بیماری می شوند، در سطح جهان تحقیقات روی سیستم ایمنی و دفاعی بدن آنها برای یافتن درمان های احتمالی برای برخی بیماری ها یا پیشگیری از آنها در حال انجام است ، اما هنوز هیچ موردی به طور قطع در این خصوص اعلام نشده است.
پرورش تمساح در صورت رعایت نکات ریز و حساس آن می تواند فعالیت اقتصادی سودآوری باشد، اما رعایت برخی شرایط و دستورالعمل ها برای انجام آن ضروری خواهد بود. گفتنی است بحث پرورش اقتصادی با بحث حفاظت از گونه بومی 2 موضوع متفاوت است که به هیچ عنوان نمی توان آنها را در یک قالب قرار داد و موضوع حفاظت از گونه ها، وظیفه قانونی سازمان حفاظت محیطزیست است که حفاظت از تمساح مردابی هم در برنامه هایشان در حال پیگیری است.