ژیـانولـوژی!

فقط کافی است ذهنمان را درگیر خود کنند. یکی از همین چیزها که گوشه خاطر بسیاری از ما جا خوش کرده؛ کلمه‌ای است به نام «ژیان» که برخلاف مفهوم ترسناک و درنده‌ای که دارد؛ نقش یک خودروی کوچک و ساده و قدیمی را در ذهنمان خلق خواهد کرد. اگر در ذهن شما هم نوستالژی این خودروی فراموش‌نشدنی قدری جان گرفته و روحتان را به چند دهه قبل هدایت می‌کند پیشنهاد می‌کنیم همراه با مطالب این پرونده؛ چند ساعتی از تعطیلی آخر هفته خود را صرف یادآوری آن روزهای بی‌بدیل نمایید.

ژیان در اروپا

این خودرو با نام انگلیسی Dyane یکی از کوچک‌ترین تولیدات شرکت سیتروئن فرانسه، اولین‌بار در نمایشگاه اتوشوی پاریس و در سال 1948 رونمایی شد و تا سال 1983 موفق شد خود را روی خط تولید این شرکت حفظ کند. در ابتدا هدف از ساخت آن رقابتی در مقابل شرکت فولکس واگن آلمان بود. ژیان در فرانسه با نام دو شوو (به معنای دو اسب) معروف شد که بیانگر قدرت دو اسبی آن بود و محبوبیت خود را مدیون قیمت ارزان و مصرف بسیار کم بنزین بود.

ژیان فرانسوی و فولکس قورباغه‌ای یا همان بیتل (BEETLE) آلمانی، دو قارقارک کوچولوی ارزانقیمت زمان جنگ جهانی دوم بودند که تقریبا هیچ نیازی به تعمیر نداشتند و همین باعث کسادی بازار کارخانه‌های اتومبیل‌سازی شده بود وآنها از این بابت ناراحت بودند، اما برای مردم اکثرا روستایی و فقیر فرانسه آن هم در زمان جنگ دوم جهانی بسیار هم مناسب بود و می‌توانستند هم سبدهای تخم‌مرغ و گوسفند‌ها را کیلومترها در جاده‌های خاکی و پردست‌انداز به بازار ببرند و هم به گشت و گذار و پیک‌نیک بروند و هم این‌که می‌توانستند در زمان استراحت با باز کردن صندلی‌های عقب از آنها به عنوان نیمکت استفاده کنند.

در آن زمان آمریکایی‌ها که چندان با فرانسوی‌ها میانه خوبی نداشتند نسبت به این محصول جدید واکنش نشان داده و با تمسخر به آن نگاه می‌کردند و به ژیان لقب قوطی باریک دادند و در زمان عرضه آن می‌گفتند: آیا قوطی‌باز کن هم با آن خواهد آمد؟

اما در نهایت ژیان موفق شد صنعت اتومبیل‌سازی آن زمان را متحول کند و لقب اتومبیل مردمی را از آن خود کرد. موفقیت این خودرو آن‌قدر زیاد شد که در سال 1958 نمونه جدیدی به نام صحرا با دو انجین ـ یکی برای چرخ‌های عقب و یکی برای جلو طراحی و ساخته شد.

ژیان در ایران

با شروع دهه 30 شمسی و همزمان با ورود خودروهای آمریکایی به ایران و ساخت و افزایش جاده‌ها، تقاضا برای خرید خودرو روز به روز بیشتر شد. کسانی که در آن روزگار خودرو داشتند؛ عموما افراد متمول و پولدار جامعه بودند چون می‌بایست می‌توانستند بجز هزینه خرید خودرو، از عهده هزینه‌های نگهداری و سوخت آن نیز بربیایند؛ خصوصا در آن زمان رانندگی نیز چندان مرسوم نبود و در کنار سایر خدمتکاران خانه‌های اعیانی به راننده نیز نیاز بود که آن هم برای خود هزینه‌ای داشت.

به این ترتیب به مرور زمان فکر ساخت خودرو و مونتاژ آن در داخل کشور شکل گرفت و برای نیاز مردم به خودروهای ارزانقیمت‌تر نیز تدابیری اندیشه شد. تقریبا اواخر سال 1345 بود که آلفرد آیسه، شرکت سهامی سیتروئن را در زمینی به مساحت 24 هکتار و زیربنایی در حدود 2 هکتار و با سرمایه اولیه 16 میلیون تومان تاسیس و به صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کرد.

