شناسایی گسل های تهران نگرانی ندارد

: طرح شناسایی گسلهای زیرسطحی تهران با استفاده از داده های لرزه نگاری ، برای نخستین بار در ایران و با ارسال امواج مصنوعی به زمین اجرا می شود.

کد خبر: ۱۱۸۷۵۷

این طرح با مشارکت مرکز مدیریت بحران شهر تهران ، شرکت عملیات اکتشاف نفت و پژوهشگاه بین المللی مهندسی زلزله که به عنوان مشاور کار معرفی شده است ، انجام می شود. به این ترتیب ، گسل این مناطق که بر اثر گذشت زمان ممکن است زیر آبرفت ها مدفون شده باشند، شناسایی می شوند. به این ترتیب و با اجرای این طرح اطلاعات ارزشمندی از ساختارهای نهان و گسلهای احتمالی مدفون در زیر شهر تهران به دست می آید.

تهران یکی از شهرهای زلزله خیز جهان است و روی گسلهای فراوانی قرار دارد. گسلهای اصلی از شمال تهران ، شمال جنوب مانند شهرری و بی بی شهربانو، مشا، فشم از شمال شرق تهران به سمت مازندران و از جنوب به شرق تهران از ایوان کی و گرمسار حرکت می کند.
اما گسلهای فرعی نیز وجود دارند که طولشان کوتاهتر است و به خودی خود موجب زلزله نمی شوند. خیابان هایی مانند ونک پارک ، عباس آباد، محمودیه و قنات کوثر جزو مناطقی هستند که گسلهای فرعی زیر آنها وجود دارد. اما این گسلها به تنهایی موجب بروز زلزله نمی شوند و تنها با لغزش گسلهای اصلی فعال خواهند شد که مدیریت بحران برای هر کدام از این گسلها متفاوت است. برای مقابله با خطر زلزله احتمالی تهران راههای فراوانی ارائه شده است که یکی از آنها انتقال پایتخت بوده است.
انتقال پایتخت به نقطه دیگر راه حل مناسبی برای مقابله با زلزله شهر تهران نیست ؛ چرا که اکثر مناطق ایران از توان لرزه خیزی برخوردار است ضمن آن که اگر پایتخت منتقل شود، مشکل تهران باز به قوت خود باقی می ماند و نمی توان نسبت به سرنوشت شهروندان تهرانی بی تفاوت بود.
در عوض با به کار گرفتن مجموعه ای از تدابیر در بخش پیشگیری و آمادگی می توان خطرپذیری یا شاخص ریسک زلزله را بتدریج کاهش داد. همچنان که در بسیاری از کشورها و شهرهای بزرگ دنیا از جمله ژاپن و شهرهای بزرگ آن همچون توکیو و کوبا نگرانی از زلزله با تدابیر پیشگیری به حداقل کاهش یافته است.
به گفته دکتر مازیار حسینی ، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران براساس گزارش رسمی سازمان زمین شناسی ، نقشه ای که گسلهای تهران در آن مشخص شده باشند، تهیه شده است و از آنجا که بسیاری از نخبگان نظیر دکتر بربریان روی آن مطالعه کرده اند ، نقشه قابل قبولی است ؛ اما در حال حاضر پاسخگوی نیازهای تهران نیست درواقع در زمین شناسی مقیاس های بزرگ و کلان دیده می شوند در حالی که برای مقیاس کار شهری به نقشه 1.2000 یا 1.1000 احتیاج داریم.
گسلهای محدوده شهر تهران جوان هستند. یعنی در طول 10 هزار سال گذشته فعالیت لرزه ای داشته اند. به این دلیل ، شهر تهران استعداد لرزه خیزی دارد. نقشه فعلی از نظر شناسایی گسلها و ساز و کار ژرفای تولید لرزه خوب است ؛ اما برای مدیریت بحران مناسب نیست. نقشه باید به روز باشد تا دستورالعمل مشخص داشته باشیم.
در این صورت می توان تشخیص داد چه ساختمان هایی روی گسل قرار دارند تا برای بهسازی و مقاوم سازی آنها اقدام کرد. حسینی با اشاره به طرح جامع تفصیلی گفت: راهکارها باید در طرح تفصیلی مناطق در نظر گرفته شوند تا شکل قانونی بگیرند. این مساله ، مسوولیت کارشناسان در تدوین طرح جامع تفصیلی در این بخش را دوچندان می کند. شیوه تهیه نقشه بسیار مهم است.
