حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
«نمایشخانه»، خاطره تلهتئاترهای 30ساله را زنده کرد
دو رسانه فراگیر و نافذ رادیو و تلویزیون از دیرباز از هنر باستانی و پایه تئاتر یاری گرفته و سود جستهاند. هیچ تعریف مشخصی تاکنون برای «تلهتئاتر» یا «نمایش تلویزیونی» ارائه نشده است.
تلهتئاتر به معنی تئاتر ضبط شده یا فیلم شده نیست. نمایش تلویزیونی از انواع تئاتر به معنای صحنهای آن نیست، بلکه «گونهای»برنامه تلویزیونی محسوب میشود و بیشتر به تلویزیون تعلق دارد و به آن نزدیکتر است تا به تئاتر. برای تولید تلهتئاتر نیاز به ابزار تلویزیونی است و همه چیز از پیش، نه برای صحنه تماشاخانه بلکه برای قاب تلویزیون و استودیو تدارک دیده شده است.
در «تئاتر استودیویی» اجرای تلویزیونی واجد همان مشخصات و ویژگیهای اجرای صحنهای است با این تفاوت که امکانات تلویزیون از دکور،صدا و نور گرفته تا دوربین و تدوین برای تماشاییتر شدن اجرا به کار گرفته میشوند.
واضحترین تفاوت تلهتئاتر با تئاتر در زاویه دید تماشاگر است؛ تماشاگر در تئاتر مختار است تا براساس قابلیتهای سالن و وسعت در معرض دید صحنه از تمام زوایای ممکن به آن چه روی سن اتفاق میافتد، بنگرد و زاویه دیدش را خودش تعیین کند، اما در تلهتئاتر این کارگردان است که مشخص میکند بیننده چه چیز را ببیند یا نبیند، به دیگر بیان از لحاظ حوزه دید، در نمایشخانه، تماشاگر از تئاتر جلوتر، اما در قاب تلویزیون، بیننده از تلویزیون عقبتر است. مفهوم «میزانسن» (هنر پنهان کردن نشانهها) در نمایش تلویزیونی و در نمایش صحنهای دقیقا یکی نیست.
میزانسن در تئاتر صحنهای به هر آن چه روی سن و در فضای تماشاخانه شکل میگیرد، اطلاق میشود، اما در سینما و تلویزیون میزانسن بخشی از «دکوپاژ» محسوب میگردد و به هر آنچه در یک کادر (قاب) مشخص گنجانده شده یا میتواند قرار گیرد و مطرح شود، اشاره دارد.
در تئاتر تلویزیونی به خاطر پوشش دادن جمعیت انبوه مخاطب با سلایق و سطح درک بسیار متفاوت با یکدیگر، معمولا متن سادهتر از تئاتر صحنهای نوشته و تنظیم شده و شخصیتپردازی با پیچیدگیهای روانشناختی کمتری صورت میگیرد. اخلاقگرایی نیز در نمایش تلویزیونی بیشتر از نمایش صحنهای لحاظ میشود.
پخش نمایشهای صحنهای ضبط شده در تماشاخانهها و پخش اجراهای زنده تئاتر شاید نخستین گامها برای آشنایی مردم با هنر تئاتر از طریق جعبه جادو بودند. در دوران نخستین پخش امواج الکترونیکی از 26 اوت 1936 تا اول سپتامبر 1939 نزدیک به 400 نمایش از تلویزیون انگلستان پخش شد که حدود دوسوم آن پخش مستقیم اجرای صحنهای بود.تلویزیون «بی بی سی» بیشتر نمایشهای مورد استقبال مردم را پس از آخرین اجرای صحنهای، به روی آنتن میفرستاد. تلهتئاتر در تمام تلویزیونهای دنیا جزو برنامههای پرطرفدار است.
عرضه بسیاری از شاهکارهای ادبیات جهان و نمایشنامههای کلاسیک و مدرن در قالب تلهتئاتر این فرصت را برای مردم فراهم آورده تا در خانههای خود با صرف هزینه نهچندان زیاد، بتوانند دامنه اطلاعات عمومی خود را وسعت بخشند علاوه بر مردم، دانشجویان رشتههای تئاتر، ادبیات نمایشی و سایر رشتههای مرتبط در مقاطع تحصیلی مختلف به خاطر تجدید معلومات و درک بهتر نمایشنامهها بسیار از تلهتئاتر بهره میگیرند بالاخص در کشور ما که مشکلاتی همچون فقر منابع مطالعاتی، دسترسی دشوار و گاه ناممکن به آرشیوهای تصویری عمومی و خصوصی، کیفیت پایین آموزشهای آکادمیک و سوءتفاهمهای پایانناپذیر نهادهای دولتی نسبت به هنر نمایش و... مانع از توسعه تئاتر شده و میشود.
چه بسیار نمایشنامهها هستند که در خوانشهای چندباره درک نمیشوند، اما زوایای پنهان شماری از این آثار از طریق تماشای اجراهای تلویزیونی کشف میشوند.
