‌طرح‌های گور به گوری!

گورخر‌ها هر روز به انقراض نزدیک‌تر می‌شوند این را عملیات مرگبار زنده‌گیری که اخیرا اتفاق افتاد نیز تایید می‌کند، یکی از زیستگاه‌های مهم گورخر ایرانی پارک ملی کویر است. مسؤولان سازمان حفاظت محیط زیست قصد داشتند این‌گونه را بار دیگر بعد از سه دهه به این زیستگاه معرفی کنند، به همین دلیل تلاش کردند گله‌ای ده راسی از گورخرهای سایت علمی و تحقیقاتی توران را به پارک ملی کویر منتقل کنند.

پس از عملیات زنده‌گیری، عباسعلی دامنگیر مدیرکل محیط‌زیست استان سمنان میزان موفقیت پروژه را 70 درصد اعلام کرد‌‌و از احیای نسل گورخرها در پارک ملی کویر بعد از 33 سال خبر داد. آن طور که او گفت ‌اگر این حیوانات از طریق حمل و نقل هوایی منتقل می‌شدند، موفقیت پروژه تا 90 درصد افزایش می‌یافت. اما چند روز بعد از اعلام خبر احیای نسل گورخر در پارک ملی کویر، مشخص شد پنج راس از ده راس گورخرهای گله (که یکی از آنها تنها گورخر نر این جمعیت بود)، در جریان نقل و انتقالات تلف شد‌ه‌اند.

مجید خرازیان‌مقدم، مدیر کل دفتر حیات وحش، آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست درباره تلف شدن این پنج راس گورخر به رسانه‌‎ها گفت: یک راس گورخر در ابتدای عملیات تلف شد، دو راس دیگر در حین انتقال به پارک ملی کویر تلف شدند. پس از عملیات زنده‌گیری دو راس دیگر نیز تلف شدند؛ یعنی از ده راس، پنج راس گورخر تلف شدند. علت مرگ در دست بررسی است.

همه طرح‌های مرگ

این نخستن بار نیست که طرح‌های احیای یک جمعیت در سازمان حفاظت محیط زیست منجر به مرگ موجودات زنده می‌شود. این نکته‌ای است که علی محمد شاعری، نماینده کنونی مجلس و معاون پیشین سازمان حفاظت محیط زیست در‌گفت‌و‌گو با جام‌جم به آن اشاره می‌کند. شاعری اگرچه معتقد است سازمان حفاظت محیط زیست تلاش می‌کند طرح‌های خود را به صورت کارشناسی انجام دهد اما نافرجام بودن طرح احیای ببر مازندران را که منجر به مرگ شیرهای باغ وحش‌ ارم نیز شد، نشانه‌ای از ضعف عملکرد در سازمان حفاظت محیط زیست می‌داند.

آن طور که او می‌گوید‌ در بایگانی سازمان محیط زیست طرح‌های زیادی برای نجات گونه‌های جانوری وجود دارد اما این طرح‌ها به فراموشی سپرده می‌شود و هر مدیری برنامه‌های خاص خود را دارد.

با توجه به نکاتی که شاعری به آن اشاره می‌کند، می‌توان گفت با این‌که برای گونه‌های مختلف طرح‌های نجات نوشته شده‌است اما مدیران تمایل دارند این طرح‌ها را دوباره ارائه کنند؛ به همین دلیل به نظر می‌رسد به این شکل حیاط خلوتی ایجاد می‌شود که عده‌ای از آن سود می‌برند.

به گفته او، نجات یوزپلنگ آسیایی از آن دست طرح‌هایی است که باید در آن تجدیدنظر شود تا نسل یوزپلنگ که به زیر 50قلاده رسیده است، منقرض نشود و تجربه انقراض شیر و ببر در کشور تکرار نشود.

گرچه درصدی از تلفات در عملیات زنده‌گیری پذیرفتنی است اما خطاهای سازمان حفاظت محیط زیست در زنده‌گیری به نظر غیر عادی می‌آید. با این که تفنگ بیهوشی در سراسر کشور توزیع شده است، گویا نحوه کار با این تفنگ به پرسنل بدرستی آموزش داده نشده است زیرا استفاده از این ابزار مرگ حیات وحش می‌شود. 11 مهر امسال عملیات زنده‌گیری پلنگی که به روستای قلعه بالای شاهرود پناه برده بود، مرگ حیوان را در پی داشت. 21 شهریور سال گذشته نیز یک خرس قهوه‌ای در روستای ترجنلی گالیکش واقع در استان گلستان پس از استفاده از تفنگ بیهوشی کشته شد.

مرگ غیرطبیعی

آیا وجود تلفات در جریان عملیات زنده‌گیری در همه جای دنیا مرسوم است و 50 درصد تلفات کمی غیرعادی نیست؟ هوشنگ ضیایی، کارشناس حیات وحش در گفت‌وگو با جام‌جم در این رابطه می‌گوید: این میزان تلفات طبیعی نیست اما حدود 20 درصد تلفات در عملیات انتقال متداول است. در پروژه انتقال گور به پارک ملی کویر میزان تلفات زیاد بوده است اما تقریبا این عملیات اولین تجربه کشور در انتقال گورخر با بیهوشی است.

‌او با اشاره به این‌که انتقال گوزن کاری بسیار ساده‌تر نسبت به انتقال گور است، همواره ایستاده بودن گورخر را عاملی می‌داند که کار نقل و انتقال را با مشکل مواجه می‌کند و اظهارنظر قطعی درباره دلیل مرگ پنج راس گور را هم به اعلام نتایج کالبدگشایی توسط دامپزشکی موکول می‌کند.

