یادداشت
زینب یوسفی، چهره شناخته شده حوزه فرهنگ در جنوب، متولد بوشهر و شخصیتی چندوجهی است؛ شاعر، پژوهشگر، ویراستار و مدیر انتشارات یوسفی. او که مجموعه شعر «تَشبِرَک» و دهها مقاله علمی و ویراستاری آثار متعدد را در کارنامه دارد، با نگاهی فرامرزی به مقوله دانش، نشر یوسفی را مدیریت میکند. لوگو انتشارات او که ترکیبی از کتاب و کره زمین است، نمادی از باور اوست: «کتاب باعث رویش، آبادانی و اوج گرفتن انسان میشود».
در این گفتگو، با او درباره وضعیت نشر در استان بوشهر، چالشها اقتصادی و پیوند میان سنت و مدرنیته در ادبیات اقلیمی به گفتگو نشستیم.
نمایشگاه کتاب همواره آینه تمامنما وضعیت نشر کشور است. ارزیابی شما از حال و هوا نمایشگاه امسال چیست؟ آیا هنوز میتوان به کتاب به عنوان کالایی اولویتدار در سبد خانوار امید داشت؟
نمایشگاه کتاب امسال بیشتر حالت پایداری خود را حفظ کرده است. به دلیل عدم برگزاری حضوری، از رونق ارتباط مستقیم بین ناشر و مخاطب کاسته شده، اما این بستر فرصتی فراهم کرد تا هزینهها جانبی حضور در نمایشگاه برای هر دو طرف کاهش یابد. درباره اولویت کتاب، باید بگویم کتاب همیشه مورد نیاز انسان هوشمند است، اما نباید شعاری برخورد کنیم. در شرایط اقتصادی فعلی، خرید کتاب با محدودیت روبرو شده و انتخابها بیشتر بر اساس ضرورتها درسی، دانشگاهی یا موضوعات بسیار حیاتی مخاطب صورت میگیرد.
در روزگاری که فضای مجازی و هوش مصنوعی شیوه مطالعه را تغییر دادهاند، یک ناشر استانی چگونه میتواند جایگاه خود را حفظ کند؟
ناشر باید به هوش مصنوعی نه به چشم یک متخصص، بلکه به عنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف نگاه کند. خلاقیت و نوآوری نیروی انسانی متخصص در طراحی، تولید و ویراستاری حرفهای، چیزی است که اثر را ماندگار میکند. ما از فضای مجازی برای معرفی بهتر و دیده شدن آثار استفاده میکنیم تا در این رقابت باقی بمانیم.
آیا در نمایشگاهها اخیر، تغییر رویکردی در ذائقه مخاطبان نسبت به کتابها بومی مشاهده کردهاید؟
بله، نسل جوان و جویای نام امروز به دنبال شناخت بیشتر هویت منطقهای خود است. از سوی دیگر، نسل میانسال و کهنسال، خاطرات و بزرگان خود را در کتابها بومی بازیابی میکنند. این آثار برای پژوهشگران غیربومی نیز منبع اطلاعاتی ارزشمندی هستند. البته کیفیت پژوهش، اسناد و نحوه ارائه اثر است که یک کتاب بومی را شاخص و کارآمد میکند.
بوشهر ظرفیتها اقلیمی و تاریخی غنی دارد، اما چرا آثار بومی در سطح ملی آنطور که باید معرفی نشدهاند؟ حلقه مفقوده این زنجیره چیست؟
دو عامل اصلی وجود دارد: اول اینکه گاهی زبان کتاب محلی است و ارجاعات کافی برای مخاطب غیراستانی ندارد، در نتیجه متن برای آنها غیرقابل فهم میشود. دومین مسئله، ضعف در شبکه توزیع است که باعث شده دسترسی به این کتابها به کتابفروشیها محدود استان خلاصه شود.
برای نویسندگان تازهکار بوشهری چه مسیر حرفهای را پیشنهاد میکنید و ناشران استانی چقدر از آنها حمایت میکنند؟
پیشنهاد من چند بخش دارد: اول، قبل از ارائه اثر، متن را چندین بار بازخوانی و با افراد خبره مشورت کنند تا کار به پختگی برسد. دوم، حتما کار را به ویراستار بسپارند. سوم، هدفشان فقط داشتن رزومه و چاپ صوری نباشد، بلکه به دنبال ورود حرفهای به این دنیا باشند و ناشری را انتخاب کنند که متعهد و متخصص باشد.
در مورد حمایت هم، ناشران استانی پیشگام بودهاند. ما در انتشارات یوسفی مشاوره رایگان به نویسندگان میدهیم؛ حتی اگر بخواهند با انتشارات دیگری همکاری کنند، از ابتدا تا پایان مسیر چاپ راهنماییشان میکنیم.
در انتشارات خود، اولویت را به سوژهها بومی میدهید یا صرفا کیفیت متن بدون در نظر گرفتن جغرافیا برایتان مهم است؟
در مرحله اول، اولویت مطلق با کیفیت متن است؛ چرا که متن باکیفیت مخاطب خود را پیدا میکند. در مرحله بعد، به دلیل ارتباط با مردم مناطق مختلف، پژوهشگران را تشویق میکنیم تا درباره منطقه خود آثار مستند و فاخر تولید کنند.
با توجه به تورم و هزینه سنگین کاغذ و چاپ، چگونه چراغ این حرفه را روشن نگه داشتهاید؟
تنها عامل ماندگاری ما عشق و علاقه به فرهنگ این سرزمین است. در بسیاری از موارد برای حمایت از نویسندگان، از حقوق انتشارات و حتی دستمزد ویراستاری خودم میکاهم و تخفیفها قابل ملاحظهای میدهم تا بار مالی تولید کتاب برای نویسنده سبکتر شود.