در دهه 60، پخش تلهتئاتر در تلویزیون ایران بسیار رونق داشت. بسیاری از نمایشهای تلویزیونی محصول این دهه هستند که هنوز هم برای پخش در مناسبتهای جهانی، ملی و مذهبی قابلیت پخش دارند، اما نادیده گرفته میشوند.
پخش منظم تلهتئاترهای قدیمی، شاید به خاطر کیفیت نازل صوت و تصویر، به فراموشی سپرده شده است، اما تجربه نشان داده که مردم از همین نسخههای بیکیفیت هم به واسطه خاطرهانگیزبودن آنها استقبال میکنند. سالهاست که بسیاری از تلهتئاترها با کیفیت نازل در قالب لوح فشرده از طریق سایتهای اینترنتی به فروش میرسند. تمرکزگرایی فرهنگی یکی از مسبوق به سابقهترین معضلات تئاتر ایران است.
عمده امکانات هنر تئاتر در پایتخت متمرکز شده است و میلیونها نفر از ایرانیان در شهرستانها از تماشای نمایشهای صحنهای محروم هستند. تلویزیون به عنوان رسانهای فراگیر از این پتانسیل برخوردار است تا مرزها را در نوردیده و فاصلهها را بردارد. رسانه ملی با پخش نمایشهای تلویزیونی قدیمی ضمن آن که تئاتر را به داخل خانههای مردم میبرد، خاطرات خوش آنها از این دست تولیدات را زنده و تجدید و مشکل فقدان سالنهای تئاتر و عدم فعالیتهای نمایشی در شهرستانها را نیز تا حدی رفع میکند. در ایران، رادیو در مقایسه با تلویزیون، از نظر کمیت پخش نمایش پیشگام بوده است.
«قصه شب» که قدمتش به قبل از انقلاب اسلامی میرسد، همچنان یکی از پرشنوندهترین برنامههای نمایشی است. راهاندازی و تداوم فعالیت رادیو نمایش در سالهای اخیر، رشد فرهنگ گوش سپاری به نمایش رادیویی و توسعه «رادیو تئاتر» را در پی داشته است.
از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون بالغ بر 500 تلهتئاتر در سیمای جمهوری اسلامی ایران به مرحله تولید یا پخش رسیده که مشخصات بیشتر آنها در مجموعه ارزشمند «فرهنگ تئاترهای تلویزیونی» ثبت شده است (به علاوه نمایشهایی هم به طور جسته و گریخته در شبکههای استانی تولید شدهاند که با وجود آن که قابلیت پخش سراسری را دارند، اما در آرشیوها خاک میخورند یا هر از گاه در همان محدوده استانی پخش میشوند). با این تعداد انبوه و با حذف موارد غیرقابل پخش از نظر کیفی یا محتوایی، تلویزیون قادر خواهد بود یک تا دو سال به طور مستمر و بیوقفه حتی در ایام مناسبتی اقدام به پخش تلهتئاتر کند و این نوع برنامه پرطرفدار به فراموشی سپرده شده دهههای اخیر را احیا کند.
یکی از تحولات قابل توجه شبکه چهار سیما در پاییز امسال، اختصاص بخشی از کنداکتور این شبکه به تلهتئاترهای قدیمی در قالب برنامه «نمایشخانه» است. در این برنامه، هر شب (بهجز شبهای یکشنبه و پنجشنبه) ساعت 24، یک تلهتئاتر قدیمی به آنتن سپرده میشود.
خوشبختانه پخش تلهتئاتر شب گذشته، روز بعد هم ساعت 12 و 30دقیقه مجددا تکرار میشود تا به این ترتیب به تقاضای کسانی که موفق به تماشای نمایشخانه نشدهاند، پاسخ داده شود. پخش دو نمایش کلاسیک مهم «استاد معمار» (هادی مرزبان ـ 1385) و «مرگ دستفروش» (اکبر زنجانپور ـ 1384) با سوژههای بحثبرانگیزشان در آغاز راه این برنامه، نشان از سعه صدر و عزم راسخ سیاستگذاران و مسئولان شبکه چهار سیما نسبت به هنر تئاتر و اتخاذ رویکردی خردمندانه به حوزه هنرهای نمایشی دارد.
بیتردید اگر «نمایشخانه» به سرنوشت دیگر برنامههای تئاتری سیما یعنی پخش نامنظم و خاتمه ناگهانی بدون اطلاعرسانی قبلی دچار نشود و تولید و عرضه نمایشهای تلویزیونی استمرار یابد آن گاه میتوان امیدوار بود که تئاتر در تلویزیون بتواند به سلاح موثری برای مقابله با برنامههای مخرب ماهواره تبدیل شود.
دکتر شهرام خرازیها - عضو انجمن منتقدان و نویسندگان تئاتر
گفت و گو
