زمانی برای درون نگری و اصلاحات
برای شناخت بانک توسعه اسلامی ، نیاز است نظرات و دیدگاه های اسلام را درخصوص توسعه بشناسیم. دیدگاه اسلامی توسعه ، ریشه در مبانی دینی دارد که به طور قطع از قوانین الهی و اصول اخلاقی سرچشمه می گیرد.
این دیدگاه بیش از هر چیز مبتنی بر این است که انسان ها از سوی خداوند برای تکمیل ماموریت در نقش آزادسازی افراد بشری و بندگان خدا و ایفای نقش به عنوان خلیفه الله در زمین برگزیده شده اند.
توسعه اسلامی بر توسعه افراد بشری جهت تامین این نقشهای الهی تاکید دارد. دیدگاه های اسلامی توسعه فقط در بانک توسعه اسلامی مورد توجه قرار نمی گیرد.
مسوولیت اصلی افراد در کنار یکدیگر باعث می شود کشورهای عضو در دیگر دولتها به آن توجه کنند. آنان فقط می توانند وجه تمایز اصلی را تشخیص دهند. مسوولیت این موضوع به عهده دولت و بخش خصوصی خواهد بود.
همچنین سازمان کنفرانس اسلامی با گروه اولیه کشورهای مسلمان مسوولیت اولیه رفاه جوامع مسلمان را به عهده دارد؛ لکن بانک توسعه اسلامی به عنوان موسسه ای که به وسیله سازمان کنفرانس اسلامی ایجاد شده و در راه کمک به توسعه جهان اسلام کوشاست ، می تواند و البته باید نقش مهم و محوری را در تغییر دیدگاه اسلامی توسعه در یک مقیاس بزرگ تر به عهده بگیرد.
بانک توسعه اسلامی (IDB) که از زمان تاسیس خود تاکنون یعنی سال 1359هجری (1975) رشد قابل توجهی داشته است ، زمانی فقط یک بانک بود؛ اما در حال حاضر تیمی است که 5/2برابر گذشته رشد کرده و از 22کشور اولیه، به 56کشور عضو در حال حاضر رسیده و رشد و توسعه خود را با عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی (OIC) به دست آورده است.
سرمایه مجاز گروه بانک توسعه اسلامی به 18برابر افزایش یافته ، یعنی از 2میلیارد دلار به 15/775میلیارد دلار در سال 2004رسیده است.
میزان سرمایه های پرداختی آن 4برابر شده است ، یعنی از 1/9میلیارد دلار بین المللی به 395/8 میلیارد دلار رسیده است. در یک جمع بندی کلی ، میزان تولید و خدمات آن در چند سال افزایش چشمگیری داشته است.
سر جمع میزان وام دهی خالص این بانک تا 9فوریه 2005بالغ بر 812/28 میلیارددلار شده است. یکی از موفقیت های بارز بانک توسعه اسلامی که در حال حاضر افتخار بزرگی برای آن محسوب می شود، پیشگامی در نظام بانکداری تناوبی و گردش مالی براساس Syariah است.
در حال حاضر بیش از 300موسسه مالی اسلامی در اطراف جهان از اعضای کشورهای عضو و غیر عضو سازمان کنفرانس اسلامی وجود دارند. آنان بازار سرمایه ای بالغ بر 75/9 میلیارد دلار را در اختیار دارند.
گردانندگان مهم آن در بحثهای مالی و بانکی غیراسلامی ، همچون اتحادیه بانکداری شانگهای در هنگ کنگ و بانکهای تجاری مهم ایالات متحده نیز بخشهایی از بانکداری اسلامی را افتتاح کرده و بانک اسلامی در حال حاضر با بهترین و معتبرترین بانکهای دنیا در حال رقابت است. (مثل بانک توسعه آسیا صندوق بین المللی پول) بنابراین بانک توسعه اسلامی یکی از موفق ترین موسسات است.
این بانک الگوی سازمان های موفقی است که به طور منظم سعی در به روز شدن خود دارند و بانک توسعه اسلامی این کار را انجام داده است و آخرین تلاش آن تصویب چارچوب استراتژیکی این بانک در سال 2003است.
