ماه چینی

مگر می‌شود مرزهای مصنوعی روی زمین بر احساسی که از تماشای جرمی مانند ماه به ما دست می‌دهد، تاثیری بگذارد؟ در شرایط ایده‌آل نه، اما در دنیای واقعی گمان می‌کنم پاسخ مثبت است. کافی است از چینی‌ها سوال کنید وقتی در چند هفته گذشته به ماه نگاه می‌کرده‌اند، آیا برای آنها ماه همان ماه خیره‌کننده و افسون‌کننده همیشه تاریخ بوده است؟ همان الهام‌بخش شاعران و افسانه‌پردازانی که آن را خانه ایزدبانویی باستانی کرده بودند که با خرگوش یشمی‌اش در ماه پرسه می‌زد؟ چینی‌هایی که این روزها به ماه نگاه می‌کنند می‌دانند کشورشان به نقطه‌ای از پیشرفت فنی و علمی رسیده که توانسته با موفقیت رباتی را در ماه فرود آورد تا قمر دردانه زمین را از چشم آن ببینند. اینک چینی‌ها مهمانی در ماه دارند و قطعا این موضوع بر نگاه آنها به ماه تاثیر زیادی دارد.

چینی‌ها بیست و سوم آذر، گام مهم و بنیادینی برای توسعه برنامه فضایی خود برداشتند. در این روز بود که مه‌نشین بدون سرنشین چنگه 3 با موفقیت روی ماه و در منطقه‌ای معروف به خلیج رنگین‌کمان فرود آمد. این نخستین بار پس از دوران اوج رقابت‌های فضایی بود که مه‌نشینی با این شیوه و به آرامی سطح ماه را لمس می‌کرد. این مه‌نشین برای فرود از موتورهای کاهنده سرعت فرود استفاده کرد تا به آرامی بر سطح ماه فرود آید. در دل این مه‌نشین اما دستگاه مهم و جالب توجه دیگری قرار داشت. خودرویی رباتیک به نام یوتو (به معنی خرگوش یشمی) که پس از فرود سفینه مادر، از سطح شیبدار آن به خاک ماه قدم گذاشت و شروع به کاوش سطح تنها قمر زمین کرد، البته شاید واژه کاوش ماه هنوز در این مرحله زیاده‌روی باشد.

واقعیت این است که برنامه چنگه 3 و خرگوش یشمی درواقع گامی آزمایشی برای آژانس فضایی چین به‌شمار می‌روند. گرچه این ماموریت و هر دو مه‌نشین و مه‌نورد به ابزارهای علمی مجهز هستند، اما آنچه برای چینی‌ها مهم‌تر از داده‌های علمی در این ماموریت خاص به‌شمار می‌رود، کسب اطمینان از موفقیت کلی ماموریت است. به این معنی که مطمئن شوند فناوری آنها می‌تواند بخوبی سفینه‌ای را راهی مدار ماه کرده از آنجا بر ماه فرود بیاورد و مه‌نشینی را از آن خارج کرده تا با موفقیت در سطح ماه حرکت کند و در شرایط متخاصم ماه دوام بیاورد.

اشتباه نکنید! این کار به هیچ وجه کار ساده‌ای نیست بخصوص وقتی با قمری مواجه هستید که به دلیل نداشتن جو، موقع تابش خورشید هنگام روز طولانی آن (روز در ماه معادل 14 شبانه‌روز زمینی است) دمای سطحش به بیش از صد درجه سانتی‌گراد و در طول شب‌های زمهریرش، دما به کمتر از منفی 170 درجه سانتی‌گراد سقوط می‌کند. نه تنها این اختلاف دما برای هر ابزار مکانیکی می‌تواند کشنده باشد که خود نقاط بیشینه و کمینه دما نیز فعالیت بخش‌های الکتریکی را با دشواری مواجه می‌کند. به همین دلیل در طول روز و زمانی که دما به بیشترین مقدار خود می‌رسد و به دلیل نبودن جو، این کاوشگر رباتیک در معرض تابش‌های پرانرژی خورشید قرار می‌گیرد و هم در طول شب طولانی و سرد ماه، مه‌نورد و مه‌نشین بیشتر سیستم‌های خود را خاموش کرده و به خواب زمستانی فرو می‌روند.