نقشه فعلی براساس مطالعات عکسهای هوایی تهران در سال 1338 تهیه شده است که تنها درباره برخی قسمتها مطالعات میدانی انجام شده و آن زمان قسمتهای مرکزی شهر ساخته شده بودند. باید در کار شهری مقیاس 1.10000 وجود داشته باشد تا براساس آن برنامه ریزی کنیم که چه ساختمان هایی بهسازی ، مقاوم سازی یا نوسازی شوند و یا کاربری آنها را به منظور پایین آوردن سرانه جمعیت در آن قسمت تغییر دهیم و یا در صورت امکان محیط را به فضای سبز تبدیل کنیم.
با چنین برنامه ریزی هایی بخشهایی از شهر که زیر سطح آنها گسل وجود دارد، به نقطه خطرناک تبدیل نمی شوند و این حرکت مدیریت ریسک است تا هنگام بروز حادثه ، خطر به حداقل برسد.
شناسایی گسلهای زیرسطحی نگرانی ندارد
طرح شناسایی زیرسطحی گسلهای تهران با بهره گیری از شیوه لرزه نگاری دوبعدی و تحلیل داده ها در دو محور شمالی جنوبی و شرقی غربی شهر انجام می شود.
این طرح با هدف شناسایی موقعیت لایه های زیرین زمین و شناخت گسلهای احتمالی و پنهان شده در زیر آبرفت ها از سوی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران و با مشارکت شرکت عملیات اکتشاف نفت و پژوهشکده بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله انجام می شود و طی آن دستگاه های بزرگ تولیدکننده لرزه مصنوعی (ویبراتور) و دستگاه های ثبت کننده داده های لرزه نگاری (ژئوفون) در فواصل مشخص و مراحل زمان بندی شده و در طول بزرگراه شهید همت (محور شرقی غربی) و طول بزرگراه های شهید چمران و نواب (محور شمالی جنوبی) نصب می شود و با رعایت نکات ایمنی و به کارگیری اصول علمی ، امواج مصنوعی تولید و داده های بازگشت امواج ثبت می شود.
سپس با بررسی علمی امواج بازتابی شکستگی ها یا گسلهای احتمالی لایه های زیرین زمین شناسایی و توان لرزه خیزی آنها مشخص می شود. در واقع در این طرح عمق سنگ کف سنجیده و در صورت تشخیص وجود گسل ، شیب و امتداد آن نیز مشخص خواهد شد، سپس موج لرزش تا عمق 4 کیلومتری نفوذ می کند و در طول 8 کیلومتر اندازه گیری می شود.
حسینی با تاکید بر ضرورت اجرای این طرح برای شناخت بیشتر موقعیت لرزه خیزی شهر تهران می گوید: در حال حاضر، شناخت لرزه خیزی شهر تهران به گسلهای سطحی که رخ نمودن آنها در مناطق کوهستانی شمال و جنوب تهران آشکار است ، محدود می شود؛ در حالی که احتمال دارد گسلهای دیگری نیز با توان پتانسیل بالقوه لرزه خیزی در بخشهای میانی و مناطق غیرکوهستانی شهر که با آبرفت پوشیده شده است ، موجود باشد. با اجرای این طرح ، اطلاعات ارزشمندی از ساختارهای نهان و گسلهای احتمالی مدفون در زیر شهر تهران به دست می آید و از این رو ضروری است تمامی سازمان ها، نهادها و تشکیلات مدیریت شهری این سازمان را در اجرای هر چه بهتر طرح یاری کنند. مطالعات در 2 مقطع شامل حدفاصل منطقه کوهستانی ولنجک تا بهشت زهرا و کهریزک و نیز مقطع دهکده المپیک تا پارک سرخه حصار با تولید امواج ژئوفیزیکی در یک نقطه و ثبت بازتاب آن در نقاط دیگر از سوی دستگاه های گیرنده (ژئوفون) انجام می شود.
