سیاه قلم چوبی؛ هنری از دیار شهریار

مرتضی و میثم کریمی، برادران تبریزی‌اند که حدود 12 سال پیش به فکر ابداع هنری با تلفیق چوب و سیاه‌قلم افتادند. آنها پیش از این اقدام هم دستی در هنرهایی چون حجم، معرق و منبت داشتند و به گفته خودشان این هنرها را به صورت تجربی و بدون حضور در کلاس و نشستن پای درس استاد یاد گرفته‌اند. مرتضی، برادر بزرگ‌تر در مورد هنر ابداعی سیاه قلم چوبی به جام‌جم می‌گوید: بعد از چند سال فعالیت در زمینه معرق و منبت و کارهای حجمی به این فکر افتادیم سبک هنری جدیدی ابداع کنیم و آن را به نام خودمان و شهر تبریز به ثبت برسانیم، تا این‌که اجرای سیاه قلم چوب به ذهنمان خطور کرد. سبک هنری سیاه قلم روی چوب، به این ترتیب است که ابتدا طرح مورد نظر به صورت سیاه قلم طراحی می‌شود، بعد یک بار دیگر با طراحی دیگری، طرح برای بریدن با اره مویی دوبعدی می‌شود سپس یک نسخه از طرح روی تکه چوبی پیاده می‌شود.

این هنرمند تبریزی در مورد ظرافت و دشواری‌های این سبک هنری هم می‌گوید: ضخامت چوب مورد استفاده برای خلق آثار در مرحله اول، پنج تا شش میلی‌متر است که پس از سنباده زدن به حدود دو میلی متر کاهش می‌یابد. هر چقدر ضخامت چوب مورد استفاده در سبک سیاه قلم چوبی کمتر باشد، کار دشوارتر و اثر فاخرتر و ارزشمندتر می‌شود، این درحالی است که ظریف‌کاری و فوت و فن ویژه‌ای لازم است تا از تَرَک خوردن و شکسته شدن کار جلوگیری شود. کار با اره مویی بویژه دقت و ظرافت بسیاری می‌خواهد و کریمی دراین باره می‌گوید در خلق یکی از آثار که 5555 سوراخ داشت، ناگزیر شدیم اره مویی را به همان تعداد باز و بسته کنیم.

مسؤولان از سبک ابداعی حمایت کنند

کار این دو برادر، یعنی سبک هنری سیاه قلم چوبی حالا و پس از چند سال حسابی گرفته و مشتریان خاص خودش را در داخل و خارج از کشور دارد. شهرهایی از جمله اصفهان و تهران و حتی باکو در جمهوری آذربایجان خریدار سیاه قلم‌های چوبی برادران کریمی‌اند، اما مشکل اینجاست این آثار هنری نه با برند مالکان حقوقی آن یعنی برادران کریمی، که با برندهای خریداران عمده در شهرهای دیگر کشور به بازار فروش عرضه می‌شود؛ اتفاقی که باعث رنجش بانیان تبریزی این سبک هنری شده است.

کریمی در این‌باره می‌گوید: ایده خلق این آثار مربوط به خودمان بوده و به هیچ‌وجه کپی‌برداری نیست. تمام آثار ما از چوب گردو بر زمینه پارچه مخملی یا چرم طبیعی اجرا می‌شود و ابزار کارمان هم اره مویی است. اما از آنجا که کارهای جدید هنری در دنیای امروز بسرعت کپی و با نام و برندهای تقلبی و حتی مواد غیرطبیعی وارد بازار می‌شود، در این صورت زحمات معنوی و مادی خالق اولیه اثر به هدر می‌رود و به همین دلیل ما خواهان حمایت مسؤولان در ثبت این سبک ابداعی به‌نام خودمان هستیم.

کار از ما، سود از دیگران

تلاش و پیگیری چند ساله آنها برای ثبت معنوی سبک هنری سیاه قلم اما هنوز به نتیجه نرسیده و برادران کریمی به جام‌جم می‌گویند حتی مسؤولان استانی بویژه معاونت صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی استان هم پیگیر ثبت این سبک هنری به نام آذربایجان بوده‌اند، اما به نتیجه نرسیده‌اند. این دو برادر هنرمند، از ضررهایی که بواسطه ثبت نشدن سبک هنری‌شان و فروش آن با نام‌ها و برندهایی که سهمی در ابداع آن نداشته‌اند، می‌بینند، گلایه‌مندند و می‌گویند: بسیاری از آثار ما توسط افراد مشخصی خریداری و در اصفهان، تهران و باکو با برندهای خودشان فروخته می‌شود. این نشان می‌دهد سبک هنری سیاه قلم چوبی علاقه‌مندان ویژه‌ای در داخل و خارج از کشور دارد. برادران کریمی مدعی‌اند ثبت این سبک هنری درحالی در کشورمان به مشکل خورده که کشورهای خارجی همچون جمهوری آذربایجان حاضر به ثبت آن شده‌اند.

این دو برادر تاکنون پرتره‌هایی از ستارخان، باقرخان، استاد شهریار، کمال‌الدین بهزاد و میرعلی تبریزی را با این سبک هنری خلق کرده و در حال خلق آثاری از سرداران هشت سال دفاع مقدس از جمله شهید مهدی باکری و برخی شخصیت‌های علمی، هنری و فرهنگی کشورمان به همین سبک هنری‌اند و امیدوارند در نمایشگاه انفرادی که سال آینده در تبریز و تهران برگزار می‌کنند، بتوانند توجه علاقه‌مندان بیشتری را به هنرشان جلب کنند.

ثبت یک سبک هنری راحت نیست

معاون صنایع‌دستی اداره کل میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری آذربایجان شرقی هم در گفت‌وگو با جام‌جم به ارزشمند و فاخر بودن این سبک هنری اشاره و درعین حال تاکید می‌کند معمولا ثبت تکنیک یا رشته به اسم یک شخص کم اتفاق می‌افتد و تنها ادعای یک هنرمند نمی‌تواند سندی برای ثبت یک اثر باشد، بلکه باید مدارک و اسناد قابل قبول تری به سازمان میراث فرهنگی ارائه شود. در مورد هنر برادران کریمی هم پرونده را حدود هفت ،هشت ماه قبل برای بررسی بیشتر مجدد به تهران ارسال کردیم، اما بازهم کارشناسان متقاعد نشدند، با این حال ما همچنان بجد پیگیر این موضوع هستیم و در سفری که در آینده نزدیک به تهران خواهیم داشت، دوباره آن را با کارشناسان سازمان میراث فرهنگی درمیان خواهیم گذاشت. فرشاد به آفرین، یکی از ارکان اصلی صنایع‌دستی را وجود پیشینه تاریخی برای آنها می‌داند و یادآور می‌شود با این حساب باید ثابت شود سبک هنری برادران کریمی هم جزو هنرهای تجسمی نبوده و زیرمجموعه یک هنر است.

ضمن این‌که با ارائه مدارک و اسناد لازم، خاص بودن هنرشان را هم باید به اثبات برسانند که این همه نیازمند بررسی کارشناسانه و علمی است. وی درخصوص اظهارات برادران کریمی مبنی بر تمایل ثبت اثر به‌نام خودشان از سوی برخی کشورهای خارجی هم می‌گوید که پروسه ثبت معنوی دشوار است و در صورتی اثری در سطح بین‌المللی به ثبت می‌رسد که اول به ثبت ملی رسیده باشد.

سعیده دلال علیپور

جام‌جم