پشت دیوار ازدواج

۷ برابر شدن تجرد قطعی 
آمارهای رسمی نشان‌دهنده عمق فاجعه است. براساس آمارها نرخ تجرد قطعی (زنان ۵۰ساله‌ای که هرگز ازدواج نکرده‌اند) از ۱/۱درصد در سال ۱۹۸۶ به ۷/۷درصد در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ رشدی هفت برابری در کمتر از چهار دهه. این تنها بخشی از یک تصویر بزرگ‌تر است. تعداد ازدواج‌های ثبت ‌شده سالانه از حدود ۸۰۰هزار مورد در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ به تنها ۴۸۰هزار مورد در سال گذشته کاهش یافته است. متوسط سن ازدواج نیز به ۷/۲۶سال برای مردان و ۵/۲۴سال برای زنان رسیده و در تهران بزرگ این رقم برای زنان به ۲۷سال و حتی ۳۰سال هم می‌رسد. 
 

ریشه‌های اقتصادی - اجتماعی بحران  
تحلیلگران عوامل متعددی را در پس این پدیده پیچیده اجتماعی جست‌وجو می‌کنند. تورم، مسکن گران‌قیمت و نااطمینانی اقتصادی مهم‌ترین موانعی هستند که جوانان برای تشکیل خانواده با آن مواجهند. یک پژوهش جامعه‌شناختی در دانشگاه شهید بهشتی نشان می‌دهد سه عامل اصلی «بی‌اعتمادی به جنس مخالف»، «استقلال مالی زنان» و «انتظارات بالای مالی از همسر آینده» بیشترین نقش را در گرایش به تجرد دارند. نکته جالب توجه این‌که برخلاف تصور رایج، «بی‌اعتمادی» قوی‌ترین عامل تجرد است، نه تحصیلات یا اشتغال. 
   
پیامدهای تلنبار شده برای آینده 
این روند زنگ‌های خطر جدی را برای ساختار جمعیتی ایران به صدا درآورده است. نرخ باروری به کمتر از ۵/۱فرزند به ازای هر زن رسیده که بسیار پایین‌تر از سطح جایگزینی (۱/۲) است. در سال ۲۰۲۴، تعداد تولدها برای اولین بار از مرز یک میلیون نفر پایین‌تر رفت. 

متخصصان جمعیت‌شناسی هشدار می‌دهند که ادامه این روند، ایران را با پدیده «پیری جمعیت» مواجه خواهد کرد؛ وضعیتی مشابه ژاپن و کره جنوبی اما بدون سرمایه مالی و شبکه‌های حمایتی قوی. کاهش شدید جمعیت جوان و نیروی کار، فشار فزاینده‌ای بر سیستم بازنشستگی، سلامت و خدمات اجتماعی ایجاد خواهد کرد. 
   
معمای سیاست‌گذاری؛ از تشویق تا اجبار 
دولت در سال‌های اخیر تلاش کرده با تصویب قوانینی مانند «قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده» و ارائه وام و تسهیلات مسکن، انگیزه ازدواج را افزایش دهد. برخی نمایندگان مجلس حتی پیشنهاد داده‌اند که تشکیل خانواده و فرزندآوری جزو رزومه و امتیازات استخدامی افراد محسوب شود اما به‌نظر می‌رسد این اقدامات کافی نیست. منتقدان معتقدند تا زمانی که معیشت مردم تأمین نباشد و آینده‌ای روشن برای اشتغال و مسکن جوانان ترسیم نشود، مشوق‌های سطحی نمی‌تواند موج گرایش به تجرد را متوقف کند. 
   
لزوم تسهیل ازدواج، گامی به سوی آینده 
کارشناسان معتقدند عبور از این بحران نیازمند عزمی ملی و فراجناحی است. «تسهیل ازدواج» تنها یک شعار نیست؛ کاهش هزینه‌های سنگین مهریه و مراسم‌های پرهزینه، حمایت جدی از تولید مسکن ارزان‌قیمت برای زوج‌های جوان و تغییر نگرش فرهنگی از «ازدواج سخت» به «ازدواج آسان» از جمله اقداماتی است که می‌تواند مسیر را هموار کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که در برخی نقاط تهران، میزان طلاق به نیمی از ازدواج‌ها رسیده و این خود عاملی برای ترس و بدبینی جوانان نسبت به تشکیل خانواده شده است. در چنین شرایطی، نه‌تنها تسهیل ازدواج بلکه آموزش مهارت‌های زندگی و مشاوره پیش از ازدواج نیز باید در اولویت قرار گیرد.