این نوع چارچوب استراتژیکی به تصویب برنامه 5ساله استراتژیک منجر شد. بانک توسعه اسلامی باید در جهت تطابق و پاسخگویی به تحولات مهمی که چشم انداز اقتصادی و سیاسی جهان اسلام را از بدو شروع تا به حال تحت تاثیر خود قرار داده است، آمادگی لازم را داشته باشد و خود را برای پاسخگویی به این تحولات آماده نگه دارد و این یک ضرورت حتمی است که موسسات تحت نظر بانک توسعه اسلامی باید به آن توجه کافی مبذول دارند. (بانک توسعه اسلامی با توجه به اعتبار و سرمایه موجود در کشورهای اسلامی ، هنوز به محور و هسته برای تحول در جهان اسلام تبدیل نشده است)
چالش های راهبردی
چالشهای فراروی کشورهای مسلمان و اقلیت های مسلمان در برخی کشورها از نظر وسعت و شدت با یکدیگر فرق می کند؛ لکن در مجموع می توان گفت جهان اسلام و بانک توسعه اسلامی هر دو با چالشهای مهم راهبردی به شرح زیر سر و کار دارند:
موفقیت در دستیابی به توسعه سلامت بشری: گامهای مهمی در راه توسعه بشری در جهان اسلام جز در مناطق واقع در جنوب صحرا از سال 1985 به بعد برداشته شده است.
اقلیت های مسلمان نیز در کشورهای توسعه یافته به طور نسبی از امر توسعه برخوردارند؛ اما 17 کشور از 57 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی یعنی تقریبا یک سوم آنان کمتر از حد توسعه انسانی طبق شاخص برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) قرار دارند و فقط 6 کشور جهان اسلام در زمره کشورهای اسلامی توسعه یافته اند.
در مجموع 20کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی درآمدی کمتر از 500دلار امریکا یا کمتر از آن را دارند. یک سوم کشورهای مسلمان یا 32درصد آنان در بی سوادی مطلق به سر می برند.
بیش از یک پنجم از کودکان کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی از سوئتغذیه رنج می برند. بنابراین از الزامات اساسی کشورهای جهان اسلام ، زدودن اختلاف نظرهای واهی است که عمدتا زاییده توهمات سیاسی و حکومتی می باشد که برای تحقق برخی آرمان های فرامرزی نیاز به تجدیدنظر جدی در ساختارها دارد.
زنان کشورهای مسلمان چون مصر، مالزی و اندونزی حق رای خود را زودتر از زنان سوئیسی به دست آوردند. هنوز هم به حق زنان به طور کلی در جهان اسلام توجه چندانی نمی شود. بیش از نیمی از زنان کشورهای عضو آسیای غربی بی سوادند.
برابری جنسی در امر آموزش و فرصتهایی برای استخدام به عنوان 2چالش بزرگ کنونی کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی وجود دارد. (در حال حاضر هیچ تناسب و تعادلی میان فقر و توسعه و یا برنامه های مدون درخصوص رفع چالش ها که جدیت عملیاتی داشته باشند، دیده نمی شود) البته ناگفته نماند تمام کشورهای اسلامی حتی در مبانی نظری و عملی پایبندی و اجرای احکام اساسی بویژه در عرصه های اقتصادی و سیاسی نیز باهم اختلاف نظرهای پیچیده و بعضا ناامیدکننده دارند. بهداشت نیز از دیگر مباحث مهم کشورهای اسلامی است.
در مناطق ویژه صحرایی، جوامع مسلمان نیز همچون جوامع غیرمسلمان از بیماری هایی چون ایدز، مالاریا، سل و دیگر بیماری هایی که سلامت بشری را تهدید می کنند، بشدت رنج می برند. مشکلات توسعه بشری در کشورهای عضو و جوامع مسلمان نشین بحثی جدل برانگیز را در میان مسلمانان داشته است. توسعه ناچیز در جهان اسلام نیز یکی از عوامل فوق است.
ریشه این مساله در عوامل تاریخی (استعمار و بهره کشی از کل جهان اسلام از سوی قدرتهای غربی) و اوضاع جغرافیایی است. فقیرترین کشورهای مسلمان و جوامع آنان در صحرای آفریقا قرار دارند، یعنی جایی که مسلمانان و غیرمسلمانان توسعه نیافته اند.