خواباندن و زنده نگه داشتن مه نورد در طول شب و احیای آن در روز بخش مهمی از این ماموریت بود که با موفقیت انجام شده است.

بخش عمده‌ای از داده‌هایی که تاکنون به زمین برگشته‌اند مربوط به تصاویری است که دو پایگاه یعنی مه‌نشین و مه‌نورد از یکدیگر گرفته‌اند. از جمله تصویری پانوراما و سراسری که محوطه اطراف فرود را به دقت مورد بررسی قرار داده است.

ابزارهای اصلی و داده‌سنجی مه‌نشین همگی آزمایش شده‌اند، اما در مورد مه‌نورد عمده ابزارهای آزمایش شده را دوربین‌ها تشکیل داده‌اند. یک هفته قبل مه‌نورد گام دیگری برداشت و به گفته مدیران ماموریت در پکن در عملیاتی که نیم ساعت به طول انجامید بازوی رباتیک خود را گشود و خاک اطراف خود را مورد بررسی قرار داد. روی این بازو یک طیف‌سنج پرتو ایکس قرار دارد که می‌تواند برای بررسی ترکیبات شیمیایی خاک مورد استفاده قرار بگیرد.

ماموریت مه‌نشین چینی تاکنون با موفقیت کامل همراه بوده است، گرچه در این روزها خبر از بروز نوعی رفتار غیرعادی در آن گزارش شده است، اما چنین نقص‌های فنی حتی برای سازمان‌های فضایی باتجربه‌تر و ماموریت‌های آزموده‌شده‌تر هم چیز عجیبی نیست.

نکته مهمی که باید در نظر داشت این که چنین‌کاری واقعا می‌تواند چین را در راه کاوش و بررسی و مطالعه بیشتر ماه یاری دهد. این ماموریت قدم سوم چینی‌ها در راه کشف ماه بود و در گام بعدی در سال 1394 چنگه 4 به ماه می‌رود. این ماموریت مشابه ماموریت فعلی خواهد بود، اما با تکمیل بررسی‌ها و داده‌ها و عملکرد ماموریت فعلی آن ماموریت روی جنبه‌های فنی ماموریت بعد از خود،
تمرکز خواهد کرد.

اوج برنامه‌های چین در بخش غیرسرنشین‌دار که در سال 1396 ـ مطابق برنامه اولیه ـ انجام خواهد شد جایی است که می‌توان از آن به نقطه عطفی نه‌فقط در برنامه چین که در کاوش‌های عصر فضایی مربوط به ماه در دوران پس از رقابت‌های فضایی شوروی و آمریکا نام برد. چهار سال دیگر و در خلال ماموریت چنگه 5 نمونه‌هایی از خاک ماه جمع‌آوری و به زمین بازگردانده خواهد شد.

به این ترتیب بعد از پایان ماموریت‌های آپولو برای اولین‌بار دانشمندان فرصت بررسی نمونه خاک ماه را در آزمایشگاه‌های مدرن زمینی به دست خواهند آورد و در عین حال چین می‌تواند گام بعدی برای انجام ماموریت‌های مشابه با هدف سیارک‌ها و حتی مریخ را در برنامه خود قرار دهد.

در این دوره است که شاید چین برنامه رباتیک و سرنشین‌دار خود را به هم نزدیک کرده و مطابق افقی که ترسیم کرده برنامه اعزام فضانورد به ماه را در اولویت قرار دهد.

با این حساب چینی‌ها برای سال‌های آینده چشمشان به ماه خیره باقی خواهد ماند.

پوریا ناظمی / جام‌جم