ساخت و ساز، تجهیز سالن‌های مونتاژ، آموزش نیروهای انسانی و همچنین ثبت علامت Saipc که مخفف جمله فرانسوی Iraniane De Production Automobile Societe Annonyme بود و کلمه «ژیان» از جمله اقداماتی بود که دو سال زمان برد تا بهره‌برداری از این شرکت آغاز شود. اولین نمونه تولیدی شرکت نیز «آکا» نام گرفت و طی سه سال 1035 دستگاه از آن تولید شد.

تولید این خودرو در مدل‌های ژیان، مهاری، پیکاب در نمونه‌های معمولی، دولوکس و کار تا سال 1361 ادامه داشت. در این سال پرونده ژیان با تولید دو دستگاه برای همیشه بسته شد. طبق آمار قابل دسترس میزان تولید کل این خودرو در کشور 123 هزار و 59 دستگاه می‌باشد. اگرچه اعداد و ارقام آن سال‌ها نسبت به امروز به هیچ‌وجه قابل توجه نیست، اما اگر آن را با تعداد تولید شورلت نوا که 13110 دستگاه، بیوک با 10409 دستگاه، کادیلاک با 2005 دستگاه و شورولت اپل (رویال) با 18859 دستگاه مقایسه کنیم خواهیم دید در نوع خود رکورد بی‌سابقه‌ای بوده است.

رقابت با پیکان

این خودرو به دلیل حجم موتور پایین‌تر و بهره بردن از جثه کوچک‌تر دارای قیمت پایین‌تری نیز بود و همین مساله سبب شد در کارزار رقابت آن زمان بتواند رقیب سرسخت «پیکان» شود. در آن زمان پیکان در نسخه پایه خود قیمتی در حدود 17 هزار تومان داشت و ژیان با قیمتی در حدود 12 هزار تومان به فروش می‌رسید. پایین بودن حجم موتور و قدرت ژیان این خودرو را در عبور از جاده‌های شیب‌دار با مشکل مواجه می‌کرد و فضای اتاق تقریبا کم آن نیز سبب می‌شد تا رغبت خانواده‌هایی که وضع مالی بهتری داشتند را به سمت پیکان متمایل‌تر نماید، اما ژیان با همه کوچکی و کم‌توان بودن دارای مزیتی منحصر به فرد در سیستم تعلیق بود که نرمی و سواری دلخواهی را به سرنشینانش هدیه می‌داد. این سیستم که نسبت به زمان خود بی‌نظیر بود بصورت دو استوانه ساخته شده بود که در زیر خودرو قرار داشت و در اصل نوعی کمک فنر بودند که در طول خودرو قرار گرفته و هر کدام از میله‌ها به یکی از چرخ‌ها متصل می‌شد. در این سیستم مهره‌ای وجود داشت که رانندگان می‌توانستند با بسته یا باز کردن آن ارتفاع خودرویشان را تنظیم کنند. بعدها نمونه مدرن این سیستم که به صورت هیدرولیک کار می‌کرد را در یکی دیگر از مشهورترین تولیدات سیتروئن، یعنی زانتیا نیز شاهد بودیم.

خاطرات ژیانی

«چاق و لاغر» نام مجموعه عروسکی بود که در فاصله سال‌های 65 تا 69 از شبکه دو سیما پخش می‌شد؛ دو کارآگاه خصوصی که با بی‌عرضگی خود همواره سبب عصبانی شدن رئیس بزرگ می‌شدند. ماموریت اصلی این دو عروسک برهم زدن جشن‌های دهه فجر بود، اما به دلیل بی‌عرضگی موفق به انجام آن نشده و رئیس بزرگ را کلافه می‌کردند. کار تا آنجا بالا می‌گیرد که رئیس بزرگ برای خلاصی از دست دو مامور خنگ خود ربات ایکس 625 را سفارش می‌دهد.