حسینی این طرح را حرکتی بزرگ در ایران و جهان توصیف می کند و می افزاید: نخستین بار است که چنین طرحی در این ابعاد در شهری بزرگ چون تهران انجام می شود. گروهی که اجرای این طرح را به عهده دارند، با رعایت همه مسائل ایمنی کار را آغاز می کنند تا از بروز هر گونه خسارت احتمالی به ساختمان های اطراف ، جلوگیری شود.
انفجاری در کار نیست
با توجه به درج خبری با عنوان «تهران 20 روز دیگر می لرزد» باید گفت بخشی از الفاظ به کار رفته و اطلاعات ارائه شده در متن خبر صحیح نیست و نگرانی از اجرای طرح شناسایی گسلهای زیرسطحی شهر تهران که قرار است بزودی با روشهای ایمن علمی انجام شود، بی مورد است. در واقع شدت ارتعاشاتی که با دستگاه ویبراتور و به دور از هر گونه انفجار در سطح زمین ایجاد می شود، بسیار ناچیز و فقط در محدوده اجرای طرح است و به هیچ وجه موجب لرزش تمامی شهر تهران و بروز خسارت به ساختمان ها نمی شود.
حسینی درباره زمان اجرای طرح می گوید: بی تردید اطلاع رسانی درباره این طرح ملی به شهروندان محترم تهرانی در زمان اجرای طرح به صورت وسیع انجام خواهد شد. لکن گفتنی است به غیر از کسانی که در محل اجرای طرح حضور دارند، احساس لرزش در دیگر نقاط غیرممکن است. ضمن این که به هیچ وجه از انفجار زیرزمینی در این طرح استفاده نمی شود و لرزش های حاصله همانند عبور یک غلتک راهسازی خواهد بود، محل طرح نیز در محلهای پرتراکم مسکونی نیست.
به کار بردن لفظ زلزله مصنوعی یا زمین لرزه برای بیان این طرح صحیح نیست و شائبه ایجاد شده مبنی بر این که این لرزش های خفیف ممکن است منجر به وارد آمدن خسارت به بناها و تاسیسات شهری شود و یا سبب حرکت گسلها و ایجاد زلزله واقعی شود، نیز به هیچ وجه صحت ندارد و علمی نیست ؛ چرا که انرژی مورد استفاده در این شیوه به طور قطع با انرژی طبیعی ناشی از حرکت گسل و لایه های زمین قابل مقایسه نیست و این قیاس اشتباه است.
برای اجرای این طرح 1.5 سال فعالیت مطالعاتی انجام شده است و طرح به صورت آزمایشی در خارج از شهر آغاز می شود و پس از آن در مسیر یک خط عبوری یکی از بزرگراه های تهران ادامه خواهد یافت و به هیچ وجه در حریم مسکونی اجرا نمی شود.
ضمن آن که امواج تولیدی کاملا ضعیف و کنترل شده خواهد بود. فراموش نکنیم نوع ساده تر این طرح هر روزه در سطح شهر برای تعیین ضخامت لایه های خاک در حال انجام است. بیان این نکته ضروری است که طرح شناسایی گسل زیرسطحی شهر تهران طرحی ملی به شمار می آید؛ اما متاسفانه برخی برداشت های نادرست ، سطحی و غیرعلمی باعث برخی نگرانی ها شده است.
همچنین اعلام زمان 3 ماه لرزش برای اجرای طرح نیز نادرست است و مجموع عملیات میدانی حداکثر ظرف مدت 20 تا 30 روز و پس از کسب مجوز از سوی شورای تامین استان تهران انجام می شود و زمان دقیق اجرای طرح نیز تا کسب صدور مجوز از سوی شورای تامین استان به طور دقیق مشخص نخواهد بود.
اشاره به زمان شروع طرح از 20 روز آینده نیز مربوط به طول زمان عملیات میدانی طرح است و نه شروع آن. حسینی در پایان می افزاید: شناسایی گسلهای احتمالی مدفون در زیر لایه های آبرفت شهر تهران برای مدیریت خطرپذیری و برنامه ریزی های شهری و ایمن سازی شهر ضروری است و تنها با انجام چنین مطالعاتی است که می توان بر ضریب امنیت شهر و شهروندان از زاویه علمی و اجرایی افزود.
امیدواریم با عنایت تمامی مسوولان در آینده این طرح با موفقیت به انجام رسیده و از نتایج آن بتوان در برنامه ریزی های آتی شهر استفاده موثر کرد.