حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
نگاهی به آژانس بین المللی انرژی اتمی ، معاهده ان پ تی پروتکل الحاقی و نحوه عضویت امریکا
آژانس بینالمللی انرژی اتمی: طرح تاسیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی در سال 1953 توسط آیزنهاور رئیس جمهور وقت ایالات متحده امریکا به مجمع عمومی سازمان ملل ارائه شد.
به موجب این طرح ، آیزنهاور پیشنهاد کرد که سازمانی بینالمللی تشکیل شود تا به مسائل مربوط به کاربردهای صلحجویانه انرژی اتمی بپردازد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در 4 دسامبر 1954 اساس طرح ایالات متحده امریکا را تصویب کرد و در پی آن اساسنامه آژانس بینالمللی انرژی اتمی در 26 اکتبر 1956 توسط نمایندگان 70 دولت امضا شد.
به دنبال تصویب 26 کشور اساسنامه در 29 جولای 1957 لازم الاجرا و آژانس بینالمللی انرژی اتمی به عنوان موسسهای تخصصی و بازوی هستهای سازمان ملل متحد پا به عرصه وجود گذاشت.
بودجه آژانس از محل حق عضویت دول متعاهد و کمکهای داوطلبانه تامین میشود. حق عضویت هر کشور براساس تعرفه سازمان ملل متحد و با توجه به درآمد سرانه مشخص میشود. ایالات متحده امریکا 25 درصد بودجه آژانس را تامین مینماید.
* ساختار تشکیلات آژانس بینالمللی انرژی اتمی
آژانس از سه رکن اصلی تشکیل شده است: کنفرانس عمومی، شورای حکام و دبیرخانه که در راس آن دبیرکل آژانس قرار دارد. کنفرانس عمومی که تمام اعضای آژانس در آن عضویت دارند.
برنامهها و سیاستهای کلی آژانس را ترسیم و تصویب میکند. شورای حکام در هر سال معمولا چهار بار تشکیل جلسه میدهد و مسوولیت کلی انجام وظایف و کارکردهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را بر عهده دارد.
از 35 عضو این شورای 22 عضو توسط کنفرانس عمومی با رعایت انصاف و با در نظر گرفتن مناطق جغرافیایی مختلف انتخاب میشود.
حال این که 13 عضو دیگر توسط شورای حکام و از میان کشورهایی که در زمینه تکنولوژی هستهای و تولید مواد اتمی پیشرفته هستند، برگزیده میشوند.
تصمیمات شورای حکام معمولا با رای اکثریت ساده اتخاذ میشود. با توجه به شرایط عضویت در این رکن آژانس، ایالات متحده همواره به عنوان قدرت هستهای در شورای حکام عضویت دارد.
35 کشور عضو شورای حکام برای سال 2002 و 2003 عبارتند از آرژانتین، استرالیا، بلغارستان، کانادا، شیلی، کلمبیا، کوبا، جمهوری چک، دانمارک، برزیل، بورکینافاسو، چین، مصر، فرانسه، آلمان، هند، جمهوری اسلامی ایران، ژاپن، کویت، مالزی، مراکش، هلند، نیوزیلند، پاناما، فیلیپین، رومانی، روسیه، عربستان، آفریقای جنوبی، اسپانیا، سودان، سوئیس، ترکیه، انگلستان، امریکا، اخیرا عضویت دورهای ایران به پایان رسید و پاکستان جایگزین آن گردیده است.
در راس دبیرخانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی دبیرکل قرار دارد که با توصیه شورای حکام و تصویب کنفرانس عمومی برای دوره چهارساله انتخاب میشود ، دبیرکل مسوول انتصاب سازماندهی و ایفای نقش کارمندان آژانس با نظارت شورای حکام میباشد.
فعالیتهای آژانس در زمینه ترویج و توسعه کاربردهای صلحآمیز انرژی اتمی، در چهار بخش مهم میباشد:
1- ایجاد استانداردهای سلامتی و ایمنی
2- جلوگیری از انحراف مواد هستهای از کاربردهای صلحآمیز به اهداف و مصارف نظامی از طریق اعمال سیستم نظارت و مراقبت
3- کمک فنی
4- مساعدت در زمینه تحقیقات و توسعه هستهای
* دولتهای عضو آژانس بینالمللی انرژی اتمی:
1957: افغانستان، آلبانی، آرژانتین، استرالیا، اتریش، بیلوروسی، برزیل، بلغارستان، کانادا، کوبا، دانمارک، جمهوری دومینیکن، مصر، السالوادور، اتیوپی، فرانسه، آلمان، یونان، گواتمالا، هائیتی، مجارستان، ایسلند، هندوستان، اندونزی، اسرائیل، ایتالیا، ژاپن، جمهوری کره، موناکو، مراکش، میانمار، ایرلند شمالی، زلاندنو، نروژ، پاکستان، پاراگوئه، پرو، لهستان، پرتغال، رومانی، روسیه فدراتیو، افریقای جنوبی، اسپانیا، سریلانکا، سوئد، سوئیس، تایلند، تونس، ترکیه، اوکراین، بریتانیا، ایالات متحده، ونزوئلا، ویتنام.
