نگاهی به موقعیت استراتژیکی دریای خزر

با نگاهی گذرا به تحولات منطقه ای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ، می توان چنین استنباط کرد که حوزه اقتصادی و ژئوپلیتیک جدیدی در منطقه دریای خزر شکل گرفته است

کد خبر: ۱۵۰۸۵۴

که از اهمیت و جایگاه بسیار مهم بین المللی برای تامین امنیت جهانی و منافع اقتصادی کشورهای حوزه ساحلی برخوردار است.
دریای خزر به عنوان بزرگترین دریای جهانی با طول تقریبی 1200 کیلومتر از جهات متعدد در جهت برنامه ریزی ها و چشم اندازهای نهایی و در افق آینده نگرانه ، دارای مطلوبیت و موقعیت سیاسی و استراتژیکی خاص برای کشورهای همجوار ساحلی است که بی شک ، اتحاد و یکدلی 5 کشور همسایه با محوریت ایران اسلامی مقتدر ، نوید بزرگی در حفظ و آرامش منطقه و جلوگیری از بروز هر گونه تهدیدات نظامی از سوی قدرتمندان در عرصه های جهانی است . اجلاس اخیر تهران ، یک ناظر قدرتمند سیاسی و اقتصادی پشت صحنه دارد که با حساسیت تمام گردهمایی 5 قدرت ساحلی حوزه دریای خزر را شبانه روزی تعقیب می کند؛ قدرتی که گرچه ناوگان نظامی خود را برای تسلط بر منابع نهفته ، در حوزه غرب آسیا و خاورمیانه گسیل کرده است ، هنوز هم آسیای مرکزی و قفقاز در کانون توجهات آن قرار دارد و همه بازوهای سیاسی و اقتصادی آن حوالی دریای خزر درگیر رقابتی سخت برای سهم خواهی از انرژی و اقتصاد فعال منطقه هستند که با هیچ توضیحی قابل توجیه نیست . در سایه اجلاس اخیر تهران که با حضور قدرتمندانه رئیس جمهور روسیه صورت گرفت ، از منظر ناظران خارجی هر اتفاقی در جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتک منطقه با عیار سود و زیان بازیگران و سرمایه گذاران این پروژه حساس تحت هر شرایطی سنجیده خواهد شد. از این نگاه مساله اصلی ناظران امریکایی در ارزیابی اجلاس تهران این نیست که ساحل نشینان خزر چه طرح و نظام حقوقی یا اقتصادی را برای این حوزه آبی می ریزند بلکه جملگی آنها به این پیامد سیاسی اجلاس می اندیشند که این نشست در سطحی فراتر ، کدام بخش از ترتیبات سیاسی مطلوب امریکا را در منطقه دریای خزر که در طول سالهای گذشته مورد توجه بوده ، بر هم خواهد زد. بی شک اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای خزر برای همسایگان ساحلی بخصوص ایران اسلامی بیش از دیگران قابل توجه بوده و جایگاه ویژه ای از منظر صاحبان قدرت دارد که به چند مورد اساسی اشاره می شود :
1- ایران یکی از مهمترین و قدیمی ترین تمدن و دولت حاشیه این دریا را شکل می دهد و سابقه حضور تاریخی بیشتری نسبت به بقیه کشورهای ساحلی دارد و همیشه از مدافعان واقعی از حقوق سیاسی و اقتصادی خود در منطقه است که شاید بیشترین حساسیت ها را بر خود معطوف کرده است.
2- ایران همواره یکی از دو طرف اصلی قراردادهای منعقده در این پهنه بزرگ آبی بوده است و امروزه نیز ایران اسلامی یکی از پرجمعیت ترین ساحل نشینان دریا را در قالب 4 استان بزرگ در خود جای داده است و از جهات مختلف یکی از بازیگران اساسی در این منطقه به حساب می آید.
3- دریای خزر در طول تاریخ در حیات طبیعی مناطق همجوار خود نقش موثر و بسزایی داشته که اهمیت اقتصادی و چشم انداز سیاسی آن بیش از دیگران مورد توجه بوده است. لذا لازم است به چند دلیل اساسی آن ، هرچند مختصر اشاره شود :
الف : منابع انرژی وجود ذخایر قابل توجه نفت و گاز در زیر بستر دریای خزر که بنا بر خوش بینانه ترین پیش بینی ها تا سال 2010 می توان روزانه 6میلیون بشکه نفت برابر با 8درصد از نیاز جهانی از دریای خزر نفت تولید کرد. اما گروهی این رقم را 3میلیون بشکه پیش بینی می کنند. منابع گازی این منطقه نیز می تواند در آینده دراز مدت دارای حیات اقتصادی و سیاسی برای ایران اسلامی باشد که توجهات زیادی را بر خود معطوف داشته است.
ب : منابع آبزی منابع آبزی مانند ماهیان ، مرغان ، پرندگان مهاجر و غذاهای دریایی که مردمان ساحل از آن به عنوان کسب درآمد استفاده می کنند. این منابع یکی از راههای فعالیت اقتصادی و مبادلات بین المللی و منطقه ای است که در جای خود بر اهمیت اقتصادی آن افزوده است.
ج : خطوط کشتیرانی دریای خزر دارای راههای بسیار و گوناگون مواصلاتی است که هر کدام از اهمیت ویژه اقتصادی برخوردار هستند. این راهها عبارتند از: خط کشتیرانی خزر ولگا بالتیک که کشورهای شمال اروپا را به بنادر دریای خزر متصل می کند، این مسیر برای حمل بار برای ایران از اهمیت ویژه ای در کاهش نرخ در مقایسه با سایر خطوط خواهد داشت.
د : حفظ محیط زیست دریای خزر محیط زیست دریای خزر یکی از مهمترین و باارزش ترین مناطق برای کسب درآمد توریسم و زیستگاه انواع حیوانات نادر به شمار می رود که نقش بسیار تعیین کننده ای برای تعادل بخشیدن به زندگی انسان ها و حیوانات در منطقه دارد. با توجه به سهم خواهی های مختلف از سوی کشورهای حوزه دریای خزر، متاسفانه تاکنون برای مبارزه با انواع آلودگی ها اقدام موثر صورت نپذیرفته و بهانه جویی ها از طرف کشورهای حوزه در این جهت ادامه دارد و امید می رود در ادامه تصمیمات اجلاس تهران که در 25 ماده نهایی شده است به این موارد به طور اساسی پرداخته شود. امید است با اجرایی کردن توافقات سند 25 ماده ای در اجلاس تهران نسبت به تاسیس سازمان همکاری کشورهای ساحلی حوزه دریای خزر و گسترش پیمان های چند جانبه با کشورهای دارای حوزه های جغرافیایی سیاسی و اقتصادی ، قدمهای موثر برای حفظ امنیت ملی منطقه ، گسترش صلح و دوستی و تقویت مواضع کشورهای ساحلی دریای خزر در سطح سیاست بین المللی و تصمیم گیری های جهانی برداشته شود که دائما در طول تاریخ ، آبستن بسیاری از حوادث و تحولات بوده و حوادثی که با وجود اهمیت تاریخی شان متاسفانه زیر غبار بحران هایی مانند جنگ عراق و افغانستان هنوز آنچنان که شایسته است مورد توجه محافل سیاسی و اقتصادی واقع نشده است.