پویایی در جنگ رمضان ؛ بازتولید سرمایه اجتماعی

در ابتدای جنگ رمضان برخی از تحلیلگران منطقه‌ای و مراکز مطالعاتی این احتمال را مطرح کردند که در صورت تشدید مجدد درگیری‌ها، موجی از جابه‌جایی جمعیت یا افزایش درخواست‌های پناهندگی در میان بخشی از شهروندان ایرانی شکل گیرد؛ این پیش‌بینی عمدتاً براساس مقایسه با تجربة برخی بحران‌های منطقه‌ای و یا فرامنطقه‌ای مطرح می‌شد. با این حال، گزارش‌های میدانی و داده‌های منتشرشده نشان داد که الگو‌های رفتاری مشاهده‌شده در جامعة ایران با چنین پیش‌بینی‌هایی نه‌تنها هم‌خوانی ندارد بلکه رابطة معکوس دارد. 

حضور مردم در میدان‌ها و خیابان‌ها نشان داد که بخش قابل‌توجهی از شهروندان ترجیح داده‌اند در محل سکونت خود باقی بمانند و علاوه‌بر حفظ پیوند‌های خانوادگی، سرمایة اجتماعی را تحکیم بخشند. اما شگفتی جایی رقم خورد که در کنار این امر، شماری از ایرانیانی که در زمان آغاز درگیری‌ها در کشور‌های همسایه یا سایر نقاط جهان حضور داشتند، به‌شکل داوطلبانه به کشور بازگشتند تا در کنار خانواده و جامعة خود باشند. این رفتار جمعی، از سوی برخی ناظران به‌عنوان نمود‌هایی از انسجام اجتماعی و تداوم احساس تعلق سرزمینی تفسیر شد. به‌عنوان نمونه در روز‌های اول جنگ، خبرنگار تلویزیون فرانسه که احتمالاً برای به تصویر کشیدن خروج ایرانی‌ها از کشور به مرز وان ترکیه رفته بود، در برنامه‌ای زنده، ضمن اظهار تعجب از خالی بودن گذرگاه مرزی، پس از جست‌وجوی فراوان، سرانجام فردی ایرانی را مخاطب میکرفون خود قرار داد و از او دلیل ترک ایران را پرسید؟ اما گویا اشتباه شده بود! در کمال تعجب خبرنگار، این تنها مشتری خبرگزاری فرانسه عنوان کرد که قصد بازگشت به ایران را دارد تا در این تجاوز آشکار در کنار مردم کشورش قرار بگیرد. 
در میان دیگر نمونه‌های مورد توجه رسانه ها، تصمیم گروهی از ورزشکاران زن ایرانی نیز بازتاب گسترده‌ای یافت؛ گروهی که هم‌زمان با شروع تجاوز برای حضور در رقابت‌های بین‌المللی فوتبال به استرالیا سفر کرده بودند، علی‌رغم طرح پیشنهاد‌های وسوسه‌انگیز برای پناهندگی؛ با اکثریت قریب به اتفاق، از مسیر زمینی و مرز وان ترکیه، به کشور خود بازگشتند. بازتاب پیروزی این احساس معنوی درمقابل سیلی از امکانات مادی در برخی رسانه‌های خارجی موجب شد تا خبرنگاران و ناظران بین‌المللی توجه بیش‏تری به شرایط اجتماعی ایران معطوف کنند. از جمله توجه‌به حضور عادی خانواده‌ها و بازی کودکان در فضا‌های عمومی در آخرین روز تعطیلات نوروزی و روز طبیعت در ایران، که از منظر جامعه‌شناسی فرهنگی نشانه‌ای از استمرار حیات مدنی در شرایط فشار تلقی می‌شود. 

هم‌زمان در این مقطع، حوزة علم و آموزش عالی کشور نیز واکنشی خودجوش و قابل‌توجه از خود نشان داد. با وجود بمباران برخی از مراکز علمی و دانشگاه‌های کشور، این مراکز تا روز‌های پایانی پیش از آغاز تعطیلات نوروزی ۱۴۰۵ و نیز پس از پایان تعطیلات نوروزی، برنامه‌های آموزشی و پژوهشی خود را ادامه دادند. پژوهشگران و دانشجویان با وجود محدودیت‌های دسترسی به برخی از منابع و زیرساخت‌های علمی، از تلاش برای تداوم فعالیت‌های علمی و آموزشی خود نکاستند و در فضایی مبتنی‌بر هم‌کاری و هم‌یاری علمی کوشیدند تا با معرفی ابزار‌ها و منابع جایگزین، روند طبیعی پژوهش و آموزش را حفظ کنند. به‌عنوان نمونه می‌توان به اقدام نمادین یکی از اساتید دانشگاه صنعتی شریف اشاره کرد که بلافاصله در محل کار و ساختمان آسیب‌دیده از حملة موشکی حاضر شد تا ضمن ارتباط مجازی با دانشجویان کلاس خود، روایتی گویا و بی‌واسطه از تعطیل‌ناپذیری نهاد و جریان علمی ایران اسلامی خلق کند و آن را در معرض چشم همة جهانیان قرار دهد. 

در میان این پویایی و سرزندگی جریان علمی، استفاده از برخی سامانه‌های جست‌وجوی بومی نیز مورد توجه قرار گرفت. از جمله این ابزار‌ها می‌توان به موتور جست‌وجوی «برتینا» به نشانی https://search.bertina.ir اشاره کرد که یک شرکت داخلی دانش‌بنیان فعال در حوزة هوش مصنوعی آن را در دسترس کاربران قرار داد. بهره‌گیری از چنین ابزار‌هایی به پژوهشگران و دانشجویان کمک کرد تا در شرایط محدودیت، فرایند جست‌و‌جو و دسترسی به اطلاعات را تسهیل کنند و به بخشی از نیاز‌های پژوهشی و آموزشی خود پاسخ دهند.
در مجموع، بررسی رفتار‌های اجتماعی و نهادی در جریان جنگ رمضان نشان می‌دهد که جامعة ایران در این دوره مجموعه‌ای از کنش‌ها و واکنش‌های مبتنی‌بر هم‌بستگی مدنی، استمرار فعالیت‌های روزمره، و تداوم عملکرد نهاد‌های علمی را تجربه کرده است. از منظر مطالعات اجتماعی بحران، چنین الگو‌هایی می‌تواند به‌عنوان نشانه‌هایی از ظرفیت‌های تاب‌آوری اجتماعی و نهادی در مواجهه با شرایط دشوار مورد توجه قرار گیرد؛ ظرفیتی که در قالب کنش‌های جمعی شهروندان، استمرار فعالیت‌های آموزشی و علمی، و تلاش برای حفظ پیوند‌های اجتماعی و فرهنگی نمود یافته است.