حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
صنعتی درخدمت محیط زیست
توسعه طی قرنهای اخیر همواره همراه با تخریب منابع طبیعی بوده است. در کشاورزی نیز افزایش تولید و افزایش سطح زیر کشت و افزایش نهاده های مصرفی تقریبا در تمام نقاط دنیا همراه با معضلاتی بوده است.
بسیاری از محققان در پی پاسخ به این پرسش هستند که چگونه می توان تولید را بالا برد یا در همین وضع حفظ کرد، بدون آن که آلودگی محیط زیست افزایش یابد.
اکولوژیست ها پاسخهای منطقی به این پرسشها داده اند و راه حل هایی سازگار با محیط زیست ارائه داده اند تا زمینه برای رشد و تکثیر کودهای بیولوژیک موجود فراهم شود و کارایی و سهولت استفاده از آنها رفته رفته افزایش یابد.
کود بیولوژیک عبارت است از یک چند نوع میکروارگانیسم مفید خاکزی یا فرآورده های متابولیک آنها به همراه مواد نگهدارنده که حیات این موجودات ذره بینی را تضمین می کنند. باکتری های ریزوبیوم که اولین کود بیولوژیک و امروزه معروفترین آن به شمار می رود و بیشترین مصرف را نیز به خود اختصاص داده است.
سالانه نزدیک به 90میلیون تن نیتروژن هوا را به صورت قابل جذب گیاه تبدیل می کند. تولید این ماده تلقیحی سال 1905در کانادا و سال 1914در استرالیا و سوئد آغاز شد.
امروزه 250میلیون هکتار از اراضی دنیا با مایه تلقیحی ریزوبیوم حاصلخیزی خود را باز می یابد. چینی ها هم از قافله عقب نمانده اند. 65سال پیش آنها باکتری های فسفاتی و تثبیت کننده ازت را برای تامین نیاز فسفر و ازت گیاهان جداسازی و مصرف آن را آغاز کردند.
ولی نزدیک به 50سال طول کشید تا استفاده وسیع از این مواد رایج شود. امروزه در بیش از 70میلیون هکتار از اراضی این کشور (یعنی 5برابر کل اراضی زراعی کشور ما) کود بیولوژیک مصرف و صرفه اقتصادی آن بالغ بر 60میلیارد دلار در سال می شود.
نکته مهم درباره چنین آمارهایی این است که از شناسایی باکتری یا قارچ مفید در یک کشور تا توسعه مصرف آن 60سال طول می کشد.
این موضوع اشاره به آن دارد که توانایی تولید کودهای بیولوژیک به صورت آسان و مقدور برای کشاورز بسیار دشوار است و نیاز به تحقیقات در این زمینه و تشویق تولیدکنندگان بشدت حس می شود.
دکتر محمدرضا موسی پور، استاد دانشگاه صنعتی اصفهان در ارتباط با لزوم توجه به تولید صنعتی کودها و ترویج آنها می گوید: آلودگی ناشی از کودهای شیمیایی امروزه بشدت احساس می شود.
یک قلمه یا بذر را داخل آبی که از شیر آشپزخانه بیرون می آید یا یک رودخانه طبیعی که به ظاهر پاک هستند قرار دهید. یک گیاه می تواند عناصر غذایی حداقل یک سال خود را از این آبها تامین کند. گیاه ، نیتروژن مورد نیاز خود را از داخل همین آب تامین می کند.
یعنی آبهای ما آنقدر به کودهای نیتروژن و فسفر و... آلوده است که می تواند نیاز یکسال یک گیاه با رشد متوسط را تامین کند.
یکی از مهمترین منابع این آلودگی ها مصرف بی رویه کودهای شیمیایی است که درنهایت از منابع آب خوراکی سر در می آورد.