ضیایی با تاکید بر این‌که اعضای پروژه قصد کشتن حیوانات را نداشتند و فقط می‌خواستند نسل گور را احیا کنند، از وجود 200گور در گذشته در پارک ملی کویر خبر می‌دهد که به دلیل شکار بیش از حد و اشغال زیستگاه و آبشخورها توسط دامداران از بین رفته‌اند. او یادآور می‌شود: در حال حاضر پارک ملی کویر قابلیت پذیرش گور را دارد. باید این گونه را در آنجا رهاسازی و جمعیتش را احیا کرد. هدف احیای گور در این زیستگاه هدفی عالی است که نباید با تلفات نخستین تجربه انتقال، به فراموشی سپرده شود بلکه باید چند گور دیگر از مکان‌های متفاوت مثل یزد به این منطقه منتقل و جایگزین گورهای از بین رفته شوند تا تعداد گله به ده راس یا بیشتر برسد و بتوانیم نسل گور را احیا کنیم.

مرگ آسان حیات وحش

دی89 : مرگ ببرسیبری و شیرهای باغ‌وحش ارم دراثر مشمشه

اردیبهشت 94: زمانبرشدن انتقال دو توله کاراکال از سیرجان به تهران سبب مرگ آنها شد‌

شهریور96: یک توله‌خرس قهوه‌ای در حاشیه پارک ملی گلستان ‌دو بار پیاپی هدف گلوله بیهوشی قرار گرفت و ‌تلف شد

مرداد97: مرگ توله یوزپلنگ تصادفی زیر تیغ جراحی‌

مهر97: یک پلنگ در سمنان که‌برای زنده‌گیری بی‌هوش شده بود، اندکی بعد تلف ‌شد؛ محیط‌زیست سمنان علت تلف شدن این پلنگ را «کهولت سن» عنوان کرد اما برخی سازمان‌های مردم نهاد علت آن را تزریق داروی بیهوشی می‌دانند‌

مهر97: مرگ پنج گورخر در عملیات انتقال

تحدید در اسارت، مرگ در جابه‌جایی

مسؤولان سمنان در حالی از احیای گور در پارک ملی توران به رسانه‌ها خبر دادند که تنها نر گله تلف شده بود. اما آیا به صرف انتقال یک گونه به زیستگاه جدید، می‌توان چنین تصور کرد که نسل آن گونه احیا شده است؟ باقر نظامی به عنوان کارشناس حیات وحش به «جام‌جم» می‌گوید: وقتی نسل حیوانی در معرض خطر انقراض قرار می‌گیرد، نیاز به اقدامات اضطراری داریم. تهیه بانک اسپرم، بانک تخمک و تکثیر در اسارت از جمله اقدامات اضطراری برای تمام گونه‌های در معرض خطر انقراض است.

او سخنان خود را با ذکر دو مثال از ایران و روسیه ادامه می‌دهد: نسل پلنگ آمور به عنوان کمیاب‌ترین گربه‌سان دنیا در معرض خطر بود و جمعیت این گونه حتی از یوزپلنگ‌های ایران هم کمتر بود. در حال حاضر روسیه 300 قلاده پلنگ آمور را در قفس پرورش داده است. در حالی که جمعیت این گونه در طبیعت 42 تا 43 قلاده است.

نظامی عنوان می‌کند: گوزن زرد هم در سال 1323، نسلش کاملا منقرض شد و انقراض اکولوژیک برای این گونه رخ داد. چند راس از این حیوان به باغ وحشی در آلمان منتقل شد و بعدها با انتقال شش گوزن زرد از باغ‌وحش آلمان به ایران توانستیم نسل این گونه را از بحران انقراض خارج کنیم. امروز، 700گوزن زرد در ایران داریم.

به گفته او انقراض اکولوژیک وقتی رخ می‌دهد که تعداد انگشت‌شماری از یک گونه در طبیعت باقی بماند به نحوی که این جمعیت کارایی و عملکردی به لحاظ اکولوژیکی در طبیعت نداشته باشند. انقراض اصلی هم وقتی است که حتی در اسارت هم از این گونه وجود نداشته باشد.

او تاکید می‌کند: وضعیت جمعیت گور بحرانی است و انتقال این گونه به پارک ملی کویر به عنوان یکی از معدود زیستگاه‌های امن ایران، می‌تواند در تکثیر گور بسیار موثر باشد. او سوء‌ مدیریت در پروژه انتقال گورها را هم رد نمی‌کند و می‌گوید: انتقال گورها به پارک ملی کویر، معرفی مجدد این‌گونه به زیستگاه است که می‌تواند منجر به افزایش ضریب حفاظتی پارک ملی کویر، تعداد محیط‌بانان، ایجاد اشتغال و حتی ایجاد انگیزه برای محیط بانان موجود در این منطقه شود. آن طور که از شواهد پیداست، پروژه احیای گور در پارک ملی کویر با حذف تنها نر گله عقیم مانده است و باید بار دیگر مسؤولان برای انتقال گورخر نر از سایر سایت‌ها وارد عمل شوند. انتقال گور با استفاده از روش بیهوشی هم نخستین تجربه کشور در این رابطه بوده است اما یکی از دو دامپزشکی که با آزمون و خطای زیاد یک گله ده راسی را به پارک ملی کویر منتقل کرده است، (یعنی زاهدی، معاون محیط طبیعی محیط زیست سمنان) در پی عذرخواهی عباسعلی دامنگیر، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان از مردم و فعالان محیط زیست، از سمت خود به دلیل کوتاهی در پروژه عزل شد. آیا پس از این عزل، تجربیات حاصل از این خطا در مکانی برای استفاده در پروژه‌‎های بعدی ثبت و نگهداری خواهد شد؟

لیلا مرگن

جامعه