مبارزه برای تامین قدرت و رشد شدید اقتصادی: رشد اقتصادی در جهان اسلام نه تنها نیاز به تقویت دارد، بلکه در درازمدت باید چشمگیر باشد. علاوه بر نرخ رشد متوسط 6/5درصد تولید ناخالص داخلی (GDP)در کشورهای عضو بانک توسعه اسلامی در سال 2004، نرخ متوسط رشد 6درصدی کشورهای عضو را نیز باید به آن افزود. کشورها و جوامع مسلمان با برخی چالشهای مهم روبه رو هستند.
نرخ پایه کشورهای فقیرتر 6درصد و میزان ثروت نیز در آنجا ناچیز است. اقتصاد پویا که حاصل منابع انرژی فراوان است ، از چالشهای میان مدت و بلندمدتی بوده که شدیدا باعث کاهش منابع و گسترش فقر می شود.
درواقع هیچکدام از کشورهای عضو، گامهای چندانی برای تغییر اوضاع اقتصادی خود و تحول در پیشروی به سمت اقتصاد نوین برنداشته اند.
بخشهای خصوصی نیز کمتر توسعه یافته اند و ساختار ضعیف آن نیز باعث شده است به علت دوری از مناطق مهم ، خدمات دهی در آن چندان رشد و توسعه ای نداشته باشد. ضمن این که در مواقع بحرانی هیچ یک از کشورهای اسلامی به طور جدی و عملی به کمک کشور بحران زده اسلامی نمی روند.
تلاش برای توسعه یک نظارت خوب: چالش مهم دیگر در جهان اسلام ، ایجاد نظارت بهتر است. در بسیاری از کشورهای عضو، شدت رشوه خواری ، ضعف تحویل کالا و نبود نظارت شفاف و محسوس به چشم می خورد. ارائه خدمات نیز غالبا ضعیف صورت می گیرد.
در یک مقیاس وسیع ، این عوامل اجتناب ناپذیر و ناشی از منابع محدود و حمل و نقل ضعیف ، ناکارآمدی و مشکلات بروکراسی خشک است.
نظارت عوامل غیردولتی بر ناتوانی بخشهای دولتی و سومدیریت نیز نقشی مهم در مقابله با این مشکلات دارند.
مبارزه در راه تقویت صلح و ثبات : صلح و ثبات ، دو پیش نیاز اصلی در راه توسعه اند.درحال حاضر بسیاری از کشورهای جهان اسلام وجود دارند که از صلح و آرامش و ثبات برخوردارند.
از سوی دیگر بسیاری از کشورها درگیر جنگ قبیله ای ، درگیری نژادی و جنگهای فرقه ای ، شورش و تروریسم هستند. تنها در آفریقا 18منطقه وجود دارد که در آن مسلمانان سرگرم نبرد هستند.
مبارزه در راه ایجاد هویتی مشترک و افکار نیرومند و شناخت احساسات و عواطف امت اسلامی: یکی از چالشهای پیش روی جهان اسلام ، ایجاد یک فکر قوی از پیوند مشترک و آگاهی اعضای امت اسلامی است.
امت می تواند فقط به عنوان یک اصل کلی با بی عدالتی مبارزه کند و زمانی که احساسات قوی نسبت به یکدیگر وجود داشته باشد، براساس فکر سرنوشت همگانی فاصله بین غنی و فقیر را متعادل کند.
روحیه مشارکت و دلسوزی در تعالیم اسلامی و بحث رفاه امت اسلامی از اهمیت خاصی برخوردار است که می تواند باعث پیشرفت دیگر مسائل نیز شود.
وحدت بین کشورهای مسلمان به آنان کمک می کند تا هرگونه تلاش قدرتهای داخلی را برای از میان بردن وحدت و یا بهره برداری از اختلافات و کینه و دشمنی میان آنان خنثی کنند.
مبارزه در راه احیای تصویری صحیح از جهان اسلام : جهان اسلام از یک تصویر منفی در سطح بین المللی و در میان عده قابل توجهی از خود مسلمانان رنج می برد. این تصاویر منفی پیامدهای بسیاری از عوامل است ؛ از جمله این عوامل می توان فقر، سیر قهقرایی ، نبود سازش ، وجود حکومت های جائر و تبعیض در میان زنان و تندرویان مذهبی نام برد.