1958: بلژیک، اکوادور، فنلاند، جمهوری اسلامی ایران، لوکزامبورگ، مکزیک، فیلیپین، سودان
1959: عراق
1960: شیلی، کلمبیا، غنا، سنگال
1961: لبنان، مالی، جمهوری دمکراتیک کنگو
1962: لیبریا، عربستان سعودی
1963: الجزایر، بولیوی، ساحل عاج، جمهوری عربی لیبی، جمهوری عربی، اورگوئه
1964: کامرون، گابن، کویت، نیجریه
1965: کاستاریکا، قبرس، جامائیکا، کنیا، ماداگاسکار
1966: اردن، پاناما
1967: سیرالئون، سنگاپور، اوگاندا
1968: لیختن اشتاین
1969: مالزی، نیجر، زامبیا
1970: ایرلند
1972: بنگلادش
1973: مغولستان
1974: موریس
1976: قطر، امارات متحده عربی، جمهوری متحده تانزانیا
1977: نیکاراگوا
1983: نامبیا
1984: چین
1986: زیمبابوه
1992: استونی، اسلونی
1993: ارمنستان، کرواسی، جمهوری چک، لیتوانی، اسلواکی
1994: جمهوری مقدونیه سابق یوگسلاوی سابق، قزاقستان، جزایر مارشال، ازبکستان، یمن
1995: بوسنی هرزگوین
1996: گرجستان
1997: لتونی، مالت، جمهوری مولداوی
1998: بورکینافاسو، بنین
1999: آنگولا
2000: تاجیکستان
2001: آذربایجان، جمهوری آفریقای مرکزی
2002: اریتره، بوتسوانا
2003: هندوراس، سیشل، قرقیزستان
مجموع اعضا: 137
* معاهده ان.پی.تی (معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای):
دیپلماسی چندجانبه در زمینه مهار کردن سلاحهای هستهای از راه سازمان ملل آغاز شد و کمیته 18 نفری خلع سلاح پیشنویس پیمانی را در 1968 تحت عنوان پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (ان.پ.تی) به مجمع عمومی سازمان ملل تسلیم کرد و مجمع نیز طی قطعنامه شماره 2373 آن را به تصویب رساند.
این پیمان از سال 1970 لازمالاجرا شد. بر طبق ان.پی.تی کشورهای دارنده سلاح هستهای تعهد میکنند که از انتقال سلاحهای هستهای یا وسایل منفجره هستهای به دیگران خودداری کنند.
کشور دارنده سلاح هستهای نیز طبق پیمان، کشوری است که پیش از اول ژانویه 1967 سلاح هستهای یا دیگر وسایل منفجره هستهای تولید و منفجر کرده است و از این رو پنج کشور چین، فرانسه، شوروی (سابق) انگلیسی و امریکا مشمول این تعریف گردیدند.
با این تعریف، کشورها عملا و آشکارا به دو دسته دارا و ندار تقسیم شدند و وضعیت هستهای پنج کشور مزبور رسما تایید شد.
از سوی دیگر، کشورهای فاقد سلاح هستهای نیز متعهد میشوند که هیچ گونه سلاح هستهای یا دیگر وسایل منفجره هستهای دریافت نکنند و از تلاش برای ساخت یا کسب این سلاحها پرهیز کنند و ضمنا نظام پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را برای جلوگیری از انحراف کاربرد و صلحآمیز انرژی هستهای و تولید سلاح هستهای یا وسایل منفجره هستهای بپذیرند.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی به عنوان مسوول نظارت بر اجرای این پیمان تعیین شد و طبق پیمان نظامهای نظارتی و بازرسی متعددی از جمله پروتکل 2+93 ایجاد شد.
- آژانس برای نظارت بر اجرای پیمان و تعهدات اعضای قراردادهای بازرسی متعددی با آنان به امضا میرساند.
انواع این قراردادها به شرح زیر است:
1- قرارداد بازرسی
این قرارداد پیش از الحاق هر دولت به پیمان در اختیار آژانس قرار دارد و هر عضو جدید در صورت تمایل آن را با آژانس بینالمللی انرژی اتمی منعقد میکند. به موجب این قرارداد آژانس فقط از تاسیساتی بازرسی میکند که دولت عضو، داوطلبانه خواهان بازرسی از آن میشود و طبیعتا بازرسی از همه تاسیسات هستهای یک دولت را شامل نمیشود. همچنین اگر دولت دارنده فناوری و مواد و تاسیسات هستهای، شرط واگذاری و فروش این اقلام را منوط به نظارت آژانس کرده باشد، دولت خریدار ملزم است چنین قراردادی را با آژانس به امضا برسانند.
دولتهای عضو دایم شورای امنیت (ایالات متحده امریکا، روسیه، انگلستان، فرانسه، چین) و اسراییل، هند، پاکستان، آفریقای جنوبی، برزیل و آرژانتین، این قرارداد بازرسی را با آژانس منعقد کردهاند. در این قراردادها اصولا نظارت بر تاسیساتی که مورد استفاده غیرصلحجویانه و نظامی قرار میگیرد پیشبینی شده است.