طی 100سال اخیر، تحقیقات بر نقش کودهای بیولوژیک حاکی از تاثیر مثبت و بدون آلودگی آنهاست به گونه ای که ابزار مهم و تاثیرگذاری برای تولیدکنندگان محصولات ارگانیک (که از کودهای شیمیایی استفاده نمی کنند) و موافقان کشاورزی بیولوژیک بیودینامیک و در نهایت پایدار است. شاید بتوان گفت بدون توجه به کودهای بیولوژیک صحبت از کشاورزی ارگانیک غیرممکن است.
قلیائیت ، شوری ، خشکی و تنشهای دمایی از جمله مشکلاتی هستند که یک باکتری در خاکهای ایران با آن مواجه باشد. اراضی کشور ما نسبت به دیگر نقاط دنیا دچار شوری بیشتری هستند و بسیاری از کودهای بیولوژیک که در سایر نقاط دنیا رشد خوبی دارد در شرایط شوری بالای خاک و تنشهای آبی توان رشد در خاکهای ما را ندارند، پس تولید سوش هایی (انواع) از این قارچ ها و باکتری ها که با شرایط خاکی و اقلیمی کشور ما سازگار باشند بسیار اهمیت دارد و این مساله فقط به دست محققان داخلی مقدور خواهد بود.
بیوفناوری خاک که علمی جدید به حساب می آید، در پی تولید انواع جدید، سازگارتر و کاراتر این موجودات میکروبی است ؛ به عنوان مثال انواع ریزوبیوم جدیدی که با روشهای اضافه کردن ژن ، جهش ژنی و... تولید شده اند می توانند در شرایط شورتری به حیات خود ادامه دهند و نیتروژن بیشتری در واحد سطح تولید کنند.
مشکل دیگر این کودها که نیاز به اهتمام بیشتر محققان و صنعتگران جهت رفع آن دارد، تهیه مواد نگهدارنده و همراه است که باعث ماندگاری بیشتر، استفاده آسان تر و همچنین کارایی بالاتر این قارچ و باکتری ها می شود.
بسیاری از مارکهای خارجی فقط به دلیل برتر بودن در مواد همراه ، هم قیمت و هم اثربخشی بالاتری نسبت به کودهای داخلی تولیدی دارند. متاسفانه این بخش در زمینه تولید کودهای شیمیایی نیز به فراموشی سپرده شده بود.
این کودها مسلما در آینده به شرط ترویج و شناساندن آن به کشاورزان از رونق فراوانی برخوردار خواهند بود. مسلما نمی توان گفت که به طور کل جای کودهای شیمیایی را خواهند گرفت، ولی آمار رشد استفاده از این کودها نشان می دهد که بازار آن روز به روز گسترده تر خواهد شد. استفاده از سموم شیمیایی قارچ و باکتری کش ، مشکل دیگر محصولات است.
تا وقتی برای مبارزه با بیماری های قارچی و باکتریایی در مزرعه قارچ کش های عمومی مصرف می شود نمی توان از قارچی که خاصیت مفید برای گیاه دارد به عنوان کود بیولوژیک استفاده کرد و این مساله ترمزی برای توسعه این کودها به حساب می آید.
در نتیجه باید با تعامل با بخش حفظ نباتات آنان را از مصرف بی رویه قارچ و باکتری هایی که این موجودات مفید را در خاک از میان می برند، بر حذر داشت.
طی سالهای 1967 2005یعنی کمتر از 40سال مصرف جهانی کودهای شیمیایی 4برابر افزایش یافت و به مرز 500میلیون تن در سال رسید.
وقتی به آمار اضافه شدن این کودها به منابع آب خوراکی انسان ها مثل رودخانه ها، قناتها و چشمه ها نگاه می کنیم تعجب خواهیم کرد: سالانه بیش از 40میلیون تن از کودهای شیمیایی وارد منابع آب و محیط زیست می شود.
در این آمار مقداری نیز فرآورده های فرآوری نشده وجود دارد مثل نیترات ها و عناصر سمی مثل کادمیوم و سرب که همراه کودهای شیمیایی است حال ببینید تا چه سالی می توان به این روند مصرف کودهای شیمیایی ادامه داد.
حمیدرضا دورودیان 
گفت و گو