تصورات منفی از جهان اسلام در زمان حوادث پس از 11سپتامبر به اوج خود رسیده بود. مسلمانان همواره در صلح به سر می بردند و از تروریسم و اقدامات تروریستی نفرت دارند.
باوجود این موضوع برخی قدرتهای بزرگ غربی در قالب یک عمل خشونت بار و از طریق افرادی که همواره تمایل به خشونت دارند، نشان دادند که برخی نهضتهای اسلامی اقدامات جنگ طلبانه ای را انجام می دهند و به نظر می رسد اقدامات صلح آمیز در روند این نهضت ها تاثیرگذار نباشد.
کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی و جوامع مسلمان نیز به طور کلی وظایف مهمتری را به عهده دارند تا پیش از هر چیز زمینه را برای از میان بردن تصویر ساخته شده از آن فراهم کنند و هرگونه بد تعریف کردن از اسلام و مسلمانان را اصلاح کنند. پس از شناخت این چالشها به بررسی دیدگاه های اسلامی توسعه می پردازیم.
دیدگاه های بانک توسعه اسلامی در سال 1440هجری
با توجه به چالش های فراروی جهان اسلام و بانک توسعه اسلامی ، مفهوم توسعه در اسلام همان طور که در بالا ذکر شد، نظریه ای است که طبق قرارداد بانک توسعه اسلامی به شرح ذیل تعریف می شود:
در سال 1440هجری ، بانک توسعه اسلامی بانکی است که در سطح جهانی توسعه یافته و براساس دیدگاه های واحد و اسلامی به پیش می رود تا کمک موثری در تحول چشم انداز توسعه انسانی در جهان اسلام صورت گیرد و به امر احیای تقوی برای مردمان ، طبق اندیشه موسسه اسلامی نیز کمک شایانی کند؛ اما تاکنون اجرا نکردن طرحهای مشترک که موجب تحولی زبانزد شود را از سوی بانک توسعه اسلامی شاهد نبودیم.
این در حالی است که عملکرد بانکی درون سیستمی در هریک از کشورهای اسلامی کمتر نشان از نفس اسلامی بودن فعالیت ها دارد. بانک توسعه اسلامی باید این وضعیت جهانی را در عرض 3سال به دست آورد.
در سال 1440هجری این بانک باید دیدگاه های توسعه و کار با شرکای راهبردی خود را در قالب کشورهای عضو و غیرعضو به نحوی پیش برد که پیشرفت قابل توجهی در امر توسعه انسانی و رعایت تقوی انسان ها در جهان اسلام بوضوح مشاهده شود.
در دیدگاه های جدید بانک توسعه اسلامی می طلبد که تحولات اساسی در نقش و کارکرد آن به عنوان یک بانک موثر در امر توسعه هویدا شود.
رعایت این اصل موجب می شود دولتهای اسلامی با یک متغیر جدید، اما کارساز در نظام اقتصادی خود دست یابد و موجب افزایش روند حرکت اقتصادی منسجم با الگوهای اسلامی شوند.
مدت زیادی طول نخواهد کشید که توسعه بانک اسلامی و ایجاد خدمات مالی در توسعه اقتصادی نقش چشمگیری را نشان می دهد. این بانک باید دیگر نقاط ضعف موجود در جهان اسلام همانند نارسایی در امر خدمات بهداشتی و درمانی، آموزش و پرورش و کسب حقوق لازمه مسلمانان را فراهم کند تا در اهداف میان مدت خود به توسعه اقتصادی دست یابد؛ ضمن این که بانک اسلامی تنها بانکی است که در کنار سرمایه های کلان نقدی ، در موقعیت راهبردی توزیع و نشر سرمایه در زیربناهای صنعتی ، معدنی ،خدماتی ، نفت و گاز وکشاورزی - دامپروری انحصاری نیز قرار دارد.