تعامل نهادها فرهنگی استان، مانند اداره کل فرهنگ و ارشاد را با ناشران چطور میبینید؟
تعامل وجود دارد اما نیازمند تقویت است. حمایتها معنوی و راهنماییها انجام میشود، اما انتظار میرود حمایتها مادی نیز جدی گرفته شود؛ مواردی مثل یارانه کاغذ، خرید کتاب و اعطا وام به ناشران فعال میتواند بسیار راهگشا باشد.
سه اولویت اصلی برای بهبود وضعیت نشر در استان بوشهر چیست؟
۱. ایجاد بستر مناسب برای توزیع گسترده کتاب در سطح کشور.
۲. برگزاری دورهها آموزشی مدرن و قدردانی از فعالان حوزه نشر.
۳. حمایتها مادی مستقیم از ناشران.
چه کتابهایی را به عنوان مطالعه ضروری به هم استانیها خود پیشنهاد میدهید؟
انتخاب سخت است، اما چهار اثر شاخص را نام میبرم:
• مجموعه سه جلدی «فرهنگ فراگیر تطبیقی» اثر استاد حسین جواهری.
• کتاب «هوتلو پادشاه سرزمین خدا» اثر امین افشارپور.
• کتاب «چهارروستایی از آغاز تا امروز» اثر نصرالله دوستنظام.
• کتاب «تاریخ شفاهی آموزش و پرورش بوشهر» اثر خلیل موحد.
چگونه میتوان در ادبیات اقلیمی، از کلیشهها عبور کرد و به زبانی جهانی رسید؟
دنیا امروز یک دهکده جهانی است. استفاده از المانها بومی مثل دریا و نخل باید هوشمندانه باشد. نویسنده باید بتواند دریا را برای یک کویرنشین چنان لمسکردنی تصویر کند که از سطح به عمق معنا برسد. قدرت نویسنده در تبدیل محلینگری به نگاهی جهانشمول است.
تفاوت نگاه نویسندگان زن و مرد بوشهری به مولفهها بومی را چگونه ارزیابی میکنید؟
زنان بوشهری بیشتر به تجربهها زیسته داخل خانه، آداب آشپزی و جزئیات زندگی روزمره پرداختهاند که گاه رنگ و بوی فمنیستی (به معنای بازتاب دنیای زنانه) دارد. در مقابل، مردان بیشتر به موضوعاتی نظیر تجارت، دریانوردی و نیمهخوانی پرداختهاند. تنوع هر دو نگاه برای بازار نشر و مخاطبان جذاب است.
آیا نسل جدید نویسندگان بوشهری هنوز در بند رئالیسم دههها گذشته هستند یا به سمت تجربهها مدرن رفتهاند؟
قطعا به دنبال تجربهها مدرنتر هستند. اگرچه واقعگرایی اقلیمی به دلیل پیوند ناگسستنی ما با نخل و دریا همچنان نقش عمدهای دارد، اما تفاوت در نوع نگاه و نوپردازی نویسندگان امروز است که میخواهند از زاویهای تازه به این المانها نگاه کنند.
چرا با وجود پتانسیل عظیم تاریخ شفاهی در بوشهر، سهم کتابها مستند نسبت به ادبیات داستانی کمتر است؟
چون تدوین آثار مستند و تاریخ شفاهی نیازمند صرف زمان، هزینه و پژوهش بسیار دقیق است. منابع ارجاعی محدود است و این حوزه مخاطبان خاص خود را دارد؛ به همین دلیل برخی نویسندگان ترجیح میدهند به سمت ادبیات داستانی بروند تا با بهرهگیری از قوه تخیل، مخاطب عام را راحتتر جذب کنند.
برای جذابتر کردن روایتها تاریخی و خروج از حالت آکادمیک و خستهکننده چه باید کرد؟
باید تاریخ را با نگاه به داستان تجربه زندگی انسانی پیوند زد. مثلا کتاب «هوتلو پادشاه سرزمین خدا» با پژوهش در دوره ایلامی و آمیختن آن با تخیل، یک رمان جذاب تاریخی خلق کرده است. یا در کتاب «تاریخ شفاهی آموزش و پرورش بوشهر»، نویسنده با پرسش و پاسخ و تحقیق میدانی، پرداختی شیوا داشته که مخاطب غیرمتخصص را هم جذب میکند.
به عنوان سوال آخر، آیا زمان ایجاد یک «کمیته مشترک تولید محتوا» برای تدوین دانشنامه جامع بوشهر نرسیده است؟
تاریخ بوشهر بخشی از تاریخ بینالملل است؛ به دلیل موقعیت استراتژیک، نفت، گاز و مراودات دریایی، همیشه مورد توجه جهان بوده است. وقت آن است که از پراکندگی در نشر مطالب اجتناب کنیم. اتحاد بین ناشران، دانشگاهها و سازمان فرهنگ و ارشاد برای ایجاد یک مرکز متمرکز ضروری است. من احداث «کتابخانه تاریخ بوشهر» را به عنوان یک گام اساسی پیشنهادی میدهم.
یافتههای یک پژوهش جدید حاکیست؛
نگاهی به ضرورت بازنمایی رشادتهای عملیات بیتالمقدس در قالب ادبیات مدرن
گفت و گوی اختصاصی جام جم آنلاین با حسن روشن
ناصر ابراهیمی در گفت وگو با جام جم آنلاین ؛
