نحوه رسیدگی به جرایم ایرانیان در کشورهای دیگر

در گفت‌وگو با دکتر ولی‌الله حسینی، قاضی و سرپرست مجتمع شهید محلاتی تهران به بررسی این موضوع پرداخته‌ایم که اگر اتباع ایران در دیگر کشورهای جهان مرتکب جرمی شوند، چگونه به اتهام آنها رسیدگی خواهد شد؟

اگر یک ایرانی در خارج از کشور مرتکب جرم شود، چطور با او برخورد می‌شود؟

طبق مقررات جزایی در همه کشورها صلاحیت هر کشور محدود به حدود و ثغور همان کشور است؛ یعنی قوانین جزایی هر کشوری در مرزهای آن کشور قابلیت اجرا دارد، اما این اصل استثناهایی هم دارد از جمله در مواقعی که بعضی کشورها برای رعایت حیثیت کشورشان، اتباع خود را ملزم می‌کنند در هر کشوری که هستند، قوانین را رعایت کنند.

مثلا در قانون مجازات اسلامی ما آمده است هر ایرانی در هر جای دنیا مرتکب جرم شود و به ایران برگردد، طبق قوانین اسلامی مجازات می‌شود. از طرف دیگر، قاعده‌ای داریم که یک نفر برای یک جرم نباید دو بار مجازات شود بنابراین بیشتر کشورها این قاعده را رعایت می‌کنند و اگر تبعه‌شان در کشور دیگری مرتکب جرم شود، فرد خاطی را با احتساب مجازات قبلی مجازات می‌کنند؛ این موضوع در قانون جدید مجازات اسلامی ما نیز لحاظ و گفته شده است چنانچه یک ایرانی در کشور دیگری مرتکب جرم شده و در خارج از کشور مجازاتی را تحمل کرده باشد، چنانچه آن مجازات در ایران قابل محاسبه باشد آن را احتساب می‌کنند اما هر فردی وقتی وارد هر کشوری شود، ملزم است قوانین آن کشور را رعایت کند. بنابراین ایرانیانی که در خارج از کشور مرتکب جرم می‌شوند، با قوانین آن کشورها محاکمه و
مجازات می‌شوند.

در این میان قانون استرداد مجرمان چه جایگاهی دارد؟

قواعدی برای استرداد محکومان وجود دارد. برای مثال اگر کسی در کشوری محکوم شود، قواعد و مقررات بین‌المللی اجازه می‌دهد آن محکوم را برای تحمل حبس به کشور خودش بفرستند اما قانون حاکم، قانون کشوری است که جرم در آن اتفاق افتاده است. یکی از استثناهای دیگری که وجود دارد، جرایم بین‌المللی مانند هواپیماربایی، ترور و دزدی دریایی است.

در چنین جرایمی متهم در هرکشوری دستگیر شود، با مقررات آن کشور مجازات خواهد شد.این جرایم به لحاظ اهمیت‌شان جرم بین‌المللی محسوب می‌شود و هر کشوری که مرتکبان این جرایم را دستگیر کند، آنها را با قوانین خودش مجازات می‌کند.همه کشورها ملزم شده‌اند برای این نوع جرایم مهم مجازات تعیین کنند.

در این میان گاهی دیده می‌شود برخی ایرانیان متاسفانه به حمل و نقل و قاچاق موادمخدر در کشورهای دیگر اقدام می​کنند، غافل از این‌که در کشورهای دیگر مجازات این جرم بسیار سنگین‌تر از مجازاتی است که در کشور ما برای این جرم وجود دارد و حتی کشف آن راحت‌تر است.هم اکنون در برخی کشورها مانند عربستان، عراق و مالزی ایرانیانی هستند که با قوانین سخت و شدید این کشورها در انتظار حکم اعدام به سر می‌برند و در حال تحمل حبس هستند تا حکم‌شان به مرحله اجرا در بیاید.

اگر یک خارجی در ایران مرتکب جرم شد، باید با قوانین ایران محاکمه و مجازات شود؟

تمام اتباع بیگانه که در ایران مرتکب جرم شوند، با قوانین ایران محاکمه و مجازات خواهند شد، البته برخی مقامات سیاسی مصونیت دارند. مصونیت به معنی معاف بودن از مجازات نیست بلکه به این معناست که به‌خاطر حفظ استقلال کشورها، اجازه داده می‌شود سفیر آن کشور در کشور خودش مجازات شود.

بعضی جرایم هم وجود دارد که در بعضی کشورها به دلیل اهمیت‌شان اگر کسی مرتکب آن جرم در خارج از مرزهای کشور خودش هم شود، باز هم در کشور خودش مجازات می‌شود. مثلا در قانون مجازات اسلامی ما آمده است اگر کسی مرتکب جرایمی علیه امنیت ایران شود، هرچند خارج از ایران باشد، قابل محاکمه و مجازات در ایران است.این جرایم در قانون مجازات احصا شده است.