ماموریت بانک توسعه اسلامی
با توجه به دیدگاه های ارائه شده و مهمترین چالشهای فراروی جهان اسلام، کمیسیون ماموریت بانک توسعه اسلامی را به صورت ذیل بیان می کند:
ماموریت بانک توسعه اسلامی ، توسعه و بهبود کیفی وضع انسان ها با تمرکز بر اولویت قرار گرفتن کاهش و مبارزه با فقر، توسعه بهبود وضع انسان ها (عمران)، توسعه سلامت، احترام به مردم و توسعه نظارت است.
از همه مهمتر هدفمند کردن برنامه هاست و توافقی اصولی که براساس اجماع آگاهانه صورت پذیرد. در بیان ماموریت جدید نیاز است بانک توسعه اسلامی با تمرکز بر مسائل مختلف عمران و آبادانی، رویه خود را هرچه بیشتر توسعه دهد.
وظیفه اولیه این بانک توسعه بانکداری و خدمات مالی براساس اصول اسلامی توسعه اقتصادی است. با توجه به نیازمندی های ارائه شده ، بانک توسعه اسلامی اگر اصول کاری زیر را مورد توجه قرار دهد، می تواند به بهترین نحو ماموریت خود را انجام دهد:
1-بانک توسعه اسلامی از شرکت خلیفه Khalifah در امر توسعه کمک گرفته و در این خصوص براساس دیدگاه های اسلامی پذیرفته شده در امر توسعه انسانی کار خود را به پیش برد.
2-این بانک باید پیش گستر باشد، یعنی به جای این که منتظر اقدام دیگران باشد، خود در امر توسعه پیشگام شود.
3-این بانک باید در پی جلب پشتیبانی و مساعدت دولتها در انجام هر طرحی باشد و دیدگاه های آنان را بشناسد و پذیرا باشد.
4-پیش از تدوین هر برنامه ای این بانک باید ضرورت ها و علایق موجود جوامع مختلف را دقیقا بشناسد.
5-بانک توسعه اسلامی درباره انجام هر پیشنهادی با پیمانکاران ارتباط نزدیکی برقرار کند و تا حد امکان برنامه همکاری مستمر و تنگاتنگ با آنان را در سرلوحه خود قرار دهد و در نهایت این وظیفه جوامع است که پیمانکاران مهم را معرفی کنند.
6-بانک توسعه اسلامی باید ابتکارات محلی را تا جایی که مقدور است ، مورد تشویق خود قرار دهد و از متفکران و مبتکران و نیروی انسانی داخلی (کشورهای عضو) حمایت اصولی کند و اگر در یکی از کشورها شاهد خلاقیت و پیشرفتی هستیم ، بدون اعمال نظارت و تعصبات سنتی به تعمیق و ترویج آن در دیگر کشورهای اسلامی اقدام کند.
7-بانک توسعه اسلامی باید به جای تشویق هرچه سریع تر انجام یک طرح ، بیشتر به فکر مسائل کیفی طرح باشد. علاوه بر آن در جایی که ابتکار مهارت و اصول اخلاقی کار وجود ندارد، بانک توسعه اسلامی باید شخصا خود، انجام طرح را به عهده گیرد.
بنابراین بانک توسعه اسلامی باید اصل مشارکت و تفاهم مبتنی بر حقیقت ها، داشته ها و اصل مقبولیت را سرلوحه کاری خود قرار دهد. همان گونه که خداوند متعال در آیه 38 سوره شورا در قرآن کریم ، پیامبر عظیم الشان اسلام را مخاطب قرار می دهد که «ای پیامبر در امور با دیگران مشورت کن» و در سوره احزاب ، آیه 72 همواره شورا و مشورت عقلگرا را به رسول اکرم در پیشبرد اهداف عالیه مسلمانان گوشزد می کند.
مدیران بانک توسعه اسلامی می دانند بانکهای اسلامی با هر عنوان بر مبنای جوهره قانونی جداگانه ای در کشورهای اسلامی تاسیس شده اند و همین اسلام اتخاذ راهبرد مشترک را سخت و نامشخص کرده است.
بانک توسعه اسلامی اگر عزمی جدی برای هدایت منابع پولی و مالی کشورهای اسلامی دارد، باید این ضعفها و شکافها را شناسایی و در کوتاه مدت رفع کند.
مهندس طهماسب مظاهری
معاون کل وزارت اقتصاد و دارایی 
معاون کل وزارت اقتصاد و دارایی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