2- قرارداد بازرسی 153
مجموعه مقررات بازرسی از دولتهای فاقد سلاحهای هستهای، در مجموعهای تحت نام و شماره مزبور در سال 1968 تدوین شد و دولتهای عضو پیمان ملزم به انعقاد این قرارداد با آژانس هستند. دولت ایران این قرارداد را در سال 1973 با آژانس امضا کرده که تحت سند شماره 214 در دبیرخانه آژانس در وین به ثبت رسیده و از 15 مه 1974 پس از تحویل مصوبه مجلس شورای ملی وقت به آژانس لازمالاجرا شده است. گفتنی است که آژانس با کشورهای عضو که فاقد تسلیحات هستهای هستند بر مبنای سند 153 موافقتنامههای دوجانبه بازرسی امضا میکند. این سند،یک مدل و الگوست که مفاد آن باید در همه موافقتنامههای دوجانبه بازرسی با کشورهای غیرهستهای عضو ان.پی.تی رعایت شود.
پروتکل الحاقی 2+93]
تقویت پادمانهای هستهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی پس از کشف برنامه هستهای مخفی عراق به دنبال جنگ خلیج فارس (بحران کویت) و فعالیتهای مشکوک هستهای کره شمالی مورد توجه قرار گرفت. این مساله سبب شد که آمریکا و گروه غرب با استفاده از این بهانه به فکر تجدیدنظر جدی در مکانیسم نظارتی و پادمان هستهای آژانس و ان.پی.تی بیفتند و در نتیجه ضرورت اصلاح و تقویت بر فعالیتهای هستهای دولتهای فاقد سلاحهای هستهای مطرح سازند. اینان استدلال میکردند که رژیم نظارتی ان.پی.تی گرچه در نظارت بر فعالیتهای اظهار شده عراق موثر بوده، ولی در کشف فعالیتهای اظهار نشده این کشور موفق نبوده است. در ابتدای سال 1992، شورای حکام آژانس تصمیمات متعددی در خصوص تقویت سیستم نظارتی ان.پی.تی گرفت و در دسامبر 1993 بررسی برنامهای را تحت عنوان 2+93 به منظور تهیه پیشنهادی درخصوص تقویت موثر سیستم نظارتی در مدت دو سال آغاز کرد (و از این رو، این برنامه، 2+93 نامیده شده است).
سند 2+93 تحت عنوان و پروتکل تقویت کارآمدی سیستم نظارتی آژانس بر فعالیتهای هستهای مورد تصویب قرار گرفت.
پروتکل 2+93 برای کشورهای عضوی طراحی شده است که موافقتنامه بازرسی و نظارت را با آژانس امضا کردهاند. این پروتکل دارای یک مقدمه، 18 ماده و دو ضمیمه است.
هدف از تصویب پروتکل 2+93 تقویت سیستم نظارتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر فعالیتهای هستهای دولتهای فاقد سلاحهای هستهای عضو ان.پی.تی (بویژه فعالیتهای اظهار نشده) و نظارت بر اجرای تعهدات آنان طبق معاهده مذکور است.
همه مفاد و مقررات 2+93 نیز برای رسیدن به این هدف تدوین شده است. گردآوری اطلاعات جامع در خصوص فعالیتهای هستهای دولتهای فاقد سلاحهای هستهای و دسترسی به مکانها و سایتهای مختلف این کشورها و بازرسی از آنها، اساس پروتکل 2+93 را تشکیل میدهد.
تا 20 خرداد 1382، 73 کشور پروتکل الحاقی را امضا کردهاند که فقط 35 کشور آن را تصویب و اجرا میکنند.
این سی و پنج کشور عبارتند از استرالیا، آذربایجان، بنگلادش، بلغارستان، بورکینافاسو، کانادا، چین، کرواسی، قبرس، جمهوری دموکراتیک کنگو، جمهوری چک، اکوادور، گرجستان، آفریقای جنوبی، اسلوونی، رومانی، لهستان، پرو، پاناما، نروژ، نیوزیلند، مغولستان، مالی، موناکو، لیتوانی، لتونی، کویت، اردن، ژاپن، جامائیکا، اندونزی، مجارستان، واتیکان، ترکیه، ازبکستان.
ایالات متحده امریکا تاکنون پروتکل الحاقی را به تصویب نرسانده است.
* منابع:
1- روزنامه اطلاعات، 31/4/77، آژانس بینالمللی انرژی اتمی از آغاز تاکنون
2- غریب آبادی، کاظم، «پروتکل الحاقی به معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای 2+93، ان.پی.تی و تاثیر آن بر جمهوری اسلامی ایران، اطلاعات سیاسی اقتصادی شماره نهم و دهم خرداد و تیرماه 1382.
3- مصفا، نسرین، «راهنمای سازمان ملل متحد 2: موسسات تخصصی و وابسته و رابطه جمهوری اسلامی ایران با آنها» (تهران، وزارت امور خارجه، 1374).
4- منابع اینترنتی
(پژوهشگر: راضیه متشکری)
اداره کل پژوهش معاونت سیاسی
گفت و گو