آیا تابعیت بزه‌دیده در نحوه مجازات بزهکار تفاوتی ایجاد می‌کند؟

تابعیت قربانی معمولا تعیین‌کننده کشور صالح برای رسیدگی به جرم نیست اما بعضی کشورها برای حمایت از اتباع خود، در قوانین‌شان تغییراتی اعمال کرده‌اند. آنچه در حقوق بین‌الملل جزایی و در حقوق جزا مطرح است، دادگاه صالح،دادگاه محل ارتکاب جرم است و تابعیت قربانی نمی‌تواند در صلاحیت دادگاه تاثیری داشته باشد.

بعضی مجازات‌ها مختص کشورهای خاصی است. برای مثال قتل در ایران مجازات قصاص دارد، اما در بعضی کشورها این طور نیست.اگر یک ایرانی در خارج از کشور مرتکب قتل و در ایران دستگیر شود، چه مجازاتی دارد؟

در مورد قصاص باید گفت رای وحدت رویه وجود دارد. قوانین اسلام بر همه قوانین مقدم هستند. بنابراین اگر یک ایرانی مرتکب قتل یک مسلمان در خارج از کشور شود و اولیای‌دم او در ایران تقاضای مجازات کنند، آن قاتل قصاص می‌شود، اما اگر یک ایرانی مرتکب قتل یک غیرمسلمان در خارج از ایران شود، قطعا مجازات قصاص نخواهد داشت.

قوانین ما برای دفاع از حقوق ایرانیان در دیگر کشورها، چه متهم و چه قربانی، چه تمهیداتی اندیشیده است؟

قانونگذار ایرانی هیچ نوع تمهید و حمایتی در این زمینه به عمل نیاورده است و می‌بینیم بسیاری از ایرانیان در خارج از کشور مورد ظلم و تعدی ناروا قرار می‌گیرند. به‌عنوان مثال من زمانی که در امور بین‌الملل قوه قضاییه بودم، پرونده‌ای داشتم که فردی دوسال و نیم را بی‌گناه و بیشتر از مجازاتش در زندان‌های ژاپن گذرانده بود. بنابراین می‌توان گفت قانونگذار ایرانی برای حمایت از اتباع مجرم خود، سکوت کرده است.

جرایمی که در تمام جهان قابل مجازات هستند، به‌طور دقیق مشخص شده است؟

این قبیل جرایم به موجب کنوانسیون‌های بین‌‌المللی، به‌عنوان جرایم مهم بین‌المللی شناخته شده‌اند. برای مثال در ایران شرب خمر مجازات دارد، اما در بعضی کشورهای دیگر مجازات ندارد. در ایران ارتباط نامشروع جرم است، اما ممکن است در کشور دیگری جرم نباشد. فقط بعضی جرایم محدود هستند که در قالب جرایم مهم بین‌المللی می‌گنجند.

اما به هر حال در همه کشورها قتل جرم است ولی با توجه به توضیحات شما، قتل هم در آن تعاریف نمی‌گنجد.

چون در بسیاری از کشورها مجازات قتل، اعدام است ولی در برخی کشورها مجازات اعدام ندارد، به همین دلیل قتل جزو جرایم بین‌المللی نیست و جرایم فردی محسوب می‌شود.

چه مواقعی برای رسیدگی به جرمی از پلیس بین‌الملل کمک گرفته می‌شود؟

پلیس بین‌الملل مخصوص جرایم عمدی غیرسیاسی است. البته فردی که مورد تعقیب قرار می‌گیرد، باید جرم مهمی مرتکب شده باشد. معمولا پلیس بین‌الملل با توجه به اهمیت جرمی که اعلام می‌شود برگه‌های مخصوصی دارد که مهم‌ترین آن برگ قرمز است. معمولا پلیس بین‌الملل براساس مقررات بین‌المللی عمل می‌کند و رویه یکسان و واحدی دارد. وقتی اعلام شود فردی مرتکب جرمی شده است، مدارک را بررسی می‌کنند و اگر آن مجرم مشمول تعقیب بین‌الملل می‌شود،حکم خاص را برای متهم صادر می‌‌کنند.

اگر فردی تابعیتش را عوض کرده باشد، چطور محاکمه می‌شود؟

اگر کسی تابعیتش را عوض کره باشد، طبق آخرین تابعیتی که دارد، محاکمه می‌شود و البته همان‌طور که گفتم، در هر کشوری که مرتکب جرم شود تابعیتش در مجازات تاثیری ندارد. بنابراین فقط خودش می‌تواند از آن نفع ببرد. اگر تابع کشور دیگری است می​تواند محکومیتش را در کشور خودش بگذراند.

شاهد حلاج