لایه‌های عمیق انسانی در آینه جنگ 

تاب‌آوری و توجه به هویت ملی مهم‌ترین محور این رویداد قلمداد شده و دست‌اندرکاران برگزاری آن معتقدند در شرایطی که کشور ما در ماه‌های اخیر با هجوم بیگانگان روبه‌رو بوده، برگزاری چنین نمایشگاهی می‌تواند حس همذات‌پنداری مخاطبان را نسبت به این آثار در پی داشته باشد. به این بهانه با فؤاد نجم‌الدین دبیر علمی این رویداد به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم. 

اگر ممکن است پیش از هر چیز درباره وجه تسمیه این رویداد توضیح دهید. 
این نمایشگاه در ادامه سومین رویداد «هنر و جنگ» است که موزه هنر‌های معاصر تهران به برگزاری آن پرداخته. محور اصلی این نمایشگاه مواجهه هنرمندان با مسأله جنگ است. طبعا جنگ پدیده‌ای دوست‌داشتنی نیست و بشر همواره تلاش می‌کند از این پدیده دوری کند، مگر آن‌که ناگزیر باشد. صرف‌نظر از برخورد‌های رسمی و درگیری‌های نظامی در سراسر دنیا، وجوه انسانی نیز همیشه از این پدیده متأثر بوده‌اند. جنگ همواره سبب‌ساز شکل‌گیری رویکرد‌ها و مواضع مختلفی بوده است. مسأله ما در برپایی این نمایشگاه آن بوده که هنر اساسا فقط زبان حاکمیت‌ها و بیان رسمی دپیلماتیک نیست بلکه زبان انسانی و فرهنگی است. درواقع سعی کرده‌ایم بیشتر به لایه‌های عمیق انسانی و آسیب‌هایی که اصولا انسان‌ها از رهگذر بروز جنگ‌ها متحمل می‌شوند نگاه کنیم؛ به‌خصوص این‌که در کشور‌هایی که درگیر جنگ بوده یا خودشان عامل جنگ‌افروزی هستند افرادی وجود دارند که نسبت به این پدیده مذموم اعتراض می‌کنند. از جمله هنرمندان مکزیک که رویارویی‌شان با جنگ‌هایی که در کشورشان اتفاق افتاده منجر به خلق مجموعه آثار درخشان و تأثیرگذاری شده است. به بیان ساده‌تر، مقاومت طولانی مردمان این کشور دربرابر استعمار و جنگ‌های دیگر باعث شده آنها به مثابه الگویی از مقاومت و پایداری برای کشور‌های دیگر هم به‌شمار روند. 

با توجه به این‌که بعضی کشور‌های خاورمیانه هم مانند ما تجربه جنگ با بیگانگان را داشته‌اند، چرا تم هنر مکزیک برای این نمایشگاه انتخاب شده است؟ 
شاید به خاطر این است که مکزیک علاوه بر آن‌که تجربه جنگ‌های داخلی را پشت سر گذاشته، برای به‌دست آوردن استقلال و حفظ هویت منحصر‌به‌خود در برهه‌های مختلف، دربرابر وضعیت استعماری ایستادگی زیادی انجام داده است. خط مشی مردمان این کشور برای ما ایرانیان، تداعی‌گر آرمان‌های مشترک است و نوعی حس همذات‌پنداری نسبت به این کشور را در ما برمی‌انگیزد. چون خود ما هم در طول تاریخ به اشکال مختلف دربرابر هجوم بیگانگان مقاومت کرده و هر بار از کارزار‌هایی که سر راه‌مان قرار گرفته پیروز و سربلند بیرون آمده‌ایم. از سوی دیگر سال‌ها در مبارزه قرار داشتن مکزیک منجر به سر برآوردن هنرمندان تراز اولی در این کشور شده است که امروز نام‌شان از مرز‌های جغرافیایی کشورشان گذشته و در عرصه هنر‌های تصویری جهانی شده است. اروسکو، سیکیروس، ریورا و... برخی از هنرمندان بزرگ قرن حاضر مکزیک هستند که آثارشان تنها به مؤلفه‌های بصری و تصویری محدود نیست بلکه با عبور از یک انقلاب داخلی و محلی، به پیامی بین‌المللی را به سراسر دنیا منتقل کرده‌اند. نکته جالب آن‌که آثار این گروه از هنرمندان، امروز در آمریکا هم با بازخورد‌های مثبتی روبه‌رو شده و توانسته موجی از همبستگی کشور‌های دیگر نسبت به پدیده جنگ را برانگیزد. این خاصیت زبان هنر است و خوشحالیم که چنین فرصت مغتنمی دست داد تا بتوانیم آثاری از این هنرمندان را در موزه به نمایش بگذاریم. 

