ایران، امن‌ترین مسیر انتقال نفت و گاز خزر

برخی کارشناسان انرژی جهان معتقدند این منطقه به تنهایی بیش از 60 درصد ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را در خود جای داده و قادر به تامین بیشتر تقاضای در حال رشد انرژی جهان خواهد بود.

منابع عظیم انرژی این منطقه به عنوان منابع جایگزین انرژی خاورمیانه اهمیت فراوانی برای جهان غرب دارد و ایالات متحده آمریکا همواره از آن به عنوان ابزار کنترل اوپک و نیز دولت‌های خاورمیانه بهره‌برداری کرده است.

شرایط انتقال نفت و گاز منطقه

دور بودن بازار مصرف از منابع تولید و مساله انتقال منابع یکی از ویژگی‌های بارز اقتصاد انرژی جهان است از این رو به همان اندازه که منابع نفت و گاز حوزه خزر برای بازارهای جهانی مهم است، در مقابل راه‌های انتقال این منابع نیز بسیار مهم و البته پرچالش است. مساله انتقال منابع انرژی حوزه آسیای مرکزی و قفقاز و دریای خزر به دلیل رقابت کشورهای منطقه با یکدیگر از یک سو و تلاش ایالات متحده برای انزوای ایران و روسیه از سوی دیگر موجب شده است موضوع انرژی از یک بحث صرفا اقتصادی به یک مساله ژئوپلیتیکی و استراتژیکی تبدیل شود.

در مجموع مسیرهای فعلی انتقال انرژی این منطقه به چهار مسیر غربی، شمالی، شرقی و جنوبی تقسیم می‌شود.

مسیر ایران

مسیر جنوبی انتقال نفت و گاز خزر از طریق ایران با توجه به عواملی چون امنیت، طول مسیر، هزینه سرمایه‌گذاری جهت احداث خط لوله و حق ترانزیت، نسبت به مسیرهای شمالی، شرقی و غربی جذاب‌تر و باصرفه‌تر است. این ارتباط، کوتاه‌ترین، سریع‌ترین، امن‌ترین و اقتصادی‌ترین مسیر را از منطقه خزر ـ آسیای مرکزی به بازارهای جهانی که شامل شبه قاره هند، ژاپن و آسیای شرقی است فراهم می‌کند.

سیاست آمریکا

هدف آمریکا بر این بوده تا با شعار نه شمال نه جنوب تنها غرب یا شرق و با استراتژی خط لوله چندگانه، با انتقال نفت و گاز منطقه از طریق روسیه و ایران مقابله کند.

موضع ایالات متحده در خصوص نقش ایران در منطقه، بر این دیدگاه استوار است که در چارچوب آن هرگونه نفوذ ایران در منطقه خزر باید متوقف شود.

در این میان خط لوله باکو ـ جیهان را باید سیاسی‌ترین خط لوله نفت جهان و نماد حاکمیت سیاست بر اقتصاد دانست که با حمایت سیاسی و مالی گسترده آمریکا تنها به منظور حذف ایران از بازار انتقال انرژی منطقه صورت گرفته است.

نمونه اخیر سیاست ایالات متحده در قبال انتقال انرژی از مسیر ایران را باید مخالفت این کشور با پروژه انتقال گاز نابوکو دانست.

در پروژه انتقال گاز نابوکو، گاز منطقه دریای خزر از طریق ترکیه، بلغارستان، رومانی و مجارستان به اتریش انتقال می‌یابد و آمریکا خواستار جایگزین شدن ترکمنستان به جای ایران در این پروژه است، اما برخی مسئولان اروپایی خارج کردن ایران از این خط لوله را شکست خط لوله نابوکو عنوان کرده‌اند با این حال آمریکا سرسختانه مانع ورود ایران به این خطوط لوله است.

نتیجه

با تمام این تفاسیر از سال 89 پیشنهاد ساخت خط لوله جنوبی دریایی خزر و با توافق وزرای خارجه ایران، عمان، ترکمنستان، ازبکستان و قطر امضا شد اما به دلیل فشارهای سیاسی آمریکا بر قطر این کشور از خط لوله جنوبی دریای خزر کناره‌گیری کرد و فقط چهار کشور وظیفه احداث و تأمین انرژی این خط لوله را بر عهده گرفتند.

بتازگی سفیر کشورمان در ازبکستان نیز اعلام کرده است ایران آماده طرح بحث انتقال سالانه یک میلیون تن نفت به این کشور است که این نفت قرار است از مسیر جنوبی به دریای خزر منتقل شود.

بنابراین احداث این خط لوله می‌تواند کمک زیادی برای انجام عملیات سوآپ یا احیانا فروش نفت ایران توسط روسیه باشد.

مسیرهای شمالی

خط لوله این مسیر آتیرو ـ سامارا به طول 432 مایل است که از بندر آتیرو در قزاقستان شروع و به سامارا در روسیه می‌رود و از طریق خطوط داخلی روسیه به کشورهای بلاروس، لهستان و مجارستان می‌رسد.

این مسیر به دلیل وابسته کردن کشورهای آسیای مرکزی به فدراسیون روسیه جذابیتی برای این کشورها ندارد و آنها در تلاش هستند از مسیرهای دیگری از این وابستگی رهایی یابند.

مسیرهای جنوبی

خطوط لوله پیشنهادی جنوبی در صورت احداث باید از مسیر ایران بگذرد. این خطوط می‌تواند منابع انرژی دریای خزر و آسیای مرکزی و قفقاز را به بازارهای خلیج‌فارس و دریای عمان و از آنجا به بازارهای جهانی برساند.

مسیرهای شرقی

خط لوله قزاقستان ـ سین‌کیانگ به طول 613 مایل مسیر شرقی خطوط انتقال به کشور چین و بازارهای شرق آسیاست.

این خط لوله باعث افزایش ضریب نفوذ چین در استفاده از منابع غنی انرژی منطقه دریای خزر شده و به رشد اقتصاد این کشور کمک زیادی کرده است.

مسیرهای غربی

این مسیر منابع انرژی منطقه را به دریای مدیترانه و نیز دریای سیاه منتقل می‌کند. خط لوله نفت باکو ـ‌ نوروسیسک، خط لوله نفت باکو ـ سوپسا، خط لوله نفت باکو ـ تفلیس ـ جیهان، خط لوله نفت تنگیز ـ نوروسیسک، خط لوله گاز باکو ـ ارزروم و کنسرسیوم خط لوله خزر مهم‌ترین خطوط انتقال انرژی از مسیرهای غربی به شمار می‌رود. در مجموع باید گفت مسیر غربی منافعی را متوجه ایران نمی‌سازد و آن بخش‌هایی که از روسیه عبور می‌کند مانند خط لوله نفت باکو ـ نوروسیسک مورد حمایت روسیه و خطوطی مانند باکو ـ تفلیس ـ جیهان که از ایران و روسیه عبور نمی‌کند مورد حمایت شدید ایالات متحده است.