اما آنچه امروز پای این سریال خاطره‌انگیز را به چمدان کشاند حضور ژیانی گل و منگلی و بدون راننده در آن به نام «قرقی» بود. ژیانی که ماموران بی‌عرضه سوارش می‌شدند و به ماموریت‌های ویژه می‌رفتند. رنگ آن سبز بود و روی آن را گل‌های درشت زردرنگ قرار داشت. قرقی داستان ما راننده نداشت و با فرمان چاق و لاغر حرکت می‌کرد. چیزی که در آن روزگار رویایی دست‌نیافتنی به شمار می‌رفت. این سریال تداوم خاطرات ژیانی چند نسل است. خاطراتی که همچون پیکان و پیکان‌بازها ژیان‌بازها را نشان می‌دهد که برای زنده نگهداشتن خاطراتشان چه‌ها که نمی‌کنند.

رنو 5 سوار بر افتخارات ژیان

همچنان که ژیان با سرعتی قابل توجه به پیشرفت و تولید ادامه می‌داد و می‌رفت که لقب یکی از پرفروش‌ترین‌های دنیا را به نام خود به ثبت برساند، از رقابت خاموش رقبای اطراف خود به شکلی مرموز غافل بود. شرکت رنو با محصول «رنو 4» که عامل اصلی شکل‌گیری ژیان به شمار می‌رفت طرحی متفاوت و به روزتر از محصول قدیمی را به بازار عرضه نمود و نام آن را «رنو 5» گذاشت. رنو 5 با ظاهری مدرن‌تر، موتوری قوی‌تر و فضای کابین جادارتر به سرعت توانست در میان خودرودوستان جای پای محکمی ایجاد کند. نمونه اصلی این خودرو دارای 2 درب بود اما نمونه‌ای که در ایران تولید شد 4 درب بود.پس از پیروزی انقلاب نیز شرکت سایپا مونتاژکننده این خودرو بود تا این‌که خط تولید رنو 5 را شرکت پارس‌خودرو خریداری و این خودرو را با نام جدید سپند وارد بازار کرد. پس از آن نیز این خودرو با موتور 1300 سی‌سی پراید و طراحی جدید با نام رنو پی‌کی وارد بازار شد. موتور این خودرو همان موتور پراید و بدنه آن مربوط به رنو (سپند) بود و بیشتر قطعات به کار رفته در این خودرو مانند شاسی، موتور، گیربکس، چرخ‌ها، رادیات و ... مربوط به پراید بود. قیمت پایین، مصرف پایین سوخت (6 لیتر در 100 کیلومتر) و پایین بودن هزینه‌های تعمیر و نگهداری از جمله مزایای خودروی رنو پی‌کی بود. در مقابل اما این خودرو معایبی همچون سبکی وزن (810کیلوگرم) و از دست دادن تعادل در جاده در سرعت‌های بالا، کوچکی داخل اتاق و طراحی بدنه ضعیف و ظاهری نامناسب داشت. سرانجام در سال‌های ابتدایی دهه 80 تولید این خودرو نیز متوقف شد و به این صورت نسل تولید خودروهای فرانسوی کوچک، ارزان و کم مصرف در ایران نیز به پایان رسید.

وقتی ژیان مدرن می‌شود

هرچند بعد از قطع تولید ژیان در ایران دیگر خبری از آن نشد؛ اما گویا این خودرو در سرزمین مادری به حیات خود ادامه داده و رشد قابل توجهی نیز داشته است. همگام با توسعه تکنولوژی و بهره‌مندی از تجهیزات رفاهی مدرن، ژیان این روزها توانسته با شکل و شمایل کاملا متفاوتی پا به جاده‌ها گذاشته و با دوستداران خود همراه شود.

بر این اساس این خودرو به یک موتور برقی مجهز شده که می‌تواند 67 اسب بخار قدرت تولید کند و سرنشینانش نیز می‌توانند در این خودرو سرعت نهایی 110 کیلومتر در ساعت را تجربه نمایند. سازندگان این خودرو نیز ادعا دارند می‌توانند حرکت ژیان 2017 را در 200 کیلومتر با یک‌بار شارژ باتری تضمین نمایند. با بررسی تصاویر منتشر شده از این خودرو می‌توان به حفظ سادگی و نظم ابتدایی که در همان ژیان نسل اول نیز یافت می‌شد، پی برد. طراحان نسل جدید ژیان تلاش کرده‌اند در تمام این سال‌ها تا جایی که امکان دارد هویت اولین نسل ژیان یا CV2 را حفظ نمایند.

مشخصات فنی

محمدرضا نجفی شاهکوهی - روزنامه نگار