یکی از مؤلفه‌هایی که این نمایشگاه را از دیگر رویداد‌های مشابه خود متمایز کرده این است که تمام آثار در این مجموعه به شیوه چاپ دستی ارائه شده‌اند. 
همین‌طور است. چاپ هنری از قرن نوزدهم تا امروز به‌عنوان رسانه مستقل مطرح شده و نظر بسیاری از هنرمندان را به‌خود جلب کرده است. از این رو هنرمندانی که در این حیطه فعالیت دارند، نسخه‌های بازسازی شده‌ای از آثار رنگی مشهور خود را دومرتبه در قالب چاپ هنری، ترمیم و بازسازی کرده‌اند. در استیتمنت نمایشگاه هم به این مسأله اشاره شده است که چاپ دستی را می‌توانیم مردمی‌ترین رسانه هنر‌های تجسمی بدانیم. از این رو چاپ دستی در مکزیک اهمیت بی‌بدیلی دارد. موزه ملی چاپ مکزیک که در دهه ۱۹۸۰ تأسیس شده و از مهم‌ترین موزه‌های چاپ جهان است، در سال ۲۰۱۰ درست ۲۰۰ سال بعد از استقلال و ۱۰۰ سال پس از انقلاب مکزیک با حمایت دولت این کشور پروژه‌ای را به جهان معرفی کرد که آن را با عنوان کارپتا (پوشه) می‌شناسیم. کارپتا، پوشه، پورتفولیو، پرونده یا عناوینی مانند این به مجموعه‌های چاپی اطلاق می‌شود که در آن موضوع مشترکی توسط چند هنرمند یا کار‌های متعددی از یک هنرمند گرد آمده است. موزه هنر‌های معاصر تهران میزبان و مالک مجموعه شماره ۲۲ کارپتا شد و آن را در بهار و تابستان ۱۳۹۱ (۲۰۱۲) نمایش داد. این مجموعه که همگی با تم میهنی کار شده‌اند، از نظر تنوع و غنای تکنیکی و فرمی درخشان و کم‌نظیر است. ابعاد بزرگ آثار در کنار قدرت طراحی و خلاقیت و تسلط بر شیوه‌های مختلف چاپ خصوصا تنوع در تکنیک‌های چاپ فلز به ما می‌گوید با سنت هنری استخوان‌داری مواجهیم. در بسیاری از آثار تم میهنی با اساطیر و نشانگان فرهنگی کهن مکزیک پیوند خورده و جهانی خیال‌انگیز را ساخته است. این مجموعه مشتمل بر ۱۱ اثر از هنرمندان مکزیکی است که دو اثر متعلق به هنرمندان پیشکسوتی، چون اروسکو و ریوراست. در کنار این دو اثر، ۹اثر چاپ هنری از هنرمندان معاصر مکزیکی نیز ارائه شده که درونمایه کارهای‌شان بر نبرد‌های استقلال و هویت‌بخشی اجتماعی مکزیک متمرکز است. 

با توجه به این‌که در یک‌سال گذشته دو جنگ ۱۲ روزه و رمضان را پشت سر گذاشته‌ایم و این روز‌ها مفهوم جنگ بیش از گذشته برای‌مان قابل لمس است، چنین نمایشگاهی چه پیامی می‌تواند برای مخاطبان ایرانی داشته باشد؟ 
یکی از اهداف ما در جریان برگزاری این نمایشگاه تبیین این نکته بوده است که جنگ به غیر از پیام‌های رسمی که عمدتا از جانب حاکمیت‌ها مطرح می‌شود، همیشه انواع برخورد‌های صمیمانه مردم را هم به‌همراه دارد؛ ازجمله روحیه سلحشوری، همدلی و تاب‌آوری ملی که این روز‌ها در کشور ما نسبت به آن بسیار تاکید می‌شود. این واکنش‌ها از سوی جامعه، بازخورد‌های احساسی_فرهنگی هستند که نباید آن را نادیده گرفت بلکه باید مورد توجه قرار بگیرند و ثبت و به‌رسمیت شناخته شوند. این مجموعه بیش از ۵۰ اثر هنری را دربرمی‌گیرد که در سال ۲۰۱۰ دولت مکزیک به مناسبت دویستمین سال استقلال و یکصدمین سال هویت‌یابی مکزیک به موزه‌های شاخص جهان از جمله موزه هنر‌های معاصر تهران هدیه کرد. برگزاری این نمایشگاه از روز افتتاح تا امروز با بازخورد مثبتی از سوی مخاطبان روبه‌روشده است. به همین خاطر است با وجود آن‌که قرار بود نمایشگاه روز دهم خرداد به پایان برسد، به مدت یک هفته دیگر تمدید شده. این رویداد نشان می‌دهد هنر به‌عنوان ابزاری تسهیل‌گر می‌تواند نقش زیادی در انعکاس بحران‌های اجتماعی مانند جنگ داشته باشد و به تعامل کشور‌ها منجر شود.