اندیشه ربوده شده

این در حالی است که اگر گام به گام با آنان در مسیر صیرورت و شدن پیش رویم، اولا با رمز شدن و شکوفایی شخصیت آنان آشنا می‌شویم و فراز و نشیب زندگی آنان را در می‌یابیم و می‌فهمیم چرا و چگونه به کمال رسیدند. ثانیا می‌پذیریم که آنان استثناء نیستند. قاعده هستند و می‌توان مانند آنان شد. اگر استثنایی هست، اراده پولادین آنان بر شدن است؛ نه در راه شدن. هر کس چنان کند که آنان کردند، چنان می‌شود که شدند.

سپاس خدای مهربان را که این کار سترگ و ماندگار درباره گمشده دوران ما به سامان رسید و مجموعه گفتارها و مصاحبه‌ها و مقالات سیدموسی صدر در 12 جلد فرا روی ما قرار گرفت. این مجموعه خواندنی می‌خواهد و می‌تواند ما را گام به گام با امام همراه کند و نشان دهد چگونه آن بزرگوار به اسوه‌ای حسنه و به امامی پرجاذبه تبدیل شد و اگر خوش سعادتی می‌خواهد مانند او شود، چگونه می‌تواند مأموم او گردد.

این ناچیز که به فضل الهی با اندیشه و آثار امام موسی صدر ناآشنا نیست، سراسر این مجموعه ارزشمند را با همین نگاه، مشتاقانه از نظر گذراندم و پس از آشنایی با سیر تحول فکری و اجتماعی او، بار دیگر اعتراف کردم باید به چنین مکانت و وزانتی می‌رسید. او اگر کامروا گشت و خوشدل، جای عجب نیست، مستحِقّ بوده و این را به زکاتش داده‌اند؛ «لَیسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی وَأَنَّ سَعْیهُ سَوْفَ یرَی ثُمَّ یجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَی وَأَنَّ إِلَی رَبِّک الْمُنتَهَی» (سوره نجم، آیات 39تا 42).

شما به دغدغه‌های او در آغاز مسیر شدنش در لبنان بنگرید و ببینید از همان سال 1960 میلادی که پا در این راه پرخطر نهاد، چه دغدغه‌هایی داشته است و چگونه می‌اندیشیده و رفتار می‌کرده است. در آن صورت تعجب نخواهید کرد که چرا و چگونه دل‌های آماده در آن سرزمین عالِم‌خیز و مصلح پرور به سوی سید جوان و سی ساله‌ای رو کرد که به ظاهر غریب و مسافر است.

آشنایی نه غریب است که دلسوز من است

چون من از خویش برفتم دل بیگانه بسوخت

سخنرانی‌ها و نوشته‌های برجا مانده از او در جلد اول که مربوط به هشت سال نخستین حضور صدر در لبنان است را نیک بنگرید! از آرزوهای جوانان و نقش اسلام در زندگی جدید سخن می‌گوید. فعالیت خود را بر پاسداشت آزادی بنا می‌نهد و از اسلام و کرامت انسانی دم می‌زند، خود و دیگران را به احسان و نیکوکاری دعوت می‌کند و رفاه و آسایش همگان بویژه محرومان، از هر دین و مذهبی را مرکز همّت خود قرار می‌دهد؛ زیرا معتقد است: «دنیا و آخرت از هم جدا نیست». موسای لبنان هرگز خود را به این جناح و آن گروه محدود و محصور نکرد و همان‌گونه که از وارثان انبیاء انتظار می‌رود، می‌گفت: «راه من نه چپ است و نه راست. راه من صراط مستقیم است.»

آرمان او عدالت و توصیه‌اش وحدت است. فقر و تکدّی را غیر قابل قبول می‌داند؛ چرا که محرومیت، کرامت انسان را خدشه‌دار می‌کند.

لبنان را وطن خویش می‌شمارد و از تحریک حس میهن‌پرستی خودداری نمی‌کند. در آن زمان کسی شنیدن این‌گونه سخنان را از کسانی مانند او انتظار نداشت و حتی برای چنین سخنان و چنان آرمان‌هایی از همگنان خود کم جفا ندید. اما معلوم است آنچه از دل او بر می‌آمد، بسرعت بر دل‌ها می‌نشست و از این‌رو، روز به روز بر دامنه تلاش و تأثیر او افزوده می‌شد. مقایسه حجم جلدهای این مجموعه براساس زمان، شاهد این ادعاست.

از یک نکته بسیار مهم دیگر نیز در تحلیل شدنِ امام و امام شدن او نباید چشم پوشید. افزون بر همه ویژگی‌ها و برجستگی‌ها، سید موســـــی صــــدر بــــه‌کــــار تشکیلاتی و بهره‌مندی از رسانه‌ها و شیوه‌های نویــــن ســــخت بــــاور داشت و خوب متبحر بــــود. این نیــــز مزیتی است که در همگنان او نمونه‌های بسیار انگشت‌شماری داشت. به تصور من، تحصیل او در رشته حقوق و حضورش در دانشگاه تهران و رفاقت و صمیمیتش با شهید بهشتی را باید از عوامل تقویت این ویژگی در وی دانست. برای همین است که تدوین و تصویب قانون ساماندهی امور شیعیان در لبنان را به سال 1967 میلادی دنبال می‌کند و به تأسیس سازمان‌ها و نهادهای گوناگون همت می‌گمارد.

در کنار منبر و محراب، از حضور در کلیسا و دیگر مراکز دینی دیگران سر باز نمی‌زند. هم روضه می‌خواند و هم شعار حماسی می‌دهد. از شرکت در میزگردها، صدور بیانیه‌های مطبوعاتی و حضور در برنامه‌های رادیو و تلویزیون دریغ نمی‌ورزد و حتی آن‌گاه که لازم می‌بیند به تحصن دست می‌زند.

اما به موازات این فعالیت‌های پر حجم سیاسی و اجتماعی، هرگز از رسالت تبلیغی و صنفی خود غفلت نمی‌کند و درس‌های اصول عقاید یا تفسیر قرآن او مجلداتی از همین مجموعه را به خود اختصاص می‌دهد.

اکنون بگویید آیا ارزش همراهی گام به گام با امام موسی صدر بیش آن نیست که به ذهن و قلم این ناچیز راه یافت؟!

وظیفه انسانی و اسلامی خود می‌دانم با کمال فروتنی خود را وامدار و سپاسگزار همه کسانی بدانم که به هر اندازه در پدید آوردن این ذخیره ماندگار سهیم بوده‌اند. سلیقه نیکو، برگردان استوار به زبان فارسی، گزینش تحسین برانگیز عنوان‌ها و واژه‌ها، طراحی و صفحه‌بندی هنرمندانه و حتی انتخاب رنگ و نوع کاغذ را هم باید به آنان تبریک گفت؛ «یسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّـهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّـهَ لَا یضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ» (سوره آل‌عمران، ایه 171).

محسن اسماعیلی

عضو مجلس خبرگان